Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: 7. Хӑнара

Раздел: Хӑвна мӗнле тытмалла

Автор: Роза Митрушкина

Источник: Аасамаа И. Т. Хӑвна мӗнле тытмалла. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1976. — 192 с.

Год: 1976; Добавлен: 2020.11.09 13:25

Предложений: 322; Слово: 3443

Тип текста: Научно-популярная литература

По-русски Тема: Не указано

Пурнӑҫра ҫынсем тӗрлӗ ҫӗрте тӗл пулаҫҫӗ, паллашаҫҫӗ. Кафесенче, клубсенче тата ытти обществӑллӑ вырӑнсенче тӗл пулса паллашнисӗр пуҫне, ҫынсем пӗр-пӗринпе хӑнана ҫӳресе хутшӑнаҫҫӗ.

Хӑҫан тата мӗн вӑхӑт хӑнара пулмалла?

Уйрӑм ҫынсем патне хӑнана кайса килме пӗр-пӗр каҫхине е канмалли кунсенче (12 сехет иртсен) аванрах. Пысӑк праҫниксенче (Ҫӗнӗ ҫулта, Октябрь праҫникӗнче т. ыт. те) сахал палланӑ ҫынсем патне хӑнана ҫӳремеҫҫӗ. Чӗнмесӗр-тумасӑр хӑвӑр лайӑх пӗлекен, сире ялан хапӑл тӑвакан ҫын патне ҫеҫ кайма юрать.

Праҫниксем умӗн е шӑматкун ҫынсем патне кайса чӑрмантармалла мар, мӗншӗн тесен ҫын ҫак вӑхӑтра кил-ҫурта тирпейлет, праҫнике валли апат-ҫимӗҫ хатӗрлет. Кун пек чухне ҫынна 10–15 минутран ытла чӑрмантармалла мар. Анчах тӑтӑшах сехет ҫине пӑхса тӑни кил хуҫисене кӳрентерме пултарать.

Хӑнана пыни ҫынна хисепленине кӑтартать. Унччен ҫынсен пӗр-пӗрне хире-хирӗҫ хӑна тумалла пулнӑ. Халӗ хире-хирӗҫ хӑна тӑвасси йӑларан тухса пырать.

Паллаштарас, паллашас, хирӗҫ хӑна тӑвас тӗллевпе хӑнана чӗнни. Ҫакӑн пек яланлӑхах паллашма пулать. Малтанлӑха лайӑх паллашса ҫитиччен, ҫын патӗнче 15 минутран ытла пулмалла мар.

Пӗчӗк хулана пурӑнма куҫсан, малашне пӗрле ӗҫлемелли ҫынсем патне кайса ҫӳреме юрать.

Ҫын патне ӗҫе кӗрсе тухмалла-и, килне каймалла-и — ҫакна лару-тӑру кӑтартса парать, ҫын хӑй те туйса илмелле. Ҫар ҫыннисен пӗр-пӗрин патне пырса ҫӳрес йӑла ҫирӗпленнӗ. Пӗр полкри икӗ офицер пӗр-пӗрин арӑмӗсене палламаҫҫӗ пулсан, чинла кӗҫӗнрех офицер хӑйӗн арӑмӗпе аслӑрах чинра тӑракан ҫар ҫынни патне хӑнана пырать. Пӗр учрежденинче ӗҫлекенсем те, малашне пӗр-пӗринпе ҫыхӑну тытас теҫҫӗ пулсан, ҫак принциппах хӑнана ҫӳреҫҫӗ.

Авланма хатӗрленекен каччӑн ҫураҫнӑ хӗрӗн ашшӗ-амӑшӗпе паллашмалла. Хӑҫан тӗл пуласси ҫинчен калаҫса татӑлаҫҫӗ те, ҫамрӑк ҫын хӑйӗн пулас хунямӑшӗ валли чечек ҫыххи илсе шап палӑртнӑ вӑхӑта пырса ҫитет. Ӑна чей е эрех ӗҫме сӗнме пултараҫҫӗ. Хӑна вӑхӑчӗ кун пек чухне вӑрӑма кайма пултарать пулсан та, ҫамрӑк ҫын йӗркесӗр нумай ларса йӑлӑхтарса ҫитермелле мар, майлӑ самантра сывпуллашса кайма пуҫтарӑнмалла. Сывпуллашнӑ чухне ҫамрӑк ҫын аслисем алӑ парасса кӗтет. Хӗрӗн амӑшӗсем ӑна алӑк патне ҫитиччен ӑсатса ямаҫҫӗ пулсан, ҫураҫнӑ хӗр хӑй ӑсатать.

Ҫураҫнӑ хӗр каччӑн ашшӗ-амӑшӗсем патне каччӑпа пӗрле пырать.

Каччӑпа хӗр ашшӗ-амӑшӗсем пӗр-пӗринпе килте анчах мар, урӑх ҫӗрте те, сӑмахран, театрта е уҫӑлса ҫӳренӗ чухне паллашма пултараҫҫӗ. Кун пек чухне ҫынсен хӑйсене тытӑнкаллӑ мар, ирӗклӗрех тытма май пур.

Каяс умӗн е таврӑннӑ хыҫҫӑн хӑна пулни. Чылай ҫулсем хушши пурӑннӑ вырӑнтан урӑх ҫӗре пурӑнма е чылай вӑхӑта куҫса кайиччен хӑвӑр каясси ҫинчен пӗлтерме ҫывӑх пӗлӗшсем патне кӗрсе тухмалла. Ҫывӑх пӗлӗшсем каякан ҫынсене ӑсатма вокзала, аэропорта кайса килмеллех. Ӑҫтан та пулин килсен, хӑвӑр килни ҫинчен пӗлтерме пӗлӗшсем, тӑвансем патне кӗрсе тухаҫҫӗ.

Ҫынсем патне ҫемьери паллӑрах кунсен, праҫниксен ячӗпе саламлама кайса килмелле, хӑвӑрпа пӗрле чечек ҫыххи е парне илсе каймалла.

Чирлӗ ҫын патне кайни. Ҫывӑх ҫынсенчен кам та пулин чирлесен, уншӑн куляннине палӑртма, калаҫса хавхалантарма врачсем чарман чухне больницӑна кайса килмелле. Ҫын сываласси вӑл хӑй мӗн шутланинчен чылай килет, тесе ахаль каламан пуль ӗлӗкхи ҫынсем. Чирлӗ ҫын хӑй патне тусӗсем, тӑванӗсем пырса ҫӳремесен, хӑйне телейсӗррӗн, пӗчченҫӗ туять. Ҫакӑн пек шухӑш-кӑмӑл чире шала кайма пулӑшать. Ҫывӑх ҫынсемсӗр пуҫне, пӗрле ӗҫлекенсем те чирлӗ ҫын патне пырсах ҫӳремелле. Коллектив ячӗпе икӗ-виҫӗ ҫын кайсан ҫителӗклӗ. Чирлӗ ҫын патне шала кӗртмеҫҫӗ пулсан, ун сывлӑхӗ ҫинчен врачран ыйтса пӗлеҫҫӗ, чирлӗ ҫынна салам калама ыйтаҫҫӗ. Чирлӗ ҫын патне хӑҫан пыма юранине больница режимӗ кӑтартса парать. Ҫиме юрасан, тӗрлӗрен улма-ҫырла, пылак апат-ҫимӗҫ, чечексем илсе пыраҫҫӗ. Чечексем вӑйлӑ шӑршлӑ ан пулччӑр. Чӳлмеке лартнӑ чечексене больницӑна илсе килме юрамасть, тӑпрапа пӗрле мӗнле те пулин сикекен чир ерсе килме пултарать. Чирлӗ ҫынна кулянтарма пултаракан япаласем ҫинчен калаҫмалла мар. Чирлӗ ҫынсем, пурте тенӗ пекех, хӑйсен чирӗ ҫинчен, ӑҫтан ыратни ҫинчен каласа параҫҫӗ. Виҫе туйӑмне пӗлекен ҫыннӑн тӳсӗмлӗн пурне те итлесе пӗтермелле, пӗрле куляннине палӑртмалла. Хӑшпӗр чухне чирлӗ ҫын хӑйне сиплекен врача шанманни тӗл пулать. Кашни ӑслӑ-тӑнлӑ ҫын хӑйӗн калаҫӑвӗпе хӑйӗн сывлӑхӗшӗн тӑрӑшакан ҫынсене шанма вӗрентет. Чирлӗ ҫын патӗнче нумай ларса ӑна ывӑнтармалла мар, ун вырӑнӗ ҫине ларма юрамасть. Эсир пур чухне чирлӗ ҫын патне врач е медицина сестри пырсан, сирӗн айккинелле каймалла.

Сывалса тухсан, чирленӗ ҫын хӑйӗн патне пырса ҫӳренӗ ҫынсене тав тӑвать.

Ҫынпа инкек-синкек пулсан, пӗрле хуйхӑрнине кӑтартма ҫын патне юри кайса ҫӳрес йӑла пирӗн ҫук. Ҫывӑх ҫынсем, тӑвансем патне кайма юрать. Кун пек чухне хайсемпе пӗрле чечек илмеҫҫӗ, пулӑшма хатӗр пулни ҫинчен пӗлтереҫҫӗ. Вӗсен ҫемйинче пулнӑ инкекшӗн хӑвӑр та пӗрле кулянни ҫинчен телефонпа пӗлтермеҫҫӗ, ҫавӑнпа хӑвӑрӑн кайса килмеллех. Ҫывӑх ҫын тӳрех пыма пултарать, ыттисем ҫакна каярах тӑваҫҫӗ. Ӑнланмалла ӗнтӗ, инкек пулнӑ киле каяс текен ҫын хӑйне мӗнле тытмаллине шалтан туймалла. Ҫын патне кайма юранипе юраманнине пӗлмелле. Ҫын никама та йышӑнасшӑн мар пулсан, вуҫех те кайма кирлӗ мар. Инкек пулнӑранпа нумай вӑхӑт иртнӗ пулсан, ун ҫинчен калаҫса чӗрене тепӗр хут тапратмаҫҫӗ. Алла хыттӑн тытса чӑмӑртани ҫынна кулянса каланӑ сӑмахсенчен ытларах калать.

Пытару ҫинчен пӗлтернӗ пулсан, ҫынна пытарнӑ ҫӗре каймалла. Май пулмасан, ҫыру ҫырса ямалла, мӗншӗн килме май пулманни ҫинчен пӗлтермелле.

Ҫынна тав тума пыни. Ҫын сире мӗнпе те пулин пулӑшрӗ пулсан, анчах эсир ку таранччен пӗр-пӗрне пӗлмен пулсан та, ҫынна тав тумалла. Пӗлӗш патне килне кайма май пулмасан, тав туса ҫыру ҫырса ямалла.

Хӑна. Кӗтмен хӑна савӑнтарма анчах мар, вӑхӑтсӑр та пулма пултарать. Ҫын патне каяс тетӗр пулсан, мӗнле вӑхӑтра ҫын патне каяссине, вӑл мӗн ӗҫре ӗҫленине, ун пурнӑҫӗ мӗнле пулнине — ҫаксене пурне те шута илмелле. Ҫын патне кайиччен телефонпа хӑҫан, хӑш вӑхӑтра вӗсем патне пыма юрани ҫинчен ыйтса пӗлмелле. Сире палланӑ ҫын, тӑван яланах савӑнса кӗтсе илессе эсир пӗлсе-шанса тӑратӑр пулсан, ним асӑрхаттармасӑрах ун патне кайма пултаратӑр. Хӑнана ирхине ирех е сӗм-ҫӗрлене юлса каймаҫҫӗ. Сӑпайлӑх йӑли-йӗркипе хӑнана 12-рен пуҫласа 20 сехетчен ҫӳреме юрать.

Эсир пынӑ чухне кил хуҫисем кӑнтӑрлахи е каҫхи апат ҫисе лараҫҫӗ пулсан, кил-хуҫи арӑмӗ ытахальтен ҫеҫ сире пӗрле ларма сӗнет пулсан, ларма килӗшмесен те юрать. Кил хуҫи хӗрарӑмӗ сире валли ятарласа турилкке лартса, кашӑк хурса парать пулсан, турткаланса тӑни аван мар.

Сӗтел хушшинчен тухсанах ҫын патӗнчен тухса кайни этепсӗр.

Хӑнара йӑлӑхтариччен нумай лармалла мар. Кил хуҫи самах май хӑйӗн тата мӗн ӗҫ тумаллине асӑнать е сехет ҫине пӑха-пӑха илет пулсан, хӑнан тахҫанах кайма вӑхӑт ҫитнӗ. «Ларакан хӑнаран мар, тӑраканнинчен хӑра» текен ваттисен каларӑшӗ кайма тытӑнсан, час тухса каяйман, нумайччен сывпуллашса тӑракан ҫынсене тивет.

Хӑнана кайнӑ чухне тата хӑшпӗр япалана асра тытмалла. Ҫын патне ҫитсен кӗскен ҫеҫ шӑнкӑртаттармалла. Пӗрремӗш хутӗнче уҫмарӗҫ пулсан, тепре кӑна шӑнкӑравлама юрать. Кил хуҫи хӑнара иккенни паллӑ пулсан та, ӑна унтан чӗнсе килмелле мар. Кун пек ҫав тери кирлӗ вӑхӑтра ҫеҫ тума юрать. Хӑнана кайнӑ чухне ҫын патне вӗсем пӗлмен ют ҫынна илсе каймаҫҫӗ. Хӑш чухне кӑна, кил хуҫи ҫак ҫынна кӑмӑллӑн йышӑнасси паллӑ пулсан, ют ҫынна хӑвӑрпа пӗрле илсе кайма юрать.

Хӑнана каякан килте ачасем пур пулсан, хӑвӑр ачӑрсене пӗрле илсе кайма юрать, вӗсене унта савӑнсах кӗтсе илӗҫ.

Хӑнана йытӑ ертсе кайма юрамасть. Ҫынна тата хӑйне хисеплекен ҫын пӗр-пӗр ҫурта хырӑнмасӑр, ӳсӗр, ҫӑварта пирус тытса т. ыт. те пырса кӗмест.

Пусма ҫинчех урасене лайӑх шӑлса тасатмалла. Пӳрте кӗрсен, арҫын пуҫа тӑхӑннине хывать. Калушсене, ботисене тата ытти урамра ҫӳремелли пушмаксене кӗнӗ ҫӗре, алӑк кукрине хывса лартса хӑвармалла.

Эстонире, хӗвелтухӑҫри ҫӗршывсенчи пекех, хӑйӗн пушмакне алӑк патӗнче хӑварасси йӑлара. Ҫын хӑйпе пӗрле ҫӑмӑл пушмак илет, хӑшпӗр ҫуртсенче кил хуҫисем хӑнасене валли темиҫе мӑшӑр пӳртре тӑхӑнмалли туфлисем тытаҫҫӗ.

Самантлӑха килнӗ хӗрарӑмӑн хывӑнмасан та юрать. Арҫынна хывӑнма сӗнмерӗҫ (хуҫисем килнӗ ҫынна хывӑнма сӗнмеллех) пулсан, вӑл пӳлӗме ҫаплипех кӗрет, шлепкине аллинче тытать. Сӗтел-пукана пӑсма пултаракан япаласене вӗсем ҫине хума юрамасть. Тарлӑ алсемпе хыҫлӑ пукана, креслӑна, дивана сӑтӑркаласа лармаҫҫӗ. Никам ҫук ҫӗре илсе кӗрсе сире пӗччен хӑварчӗҫ пулсан, килхуҫисене ура ҫинчех кӗтсе тӑмалла. Кӗтесрен кӗтесе ҫӳресе япаласене сӑнама, кӑшт уҫӑ алӑкран тайӑлса пӑхма юрамасть. Эсир хӑнара чухне кил хуҫисем патне тата ҫын килчӗ пулсан, тӳрех тӑрса тухса каймалла мар, килнӗ ҫын калаҫӑва чӑрмантарчӗ пек пулса тухать. Ку кил хуҫишӗн те майлах мар, мӗншӗн тесен пӗрне кӗтсе илсенех теприне ӑсатма тухмалла. Килнӗ ҫынна палламастӑр пулсан та, кайма кӑшт тӑхтаса тӑмалла.

Кил хуҫисем. Хӑшпӗр ҫынсем хӑнасене хапӑл туса йышӑнаҫҫӗ, анчах хӑшӗ-пӗрисемшӗн хӑна вӑхӑчӗ пустуй сӑмах персе ларнӑ вӑхӑт пек ҫеҫ туйӑнать.

Ҫурҫӗрти ҫӗршывсен йӑлипе кашни ҫулҫӳрене, палламасан та, кил хуҫи хирӗҫ тухса кӗтсе илнӗ. Хӑнана саламласа хӑна курки тыттарнӑ, ҫунакан кӑвайт умне лартнӑ, вара тин вӑл ӑҫта кайни, мӗн тӑвасшӑн пулни ҫинчен ыйтса пӗлнӗ. Кашни ҫынран ыйтмалли сӑпайлӑх ыйтӑвӗсене панӑ хыҫҫӑн ҫеҫ ҫулҫӳрен кам иккенне, ӑҫта ҫул тытнине ыйтса пӗлнӗ.

Халӗ эпир хамӑра ҫакӑн пекех тарават йышӑнасса кӗместпӗр. Анчах кивӗ йӑла ҫинчен аса илтерни пирӗн вӑхӑтри ҫынсемшӗн ытлашши пулмӗ. Ҫакӑ уйрӑмах ачисене суйма вӗрентекен ашшӗ-амӑшӗсене тивет: «Атте (анне) килте ҫук». Кашни ҫынах темиҫе минутлӑха хӑна йышӑнма пултарать. Ҫынна пӳрте кӗртсе унпа пӗр-ик сӑмах калаҫса илме нумай вӑхӑт кирлӗ мар. Чӑнахах та вӑхӑт ҫук пулсан, каҫару ыйтса сӑлтавне ӑнлантармалла: больницӑна, театра т. ыт. Ҫӗре каймалла. Сӑпайлӑ ҫын ҫакӑн пек ӑнлантарнине ҫемҫетсе: «Тепринче ларсах калаҫӑпӑр», — тесе шантарать. Кӳренме кирлӗ мар, мӗншӗн тесен эсир хӑвӑр ҫак вӑхӑтра килессине кил хуҫине пӗлтермен. Хӑна-вӗрле йышӑнасси кил хуҫине асӑрхануллӑ пулма хушать. Хӑнана пӳлӗмре пӗччен хӑварса нумай кӗттермелле мар. Нумай кӗтмелле пулса тухрӗ пулсан, ӑна хаҫат-журнал вулама сӗнмелле. Вӑхӑтлӑха тухма ыйтаҫҫӗ пулсан, хӑнаран каҫару ыйтмалла. Телефон калаҫуне варӑма тӑсмалла мар. Хӑна пур чухне телеграмма е ҫыру илсен, вӗсене вулама унран ирӗк ыйтмалла. Вӑрӑм ҫырӑва ҫак самантра вуламасан та юрать. Хӑнана чи меллӗ вырӑна лартаҫҫӗ, хӑналаҫҫӗ. Ҫын нумайлӑха килмен пулсан, апат лартмасан та юрать. Улма-ҫырла, пылак алат, кофе, чей, уҫӑлтаракан напиток е хӗрлӗ эрех сӗнме юрать.

Чӗннӗ хӑна. Ҫынпа хутшӑнма юратакан ҫынсем обществӑллӑ вырӑна тухса ҫӳренипе кӑна кӑнӑҫмаҫҫӗ, вӗсем вӑхӑтран вӑхӑта пысӑк праҫниксене е ҫемьери паллӑ кунсене уявлама хӑна пуҫтараҫҫӗ. Кун пек чухне ӗҫтерни-ҫитернинчен ытла пурне те килӗшекен кӑмӑллӑ калаҫу пуҫласа яма тӑрӑшмалла.

Пӗр вӑхӑтра чӗнсе хӑналама пӗр пекрех ҫынсене суйласа илмелле. Ҫын нумай чухне пӗр пек шухӑш-кӑмӑллӑ ҫынсем пӗр ушкӑна пухӑнма пултараҫҫӗ.

Чӗнес текен ҫынсем пымассине пӗле тӑркач е ыттисемпе урлӑ пулнӑ ҫынна хӑнана чӗнмелле мар. Пӗр-пӗр ҫемьере пысӑк хуйхӑ е кам та пулин йывӑр чирленӗ пулсан, вӗсене чӗнме кирлӗ мар. Мӗнле те пулин чаплӑ куна уявлама палламан ҫынна та, вӑл хаваспах пырасса пӗлсен, чӗнме юрать.

Йыхрав хучӗ тата йыхрав вӑхӑчӗ. Туя, кӗмӗл туя тата ытти чаплӑ юбилей уявӗсене пыма 3 — 4 эрне малтан каласа хумалла, пӗчӗк уявсене — эрне малтан. Ахаль кӑна пуҫтарӑнма шутланӑ чухне ҫынна ӑнсӑртран тӗл пулсан е телефонпа хӑнана чӗнме юрать. Чаплӑ уявсене вара ҫырса хут ярсан (хутне конверт ӑшне чикмелле) аван. Йыхрав хутне типографинче пичетленӗ пулсан, хӑна хушаматне ручкӑпа ҫырмалла. Йыхрав хутне хӑвӑр чӗнес текен ҫынсем патне пурин патне те, малтан сӑмах вӗҫҫӗн чӗннисем патне те, ямалла. Пӗр-пӗр ҫемьене яракан йыхрава кил хуҫи ячӗпе ямалла.

Хальхи вӑхӑтра туя ҫамрӑксем хӑйсем (хӑшпӗр чух ашшӗ-амӑшӗсем) чӗнеҫҫӗ е йыхрав хучӗ яраҫҫӗ. Акӑ, тӗслӗх:

Хисеплӗ Петр Иванович!

Сире пирӗн пӗрлехи пурнӑҫ пуҫланнӑ куна паллӑ тума ноябрӗн 8-мӗшӗнче, 18 сехетре Калинин урамӗнчи пӗрремӗш номерлӗ ҫурта Н. клубне пыма ыйтатпӑр.

Мускав, октябрь уйӑхӗ, 1970.

Анна Кольцова, Виктор Алексеев.

Хӑвӑр ответа 1 ноябрьччен ҫак адреспа ярӑр: Чехов урамӗ, 15-мӗш ҫурт, 4-мӗш хваттер.

Туя хӗр ашшӗ-амӑшӗ патӗнче ирттерме палӑртнӑ пулсан, йыхрава вӗсем салатаҫҫӗ, клубра е ресторанта пулсан — икӗ ҫамрӑк ҫыннӑн ашшӗ-амӑшӗсем те йыхрав яма пултараҫҫӗ.

Йыхрав хучӗ ҫине «ответ кӗтетпӗр» тесе ҫырман пулсан та, ӑна илнӗ ҫын хӑй пыма пултарнипе пултарайманни ҫинчен ҫырса пӗлтермеллех. Ҫакӑ туйра миҫе ҫын пулассине пӗлме кирлӗ. Ответа конвертпа ямалла. Йыхравшӑн тав тумалла. Юлашки минутсенче уява чӗнме, е чӗнни ҫине хурав памасӑр тӑма, е паллӑ кун ҫитсен тин ответлеме юрамасть. Юлашки минутсенче эсир чӗннӗ ҫӗре кайма пултарайманни палӑрчӗ пулсан, сӑлтавне телефонпа е васкавлӑ телеграмма ярса пӗлтереҫҫӗ. Апла тума ӗлкӗреймесен, сӑлтавне ӑнлантарса ҫыру ҫырса яраҫҫӗ. Хӑна йышӑнма хатӗрленни. Хӑна йышӑнма пуринчен малтан пӳрт-ҫурт хатӗрлемелле. Праҫникре ҫӗкленӳллӗ кӑмӑл-туйӑм пултӑр тесен, чечексем лартнипе пӗрле, кил-ҫурта лайӑхрах ҫутатмалла.

Нумай йышлӑ хӑна-вӗрлене пӑхса курман, нумай апат-ҫимӗҫ пӗҫерме хӑнӑхман кил хуҫи хӗрарӑмне хӑнасене вӗри апат ҫитересси ним те мар пек туйӑнать. Малтанхи вӑхӑтра ҫынна кофепе е хатӗр апатсемпе хӑналама вӗренмелле. Кӑнтӑрлахи е каҫхи апатпа нумай ҫынна хӑналама 3 — 4 ҫын валли пӗҫерме вӗренсе ҫитсен тин тытӑнмалла. Малтан хатӗрлеме май пур апата пурне те малтан хатӗрлесе лартмалла. Хӑнасем килнӗ тӗле пурте хатӗр пулмалла. Хӑнасем киличчен сӗтел ҫине лартса хатӗрлемен пулсан та, кил хуҫи хӗрарӑмӗн канма ӗлкӗрмелле.

Ирхи апата ҫывӑх туссене чӗнеҫҫӗ. Ҫу кунӗнче балкон ҫинче е садра апат ҫисен кӑмӑллӑ. Уҫӑ сывлӑшра апат ҫисен, яра куна ҫыннӑн кӑмӑлӗ ҫӗкленӳллӗ пулать. Ирхи апат ҫынна чаплӑн йышӑнмалли вӑхӑт мар. («Ирхи апат» пая пӑхӑр.) Ирхине килнӗ хӑнасем ҫакна асра тытмалла, ҫавӑнпа кӑнтӑрлахи апатчен чылай малтан сывпуллашса тухса каймалла.

Явкай апачӗ. Явкай апачӗ тӑватӑ е пилӗк сехет тӗлӗнче пулать. Ку вӑхӑтра нумай хатӗрленмесӗр ал айӗнче мӗн пур, ҫавӑнпа ҫырткалаҫҫӗ те чей е кофе ӗҫеҫҫӗ. Ҫакӑн пек хӑналасси уйрӑмах пӗчӗк пӳртре, хваттерте меллӗ. Малтан кашни хӑй вырӑнне ларса тухать, вара ҫын урлӑ кашнине чей курки параҫҫӗ. Ҫамрӑккисенчен хӑшӗ те пулин хӑнасене печени е пирожнӑй сӗнет. Хӑналама хисеплӗ ватӑ ҫынран пуҫлаҫҫӗ. Явкай апачӗ вӑхӑтӗнче ташлама та юрать. Ватӑрах хӗрарӑмсем шлепкине хывмасӑр ларма пултараҫҫӗ. Ҫын патӗнче хӑналанасси кун пек чухне 1 — 2 сехете яхӑн тӑсӑлма пултарать. Каҫхине сакӑр сехетсенче киле каймалла.

Халь пӗтӗм тӗнчипех коктейль ӗҫме чӗнесси сарӑлнӑ. Унпа пирӗн ҫӗршывра та, уйрӑмах пӳрт-ҫурт пӗчӗк чухне, усӑ курма пулать. Ҫынсене кӗтсе илме, коктейль тунисӗр пуҫне, юри ятарласа хатӗрленмелле мар. Кама ӑҫта лартса хӑналасси ҫинчен шутламасан та юрать, мӗншӗн тесен ку вӑхӑтра лармасӑр калаҫма та юрать. Вырӑн пулсан, ташлама юрать. Хӑнара 18-тан 20 сехетчен пулни ҫителӗклӗ. Хӑнасене ҫакӑн пек йышӑнасси кофе ӗҫме чӗннинчен хаклӑраха ларать: коктейль тума темиҫе тӗрле хӗрлӗ эрех кирлӗ. Напиток хыҫҫӑн ҫыртма печени е пӗҫернӗ чӑкӑт пама юрать.

Пӗр-пӗр кану каҫӗнче хӑнара ҫынсем 19 — 21 сехетчен пулма пултараҫҫӗ. Каҫхи апат хыҫҫӑн пӗр 20 — 21 сехете пыма чӗнсен, кил хуҫисен ытлашши нумай хатӗрленмелле мар. Сӑра, хӗрлӗ эрех ӗҫтерсен, пӗчӗк бутербродсемпе ҫырткаласан ҫитет, юлашкинчен пылак апатсемпе, печенипе ӗҫме чей е кофе параҫҫӗ. Бутербродсем формипе ҫаврака, тӑваткал е виҫкӗтеслӗ пулма пултараҫҫӗ. Вӗсене турилкке ҫине пӗр сий туса купаламасӑр хураҫҫӗ. Сӗтел ҫине хатӗр апат-ҫимӗҫ лартсан та юрать. Ӑна кулинаринче швед сӗтелли теҫҫӗ (тӗпленрех 111 страницӑра вулӑр). Ку вӗри апат-ҫимӗҫпе хӑналанӑ чухнехинчен меллӗрех: кил хуҫи хӗрарӑмӗн кухньӑра апат мӗнле пиҫнине сыхласа тӑмалла мар, сӗтел ҫинчи тирӗк-кашӑка час-час улӑштарма тивет. Кашни хӑна хӑйне кӑмӑла кайнӑ ҫимӗҫе суйласа илет. Пурте пухӑнса ҫитсен, кил хуҫи хӗрарӑмӗ сӗтел хушшине чи малтан пурте хисеплекен хӑнана лартать, ҫакӑ ыттисемшӗн апат ҫиме тытӑнмалли паллӑ пулса тӑрать. Тӑрса е ларса ҫисен те юрать, никамӑн та ятарласа йышӑннӑ вырӑн ҫук. Пӗтӗм каҫ тӑршшӗпе хӑнасем сӗтел хушшинче ылмашӑнса пыраҫҫӗ. Кил хуҫи хӗрарӑмӗ е ӑна пулӑшакансем сӗтеле майласах, шӑлса тасатсах, апат-ҫимӗҫ лартсах тӑраҫҫӗ.

Вырӑн пулсан, апата пӗр пӳлӗмре ҫиеҫҫӗ, ташлама тепӗр пӳлӗме тухаҫҫӗ.

Кӑнтӑрлахи е каҫхи апат ҫиме хӑна чӗнни кил хуҫи хӗрарӑмне ҫав тери йывӑра килекен ӗҫ. Хӑнасене какайпа бульон е аш шӳрпи, унтан гарнирпе пулӑ, тискер кайӑкӑн е килти выльӑхӑн пӗҫернӗ ашӗ, пылак апат-ҫимӗҫ, улма-ҫырла лартса параҫҫӗ. Кун хыҫҫӑн тата коньяклӑ чей е ликерпа кофе те пачӗҫ пулсан, ҫав тери чаплӑн хӑналарӗҫ теме юрать.

Каҫхи апатра ҫӑмӑл вӗри апат ҫитереҫҫӗ. Ытти пӗтӗм ҫырткаламалли апат сивӗ. Каҫхи апат хыҫҫӑн, кӑнтӑрлахи апат хыҫҫӑнхи пекех, май пулсан, тепӗр пӳлӗме куҫаҫҫӗ. Кун пек тума май пулмасан, апат ҫинӗ хыҫҫӑн хӑнасем сӗтел хушшинчен тухаҫҫӗ, кил хуҫи хӗрарӑмӗ ҫак хушӑра сӗтел ҫинчен пуҫтарать. Ӑна ҫывӑх тантӑшӗсем пулӑшаҫҫӗ.

Вӑйӑ каҫӗ. Ку вӑйӑ каҫне пӗр пек пултаруллӑ ҫынсене чӗнмелле. Вӑййа пурте хутшӑнма пултарччӑр тесен, ҫителӗклӗ таран шахмӑтсем, картсем, шашкӑсем хатӗрлесе хумалла. Вӑйӑ выляма тин вӗренекен ҫын ӑста партнерпа вылямалла мар. Вылякана кам та пулин вӗрентсе тӑрать пулсан, ӑна чармалла. Вылякансенчен хӑшӗ те пулин килме пултараймасть пулсан, вӑл сӑлтавне малтанах вӑйӑ каҫне йӗркелекене пӗлтерет.

Кил хуҫи хӑнасене бутербродсемпе, чейпе, кофепе, сӑра юратакансене сӑрапа хӑналать.

Хӑнасем килни. Кил хуҫисен те хӑна чӗннӗ вӑхӑта ӗҫӗ пуҫтарӑнмалла. Хӑнасем килнӗ ҫӗре кил хуҫи арӑмӗ кухньӑра пушанайманни аванах мар. Хӑнасем ҫилленме пултараҫҫӗ. Тепӗр енчен, кил хуҫисем хӑшпӗр хӑнасем кая юлнине ытти ҫынсене хисепе хуманни пек шутлама пултараҫҫӗ.

Чӗннӗ ҫӗре шӑп палӑртнӑ вӑхӑта пырса ҫитмелле. Вунӑ минут маларах пӗр-пӗр савӑнӑҫлӑ уяв ячӗпе чӗннӗ ҫӗре ҫеҫ килме юрать. Кун пек ҫӗре темиҫе минут кая юлса килни те аванах мар. Ытти чӗннӗ ҫӗре 5 — 10 минут каярах пыма юрать. 20 — 30 минут юлсан, хӑвӑр мӗншӗн вӑхӑтра килейменнине ӑнлантармалла. Ҫемьери уявсенче кая юлнисене ҫур сехет таран кӗтеҫҫӗ. Ҫак вӑхӑтра та килмесен, вара вӗсемсӗрех сӗтел хушшине лараҫҫӗ.

Хӑнана кайнӑ чухне хӑвӑрпа пӗрле мӗн илсе кайнине шута хуни (чечексем, канфет коробки е тата урӑххи) пит кирлех мар, чи кирли — сирӗн савӑнӑҫлӑ кӑмӑл тӗлпулупа килӗшсе тӑтӑр. Ҫын хӑй хӑнара пулнине манса, хӑйӗн начар кӑмӑлепе кил хуҫисене ан кӳрентертӗр.

Хӑнана харпӑр хӑйпе пӗрле эрех илсе каяс йӑла пирки иккӗленмелле.

Хӑнасем хӑйсемпе пӗрле тӗрлӗ эрехсем илсе килеҫҫӗ, вӗсем пӗр пек мар, пӗр-пӗринпе те, хатӗрленӗ апат-ҫимӗҫпе те килӗшсе тӑмаҫҫӗ. Темиҫе сортлӑ эрех илсе килчӗҫ пулсан вара, кил хуҫин сӗтел ҫине пурне кӑларса ларма кирлӗ мар. Хӑшӗ-пӗрисем эрех-кучченеҫ илсе килнӗ ҫынна кӳрентересрен хӑраса ҫакӑн пек тумаҫҫӗ. Хӑна вӑхӑчӗ лайӑх иртесси ҫынсем мӗнле ӗҫнинчен килет.

Малтанхи хӑнасене кил хуҫисем пӗрле кӗтсе илеҫҫӗ. Татах ҫынсем килчӗс пулсан, алӑка кил хуҫи уҫать, хӗрарӑмӗ малтан килнӗ хӑнасемпе пӳлӗмре юлать. Ытти хӑнасене кил хуҫи вырӑнне ун ҫитӗннӗ ачисем те кӗтсе илме пултараҫҫӗ.

Кил хуҫи пӗччен хӗрарӑм пулсан, килекен хӑнасене ҫак каҫхине хӑйне кил хуҫи вырӑнне тытма ирӗк илнӗ ҫывӑх юлташӗ йышӑнать.

Пӗр-пӗрне саламланӑ хыҫҫӑн кил хуҫи е ун ывӑлӗ хӑнасене хывӑнма пулӑшать. Унтан алӑк патӗнчен хӑнасене малалла ирттереҫҫӗ. Пӳлӗме кӗрсен хӑна пурне те пуҫ таять те кил хуҫи хӗрарӑмӗ патне пырса алӑ тытать. Кил хуҫи хӗрарӑмӗ ыттисенчен каҫару ыйтса калаҫӑва чарать те, хӑнана хирӗҫ ҫӗкленсе темиҫе утӑм тӑвать. Ҫамрӑк хӗрачана е арҫынна (вӑл ытла ватӑ мар пулсан) вӑл ларнӑ ҫӗртех алӑ парса саламлама пултарать. Кил хуҫи хӗрарӑмӗпе хӑна пӗр-пӗрне хире-хирӗҫ (хӑна — йыхравшӑн, кил хуҫи хӗрарӑмӗ — хисеплесе килнӗшӗн) тав тӑваҫҫӗ. Пӳлӗм пӗчӗк, ҫавӑнпа кашнине ал тытса сывлӑх сунма май ҫук пулсан, килнӗ ҫын пуҫ таять ҫех. Кил хуҫи хӑнасене пӗр-пӗринпе паллаштарма тивӗҫ. («Паллаштарни» ятлӑ пая вулӑр.) Хӑнасем пурте ларса вырнаҫиччен кил хуҫи лармасть. Ларнӑ чухне пӗр-пӗрин енне ҫурӑмпа пуласран асӑрханмалла. Хӑнасем татах килчӗҫ пулсан, арҫынсем ура ҫине тӑраҫҫӗ, хӗрарӑмсемпе ватӑ арҫынсем ларнӑ хыҫҫӑн ҫеҫ хӑйсен вырӑнне лараҫҫӗ. Ҫамрӑк хӗрсем те ҫак йӗркенех тытса пыраҫҫӗ. Ватӑ хӗрарӑм килчӗ пулсан, ӑна саламланӑ чухне ҫамрӑк хӗрарӑмсем сӗтел хушшинчен ҫӗкленеҫҫӗ. Пӗр ҫулти хӗрарӑмсем пӗр-пӗрне вырӑнтанах саламлаҫҫӗ. Кил хуҫисем хӑнасене лайӑх вырӑнсене лартаҫҫӗ. Кресло, диван тата ытти ларма меллӗ вырӑна ватӑ ҫынсене, хӗрарӑмсене лартмалли ҫинчен ҫамрӑксем яланах асра тытмалла. Хӑнасем нумаях мар пулсан, калаҫӑва кил хуҫи е кил хуҫи хӗрарӑмӗ тытса пырать. Вӗсем калаҫу интереслӗ пултӑр тесе тӑрӑшаҫҫӗ. Хӑнасем ҫав тери хӗрӳллӗн тавлашса кайрӗҫ пулсан, хуҫасем калаҫӑва урӑх еннелле пӑрмалла. Калаҫнӑ хушӑра пӗр-пӗр ҫынсем тавлашни, калаҫни ыттисене те интереслентерет пулсан, вӗсене чарни килӗшӳллӗ мар. Икӗ ҫын калаҫни ытти хӑнасемшӗн интереслӗ мар пулсан, вӗсем ӑна ытти хӑнасем ушкӑнсене салансан малалла тӑсаҫҫӗ. Пурте калаҫнӑ хушӑра кам та пулин килчӗ пулсан, кил хуҫи ӑна калаҫу мӗн ҫинчен пынине пӗлтерет. («Калаҫу» пая пӑхӑр.)

Кил хуҫисем пур хӑнана та пӗр тикӗс пӑхаҫҫӗ, пурне те лайӑх та кӑмӑлла пултӑр тесе тӑрӑшаҫҫӗ.

Кил хуҫи хӗрарӑмӗ хӑнасене вӗсен сӗтел хушшинчи вырӑнне кӑтартать, апат-ҫимӗҫ лартса парать. Каҫхи апатченхи калаҫу пӗр сехетрен ытла тӑсӑлмалла мар. Хуҫасем чӗнсен, хӑнасен капӑрах сӗтел хушшине лармалла, мӗншӗн тесен вӗри апата вӗриллех ҫиме тӑрӑшмалла. Туртакансем пирусӗсене, сигаречӗсене сӳнтереҫҫӗ. Ҫӑварта пирус пур чухне сӗтел патне пымаҫҫӗ. Кӗҫӗннисем аслисене мала ирттереҫҫӗ.

Апат хыҫҫӑн пурте пӗлекен вӑйӑсем пуҫараҫҫӗ, ташлаҫҫӗ, пӗр-пӗринпе сӑмахлаҫҫӗ. Кил хуҫисем, хӑнасем хушшинчи шӑплӑхпа усӑ курса, вӗсене магнитофон ҫине ҫырнисене е граммофон пластинкисене итлеме сӗнме пултараҫҫӗ. Хӑнасенчен кам та пулин рояль калама пуҫлать-и е алла гитара тытать-и — мӗнле вылянине пӑхмасӑрах пурте тимлӗ итлеҫҫӗ, алӑ ҫулаҫҫӗ. Пурте пӗрле юрлаҫҫӗ. Хӑнасем мӗн те пулин тума чарӑннӑ хушӑра кил хуҫи хӗрарӑмӗ пылак апат-ҫимӗҫпе е улма-ҫырлапа хӑналать. Кил хуҫи пуша черккесене тултарать, туртакансене ӑҫта туртма юрани ҫинчен калать.

Кил хуҫи хӗрарӑмӗ сӗннӗ кофене ура ҫинче е ларса ӗҫеҫҫӗ. Пушӑ кофе чашӑкне сӗтел ҫине е поднос ҫине лартаҫҫӗ. Калас пулать, кофе ӗҫтерни чылай ҫӗршывсенче кил хуҫисем хӑнасене киле кайма паллӑ пани шутланать.

Хӑнасем кайни. Хӑнасенчен камӑн та пулин иртерех каймалла пулсан, вӑл ыттисене систермесӗр каять. Кун пек чухне кил хуҫисемпе ҫеҫ сывпуллашаҫҫӗ, вӗсене сӑлтавне пӗлтереҫҫӗ. Эсир кайма пуҫтарӑннине пурте сисрӗҫ пулсан вара, юлакансене пурне те пуҫ таяҫҫӗ.

Хӑнасем, мӗнле уява килнине шута илсе, киле вӑхӑтра каймалла. «Каҫхине пырса курма» чӗннӗ пулсан, 22 — 23 сехетсенче каймалла. Туйра, Ҫӗнӗ ҫул каҫ кӑна хӑнасем ирчченех юрлама-савӑнма пултараҫҫӗ. Ытти праҫниксенче 24 сехетчен киле каймалла. Кил хуҫисем хӑнасене пӑхма чылай вӑй хуни ҫинчен манмалла мар.

Юлашки черкке нумай чухне ҫынна вӑхӑтра тухса кайма чарать. Ҫыншӑн ытлашши пулма пултарать. Ҫак ҫыннӑн тепӗр кунне кӑмӑл-туйӑмӗ начар пулни, хуть мӗнле пулсан та, хӑнаран яланах вӑхӑтра тухса каймалла иккенне тепӗр хут аса илтерет. Малтан ватӑ ҫынсем каяҫҫӗ, вӗсем хыҫҫӑн ҫамрӑккисен те нумаях тытӑнса тӑмалла мар. Сывпуллашнӑ чухне кил хуҫисемпе хӑнасем пӗр-пӗрне тепрер хут (кил хуҫисем — хӑнана килнӗшӗн, хӑнасем — хӑйсене лайӑх пӑхнӑшӑн) тав тӑваҫҫӗ. Кашни хӑнана кил хуҫи алӑк патне ҫити ӑсатса ярать, кил хуҫи хӗрарӑмӗ пӳлӗмре ытти хӑнасемпе юлать. Кайнӑ чух алӑка хӑна хӑй уҫать. Алӑка кил хуҫи уҫса пани хӑнана хӑвӑртрах кӑларса ярасшӑн пулнӑ пек туйӑнма пултарать. Хӑна уҫма пӗлмен чухне ҫеҫ кил хуҫи алӑк уҫма пулӑшать. Хӑнасем сахалӑн чухне кил хуҫи вӗсене тумланма пулӑшать. Пӗччен хӗрарӑмсене хӑнасенчен кам та пулин киле ҫити ӑсатса ятӑр тесе тӑрӑшни кил хуҫин хӑнасене ӑсатнӑ чухнехи юлашки тивӗҫӗ пулса тӑрать. («Кану каҫӗ вӗҫленчӗ» пая пӑхӑр.) Пӗччен хӗрарӑма унран инҫех пурӑнман пӗр-пӗр ҫемье е пӗр-пӗр арҫын ӑсатса яма пултарать.

Каякан хӑна кил хуҫисене хӑйсем патне пыма чӗнсе хӑварассине хӑйӗн тивӗҫӗ тесе шутлать. Хирӗҫ хӑналасси мӗнле май пурринчен килет. Сире праҫникре хӑнана чӗнчӗҫ пулсан, эсир вӗсене пӗр-пӗр кун пӗчӗк кӑна ӗҫке чӗнме пултаратӑр. Хирӗҫ чӗннӗ ҫӗре кайса килмеллех. Хӑнара эсир хӑвӑра килӗшекен кӑмӑллӑ ҫынсемпе паллашрӑр пулсан, вӑсемпе малашне ҫывӑхланас тетӗр пулсан, вӗсене хӑнана чӗнмелле. Кил хуҫисене те малтанлӑха чӗнмесӗр хӑвармалла мар.

Хӑйсем патне хӑнана чӗнме май ҫук чухне ҫынсем, паллах, хире-хирӗҫ хӑналассинчен ирӗклӗ. Йӗркене пӗлекен ҫын кун пек чухне хӑй хӑнара пулнӑшӑн тав тумалли май шыраса тупатех. Ҫав мӑшӑра театра, концерта, кафене е ресторона чӗнме май пур.

Официаллӑ чаплӑ уявра хӑнасене йышӑнасси. Ҫакӑ килти паллӑ кунсене уявланӑ чухнехи пекех. Хуҫасем вырӑнне кунта — уяв каҫне йӗркелекенсем е ҫакӑн валли ятарласа уйӑрнӑ ҫынсем. Вӗсем хӑнасене кӗтсе илеҫҫӗ, зала кӗнӗ чухне е вестибюльте саламлаҫҫӗ. Хисеплӗ хӑнасене алӑк умне е ҫурт умне тухса кӗтсе илеҫҫӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней