Новые
Чӗлхепе усӑ куракан тавралӑх (вырӑсла «среда») шутне В. А. Аврорин ҫавсене кӗртет: кил-йышри хутшӑну; производство коллективӗнчи хутшӑну; социаллӑ ушкӑнри (хресченсем, интеллигентсем т. ыт. те) хутшӑну; ял-хулари е пысӑк мар районти-регионти хутшӑну; организациллӗ йӗркепе вӑхӑтлӑха пухӑннӑ ҫынсен хутшӑнӑвӗ (пухусенче, конференцисенче, съездсенче т. ыт. те); пӗр халӑх ҫыннисен пӗтӗмӗшле хутшӑнӑвӗ; тӗрлӗ наци ҫыннисем пӗр-пӗринпе хутшӑнни; пӗтӗм этемлӗх хутшӑнни.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Унашкал тӗп формӑсем: литература форми, унӑн ҫыру тӗсӗпе калаҫу тӗсӗ; калаҫу форми; диалект форми; диалектсене пӗрлештерекен койне йышши форма (вырӑсла: «наддиалектная форма»); тӗрлӗ халӑхсем хутшӑнма уса куракан креол чӗлхи йышши форма; вӑрттӑн жаргон е арго формисем, вӑл шутра тӗн йӑли-йӗркисене туса пыма усӑ куракан ятарлӑ чӗлхе системисем.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Ҫапла ӗнтӗ, кирек мӗнле чӗлхене, вӑл шутра чӑваш чӗлхине те, социолингвистика тӗлӗшӗнчен, урӑхла каласам унӑн обществӑри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ енчен, тӗпчес тетпӗр пулсан, чи малтан вӑл (чӗлхе) хӑйӗн функцийӗсене мӗнле формӑпа пурнӑҫланине пӗлмелле.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
«Пӗр-пӗр чӗлхен формисене пӗлсе ҫитмесӗр, вӗсенчен кашнин ӗҫне-хӗлне уйрӑмшарӑн, ҫавӑнпа пӗрлех — вӗсен пӗрлехи ҫыхӑнуллӑ ӗҫне-хӗлне тишкермесӗр, чӗлхепе мӗнле-мӗнле тавралӑхра, сферӑра усӑ курнине палӑртмасӑр, чӗлхе хӑй ӗҫне епле социаллӑ условисенче пурнӑҫласа пынине шута илмесӗр чӗлхе тӗлӗшӗнчен лару-тӑрӑва тивӗҫлипе туллин ӑнланса илме май ҫук. Нумай чӗлхелӗх чухне кунсӑр пуҫне тата чӗлхесем пӗр-пӗринпе мӗнле ҫыхӑнса, ҫураҫса тӑни ҫине уйрӑмах тимлӗ пӑхас пулать», — тесе ҫырать В. А. Аврорин.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Социолингвистика задачи вӑл — пӗр-пӗр вырӑнти — облаҫри е республикӑри чӗлхе тӗлӗшӗнчи лару-тӑрӑва тӗпчесе пӗлесси.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Чӗлхен обществӑри пурнӑҫӗпе «ӗҫне-хӗлне» туллин сӑнлама, тет вӑл, «чӗлхе функцийӗ» ӑнлавсӑр пуҫне тата ытти ӑнлавсемпе усӑ курмалла.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
1975 ҫулта тухнӑ кӗнекере В. А. Аврорин «чӗлхен уйрӑм функцийӗсем» ҫинчен каламасть, чӗлхе яланах хӑйӗн тачӑ ҫыхӑннӑ пӗтӗмӗшле тӑватӑ функцине пурнӑҫланине палӑртать.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Анчах ӗҫ урӑхларах тӑрать.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
В. А. Аврорин хӑйӗн 1970 ҫулта тухнӑ ӗҫӗнче чӗлхепе общество пурнӑҫӗн тӗрлӗ сферисенче усӑ курнине, ҫӳлте асӑннӑ пӗтӗмӗшле функцисенчен уйӑрса, «чӗлхен уйрӑм функцийӗсем» (вырӑсла: «частные функции языка») тенӗ, Л. Б. Никольский, ҫак терминпа килӗшсе, ӑна пӗлтерӗш енчен Ю. Д. Дешериевӑн «обществӑри функци» терминӗпе тан шутлать, ҫак икӗ ученӑй каланисем хушшинче принципла хирӗҫӳлӗх курмасть.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
«Функци» термина ытлашши анлӑ пӗлтерӗшпе ҫӳретни, унпа тӗрлӗ йышши чӗлхе пулӑмӗсене ят пани социолингвистсенчен чылайӑшне тивӗҫтермест.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Ҫынсем чӗлхепе ӑҫта, мӗнле ыйтупа е мӗн тӗллевпе калаҫнинчен ҫыхӑну хатӗрӗн пӗтӗмӗшле функцийӗсем улшӑнмаҫҫӗ.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Пирӗн шутпа, кирек ӑҫта усӑ курнӑ чухне те чӗлхе хӑйӗн теп социаллӑ функцине — хутшӑну хатӗрӗн тивӗҫне тата, ҫавӑнпа пӗрлех, шухӑш палӑрту, шухӑш йӗркелӳ, пӗлӳ пухса хушӑнтару функцийӗсене пурнӑҫлать.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Ҫав тӗрлӗрен сферӑсенче, общество пурнӑҫӗн тӗрлӗ вырӑнӗсенче усӑ курнине чӗлхен темӗнле уйрӑм функцийӗ теме пулать-ши?
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Грузин чӗлхипе усӑ куракан сферӑсем тата ытларах, вырӑс чӗлхин социаллӑ «тиевӗ» вара тата пысӑкрах.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Сӑмахран, Кавказри пӗр ялта усӑ куракан, кил-йышри хутшӑну хатӗрӗ ҫеҫ пулса тӑракан бацба чӗлхипе танлаштарсан, 300 пин ҫын калаҫакан авар чӗлхи чылай ытларах сферӑсенче (шкулта, хаҫат-журнал, кӗнеке кӑларас ӗҫре, театрта) ҫӳрет.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Ю. Д. Дешериев «чӗлхен обществӑри функцийӗсене» ятарласа пӑхса тухать пулин те, вӗсем мӗн иккенне уҫӑмлӑ ӑнлантарса памасть, тӗрлӗ чӗлхесен социаллӑ «тиевӗ» (вырӑсла: «нагрузка») пӗр пек пулманнине ҫирӗплетекен тӗслӗхсем илсе кӑтартать кӑна.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Тата вӑл чӗлхен палӑрту функцийӗ (вырӑсла: «экспрессивная функция»), эстетика функцийӗ тата гносеологи функцийӗ пуррине ҫирӗплетет.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Паллӑ совет социолингвисчӗ Ю. Д. Дешериев вӗсене, хутшӑну (е коммуникаци) функцийӗнчен уйӑрса, чӗлхен обществӑри функцийӗсем тет (вырасла: «общественные функции языка»).
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Кунсӑр пуҫне, чӗлхен унпа ӑҫта, обществӑн хӑш сферинче тата мӗнле усӑ курнинчен килекен функцисем пур, теҫҫӗ.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.
Сӑмахӑн ят парас функцийӗ е падеж формин функцийӗ ҫинчен каланине вулама пулать.
Чӑваш чӗлхин пурнӑҫри вырӑнӗпе пӗлтерӗшӗ тата терминологи ӗҫӗн задачисем // М. И. Скворцов. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 3–24 с.