Новые
Тӗслӗхрен, В. И. Ленинӑн Коммунистла интернационалӑн 1920 ҫулта Петроградра пулса иртнӗ иккӗмӗш конгресӗн ларӑвӗнче тухса каланӑ сӑмахӗнчи -ый(-ой, -ий), -ая(-яя), -ое(-ее) вӗҫлӗхлӗ терминсене чӑвашла ҫапла куҫарнӑ:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫакӑнпа пӗрлех -ла(-ле), -лӑ(-лӗ) аффикссен пӗлтерӗш чиккисем тӗксӗмленме тытӑнни палӑрать.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫав тапхӑртах куҫаруҫӑсемпе терминҫӑсем хушшинче -ла(-ле), -лӑ(-лӗ), -лӑх(-лӗх) аффикссемпе вырӑс чӗлхинчи -ый(-ой, -ий), -ая(-яя), -ое(-ее) вӗҫлӗхсен пӗлтерӗшӗпе усӑ курасси сарӑлма пуҫлать: конттурлӑ карттӑ (контурная карта), апсольутлӑ хисеп (абсолютное число), конкретлӑ хисеп (конкретное число) т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫак тапхӑрта вырӑс чӗлхинчен кӗрекен терминсем чӑваш чӗлхинчи сӑмах пулӑвӗн аффиксӗсене йышӑнасси йӑлана кӗме тытӑнать, тӗслӗхрен, ахтономи (автономи) — ахтономиллӗ (автономиллӗ), сотсиалисӑм (социализм) — сотсиалисӑмлӑ (социализмлӑ) патшалӑх, револьутси (революци) — револьутсиллӗ (революциллӗ), натси (наци) — натсилӗх (нацилӗх), культтур (культура) — культтур[ӑ]лӑх (культурӑлӑх), класс — класлӑх т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
4) вырӑс чӗлхинчен йышӑннӑ терминсем ҫумне тӑван чӗлхе хатӗрӗсене хушса тунӑ (е ҫурмалла йышӑннӑ) терминсем: арттеҫиан (артезиан) ҫӑлӗ, кӑнтӑр линийӗ, кӑнтӑр польусӗ, ҫурҫӗр польусӗ, польар унки, польар тӑрӑхӗ, минераллӑ ҫӑлкуҫ, екваттӑр (экватор) юхӑмӗ т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
3) вырӑс чӗлхинчен йышӑннӑ терминсем: архиппелак (архипелаг), вулккан (вулкан), климӑт (климат), краттӗр (кратер), кристал (кристалл), корал, лавинӑ (лавина), маттерӗк (материк), меритиан (меридиан), муссон, оасӗс (оазис), оккеан (океан), пленеттӑ (планета), полюс, саваннӑ (саванна), температтурӑ (температура), тайка (тайга), троппӗк (тропик), тундра), клопӑс (глобус), компӑс (компас) т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
2) тӑван чӗлхе хатӗрӗсенчен ҫӗнӗрен тунӑ терминсем: ҫӳрев, ҫӳревҫӗ, ҫул ҫӳревҫӗ, пӗрӗхӳ, пӑрлӑх, кӑткӑҫиен, шӑртлӑ ту, ту шӑрчӗ, ҫӗр мӑйӗ (перешеек), ту каҫҫи (перевал), сивӗ юхӑм, ӑшӑ юхӑм, сивӗ тӑрӑхӗ, ӑшӑ тӑрӑхӗ, ҫурчӑмӑр (полушарие), ту вӑкӑрӗ (як), курпун вӑкӑр (зебр), шыв ӗни (буйвол) т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
1) тӑван чӗлхе сӑмахӗсем (халӑх терминӗсем): ҫӗр, типҫӗр, ҫеҫенхир, шыв, юханшыв, вар, ҫырма, юхӑм, кӳлӗ, шурлӑх, тинӗс, утрав, пыр, тӳрем, айлӑм, лапӑ, ту, сӑрт, ҫурҫӗр, кӑнтӑр, хӗвеланӑҫ, хӗвелтухӑҫ, уйӑх, хӗвел, ҫӑлтӑр, алтӑр ҫӑлтӑр, ҫурҫӗр ҫӑлтӑр т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Тӗслӗхрен, 1922, 1924 ҫулсенче пичетленсе тухнӑ географи учебникӗсенче ҫакӑн пек терминсем асӑрхама пултаратпӑр:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
20-мӗш ҫулсенчи чӑваш терминӗсене шӑпах ҫак принципсене асра тытса тунӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Юман сӗнӗвӗнче вара ҫак виҫӗ принцип ҫумне тӑваттӑмӗшне хушса панӑ: вӑл — урӑх чӗлхерен йышӑннӑ сӑмах тӗпӗнчен чӑваш чӗлхинчи сӑмах пулӑвӗн мелӗсемпе ҫӗнӗ термин сӑмах тӑвасси.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫав ҫулхи майӑн 13-мӗшӗнче ирттернӗ лару протоколӗнче ҫакӑн пек ҫырса хуни пур: терминсем тунӑ чух, пӗрремӗшӗнчен, ют чӗлхе терминӗсене чӑваш сӑмахӗсемпе куҫармалла, иккӗмӗшӗнчен, чӑвашла ҫӗнӗ термин сӑмахсем тумалла, виҫҫӗмӗшӗнчен, апла та капла та май килмесен, урӑх чӗлхе терминӗсене йышӑнмалла.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Тӗрӗссипе, ку принципсенчен малтанхи виҫҫӗшне Чӑваш автономиллӗ облаҫӗнче чӑваш чӗлхине тӗп чӗлхе тӑвас тӗлӗшпе ӗҫлекен тӗп комисси 1922 ҫултах йышӑннӑ пулнӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
«…чӑваш чӗлхине ҫӗнӗ ӑнлавсене пӗлтерекен ҫӗнӗ сӑмахсене чи малтан чӑваш чӗлхинчен шыраса тулма тӑрӑшмалла, авалхи чӑваш чӗлхинче те ҫав сӑмахсем пулмасан, чӑваш сӑмахӗн тымарӗсенчен ҫӗнӗ сӑмахсем шухӑшласа кӑлармалла, чӑвашла питех те ҫӗнӗ сӑмах кӑларма майӗ пулмасан — вырӑс, тутар, Европа халӑхӗсен сӑмахӗсене, тӗрлӗ интернационаллӑ сӑмахсене йышӑнмалла, <…> пӗр йышӑннӑ ют сӑмах тымарӗнчен чӑваш чӗлхин саккунӗсем хушнӑ таран ҫӗнӗрен тӗрлӗ урӑх сӑмахсем кӑларма тӑрӑшмалла».
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Конференци решенийӗпе килӗштерсе пичетленӗ доклад вариантӗнче Юман чӑваш терминологине ҫакӑн пек принципсене никӗсе хывса йӗркелеме сӗнет:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫакна Юман шута илнӗ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Конференцие хутшӑннӑ Д. С. Элмен, Н. Я. Золотов т. ыт. те чӑваш литература чӗлхи урӑх чӗлхе терминӗсене йышӑнмасӑр ирӗклӗн аталанма, культура тӗлӗшӗнчен мала кайнӑ халӑхсен литература чӗлхипе танлашма пултараяс ҫуккине кӑтартса панӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Анчах писательсен конференцийӗ Юман сӗнӗвӗсене йышӑнман.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
1923 ҫулта Чӑваш писателӗсен пӗрремӗш конференцийӗнче «Чӑвашсен литература чӗлхи епле пулмалла» ыйтупа тунӑ докладӗнче Юман чӑваш терминологине чӑваш чӗлхин хатӗрӗсемпех аталантарма май пурри ҫинчен ӗнентерме тӑрӑшнӑ, чӑваш пурнӑҫне ҫӗнӗрен кӗрекен политикӑпа культура, наукӑпа техника, ялхуҫалӑх ӑнлавӗсене, ҫӗнӗ хатӗрсемпе япаласене палӑртма тахҫан манӑҫа тухнӑ архаизмсене чӗртсе ҫӗнетме е ҫӗнӗ сӑмахсем тума чӗннӗ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Юман сӑмах пулӑвӗн законӗсене ӑнлансах кайман, ҫавӑнпа вӑл тунӑ сӑмахсем ӑнӑҫсӑр пулса тухнӑ, унӑн неологизмӗсенчен литература чӗлхине ҫыравҫӑ сӑмах кӑна кӗнӗ темелле.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.