Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: Вуннӑмӗш сыпӑк

Раздел: Телей –> Иккӗмӗш пайӗ

Автор: Николай Евстафьев

Источник: Павленко П.А. Телей: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1953. — 312 с.

Год: 1953; Добавлен: 2020.09.14 18:15

Предложений: 396; Слово: 4217

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

1945 ҫулхи июнь уйӑхӗн варринче Александра Ивановна Горева Дунай хӗрринче ларакан Ваальзее ятлӑ Австри замокне пычӗ, вӑл замок «Вӑрҫӑ тата мир» страницисем тӑрӑх эпир лайӑх пӗлекен Кремс хыҫӗнчи вырӑнсенче вырнаҫнӑ темелле.

Ҫак замок Габсбургсен аллинче пулнӑ, Австро-Венгри императорӗсен йӑхӗнчен тухнӑ хӗрӗх ҫулхи герцог Иозеф, кукша пуҫлӑскер, сайра та япӑх сӑрланӑ сухаллӑскер, шатра сан-питлӗскер, Горевӑна замокри пӳлӗмсене кӑтартса ҫӳрет.

Горевӑна замока пӑхса тухма тата вӑл Америка ҫарӗнчен килнӗ хӑнасене кӗтсе илме юрӑхлипе юрӑхлӑ маррине пӗлме хушрӗҫ.

Пирӗннисем американецсем патӗнче хӑнара пулса курчӗҫ ӗнтӗ, анчах вӗсем патӗнчен питӗ тӗлӗнсе таврӑнчӗҫ. Вӗсене пехота парачӗпе кӗтсе илнӗ, пехоти вара капӑр булавӑпа фокуссем ҫунтаракан, тамбур-мажора питӗ ӑста та ухмахла янраттаракан оркестр ҫеммипе йӗркеллӗн утса иртнӗ. Ботинкисем ҫине ӳкекен сарлака йӗмсем тӑхӑннӑ офицерсем тата уйрӑммӑнах пӑши сӑранӗнчен ҫӗлетнӗ шурӑ бриджи тӑхӑннӑ, ҫӳлӗ те актер сӑнлӑ ватӑ генерал пӗртте ҫар ҫыннисене аса илтермен, вӗсем пурте ытларах кӗрнеклӗ спортсменсем пек курӑннӑ. Строевой приемсене машина пек йӗркеллӗ туса кӑтартни актерсем театрта вылянине аса илтерет.

Парад хыҫҫӑн пирӗннисене офицерсен кафине чӗнсе илнӗ, унта салтаксем виски тата тӑварланӑ какайран тунӑ пӗчӗк бутербродсене ҫынсем умне подноссемпе пыра-пыра лартнӑ.

Ҫавӑнпа пӗтнӗ те.

Халӗ пирӗн офицерсем американецсене хамӑр пек, вырӑсла кӗтсе илме шутларӗҫ. Мускав эрехне илсе килчӗҫ, пӗтӗм тӗнчипе паллӑ, кӑвак шуҫ коробки ҫине «Gaviar russe» тесе ҫырса хунӑ паюс вӑлчи тупса килчӗҫ тата пӗр пӑт таякан сысна ҫурине ӑшаласа хучӗҫ. Пӗр дивизирен чӗрӗ форель ярса парасси ҫинчен пӗлтерчӗҫ, тепри тата американецсене така ашӗнчен, сухантан тата хӗрлӗ пӑрӑҫран тунӑ пельменсемпе хӑналама сӗнчӗ, кун пек апат ҫинчен Короленко генерал ырласа ҫапла каланӑ: «Леш «Катюша» пекех, этеме тӳрех ҫурса пӑрахать».

Ваальзее замокне Горева американецсемпе тӗл пуличчен пӗр виҫӗ кун маларах госпиталь уҫас шухӑшпа килчӗ, анчах часах унӑн ку плана пӑрахӑҫламалла пулчӗ.

Ватӑ ҫӑка аллейи замокӑн пӗрремӗш хапхи патнех ҫитет, ҫав хапхаран дворец патне илсе пыракан кӗпер пуҫланать.

Иккӗмӗш хапхара чӳрече анилӗх каснӑ вырӑнта тӗрӗксен йытпырши пек ӳсентӑран явса илнӗ авалхи туппи, замок йышӑнса ларакан чул ту ҫине илсе пыракан шӑл стеналлӑ ансӑр кӗпер тата, юлашкинчен, — пысӑк дворецӑн сыпӑкӗсем хушшинчи пӗчӗкҫӗ шалти килхушши. Ҫуртӑн кӑвак тӗслӗ чул стенисем тӑрӑх явӑнса ӳсекен пӗчӗкҫӗ розӑсен шурӑ-кӗрен яраписем ҫӳлелле улӑхаҫҫӗ.

Яка карлӑклӑ, илемсӗр те хулӑн тата мӗн авалтанпах ҫирӗп пусмасем, ҫыпӑҫтарса илемлетнӗ чӳречесем, шыв юхтармалли тӑхлан трубасем, пулӑ шӑммине аса илтерекен шпиллӗ ҫивӗч готически ҫивиттисем, — чи малтанах куҫа ҫаксем курӑнса каяҫҫӗ.

Дворец, ӑшӗ хӑйӗн пуянлӑхӗпе, илемлӗхӗпе куҫа илӗртет, анчах вӗсем ытлашшипех нумай, пӗр хаклӑ япала тепӗрне хупласа хурать, ҫавӑнпа та, юлашкинчен, вӗҫсӗр-хӗрсӗр гобеленсем, бронзӑсем, хрустальсем, тӗкӗрсем, картинӑсем, сӗтел-пукансем тата хӗҫпӑшалсем тимлӗхе мухтаҫҫӗ, куҫа ывӑнтараҫҫӗ. Ҫав вӗҫсӗр-хӗрсӗр вӗлтлетсе иртекен япаласем хушшинче хаклӑ та сайра тӗл пулаканнисем манӑҫа тӑрса юлаҫҫӗ, ҫав хушӑрах двореца илемлетсе тӑракан нумай япаласен историйӗ Европӑри патшалӑхсем хушшинчи интригӑсен, туслӑхӑн тата юмахла каласа панисен историйӗ пулнӑ.

«Этеме ҫавӑн чул чаплӑ илемлех кирлӗ-ши?» — шухӑшлать Горева, ылттӑнланӑ, тӗкӗрсем лартса тухнӑ тата пурҫӑнпа сӑрнӑ пӳлӗмсем тӑрӑх ҫӳренӗ май.

Кӗленчеллӗ шкапсенче авалхи пуян костюмсем ҫакӑнса тӑраҫҫӗ. Хаклӑ йышши чулсемпе йӑлкӑшса тӑракан кӑвак тата кӗмӗл глазетсем, кӗрен, симӗс, шурӑ тата сирень тӗслӗ бархатсем, бриллиант тӑхаллӑ атлас пушмаксемпе рубин тӳмеллӗ атлас камзолсем, ылттӑнран тунӑ илемлӗ туясемпе аметист табакеркӑсем тахҫанах халӗ халлапсенче ҫеҫ асӑнакан, туйӑм тӗлӗшӗнчен ытлашши аснӑ тапхӑр ҫинчен калаҫҫӗ.

Двор ҫумӗнчи паллӑ художниксем тахҫан ӳкерсе илнӗ корольсен, императорсен, папӑсен, кардиналсен, полководецсен тата дипломатсен портречӗсем стенасем ҫинче ҫакӑнса тӑраҫҫӗ.

Киленсе пӑхмалли ӳкерчӗксем те, вулама юрӑхлӑ кӗнекесем те ҫук, лайӑх рояль те ҫук, унта-кунта ларакан клавесинсемпе фисгармоньсем тахҫантанпах пӗр сас-чӗв те кӑлармаҫҫӗ.

— Вуламалли кӗнекесем? — тӗлӗнчӗ герцог. — Турӑҫӑм! Вӗсем пурте мачча ҫинче. Тата манӑн хамӑн пӳлӗмсенче те кӑштах пур.

Унтан ҫапла хушса хучӗ:

— Ӗмӗрхи шухӑшсене кӗске ӗмӗрлӗ япаласем ӑшне вырнаҫтарнӑ, хут вӑл ҫӗр — ҫӗр аллӑ ҫул хушшинче кивелсе каять, унран ҫӳп-ҫап нумай тухать.

Замока пӗр аллӑ ҫул хушши юсаманни, унӑн ҫивиттийӗсем ҫумӑр яни тата паркетсенче пысӑк хушӑксем пулни ҫинчен пӗлсен, Горева тӗлӗнчӗ; мӗнпур дворецӗпе те икӗ туалет пӳлӗмӗ кӑна тата вӗсенчен пӗри хупӑ тӑрать иккен. Госпиталь уҫма ку замок юрӑхлӑ мар.

Мӗскӗнӗн йӑл кулса, герцог аллине сулчӗ.

— Укҫана эпӗ аран-аран сыпӑнтаркаласа пыратӑп. Ҫак мӗнпур хисеплӗ те чылай ватӑ историе юсама манӑн, чӑнах та, вӑй-хал ҫитмест.

— Анчах ку сирен йӑхӑн историйӗ вӗт-ха…

Герцог ӑна ҫапла тӳрлетрӗ:

— Ытларах — Австро-Венгри монархийӗн историйӗ. Ҫак пӳлӗмсенчен Европа шӑпине те пӗр хутчен мар тата-тата панӑ. Анчах мӗн тума пултаратӑп эпӗ? Манӑн ҫемье пысӑк, тӑватӑ ҫитӗнсе ҫитнӗ хӗр. Вӗсем мӗн чулӗ ларнине эсир чухлатӑр-и? Пирӗн вӑхӑтра тӑватӑ хулӑмсӑр хӗре тытса тӑрасси питӗ хӑрушӑ япала, мадам.

— Мӗншӗн хулӑмсӑр хӗрсене? Сирӗн замокра кирек хӑш пӳлӗмри пуянлӑх та чи юнтармӑш каччӑна тивӗҫтерме пултарать.

Герцог именчӗклӗн пуҫне хыҫса илчӗ.

— Анчах Австринче манӑн хӗрӗмсем хӑйсене тивӗҫ каччӑсене тупаймӗҫ те. Американецсене илес пулсан… — вӑл ҫур пуплев ҫинче чарӑнса тӑчӗ, — мӗнлерех тыткалаҫҫӗ вӗҫем хӑйсене, курӑпӑр. Вӑрҫӑччен вӗсем ман патӑмра час та часах пулкалатчӗҫ, — хушса хучӗ вӑл. Пӗр пӳлӗмӗн балконӗ чылай аялти палкаса юхакан Дунай шывӗ ҫине тухса тӑрать. Тавралӑх хӑйӗн ҫивӗчлӗхӗпе тата тӗсӗсемпе тӗлӗнмелле илемлӗ, вӗҫӗмсӗрех капмар.

Чаплӑ та кӑпка тӑрӑллӑ йывӑҫсенчен тӑракан йӑмӑх симӗс вӑрмансем — ун пеккисене Горева авалхи гравюрӑсем ҫинче кӑна курнӑ — Дунай леш енче мӑкӑрланса тӑраҫҫӗ, замок стенисем йышӑнса тӑракан пысӑк чул сӑрт тӑрӑх йытпырши пек явӑнса ӳсекен ӳсентӑрансем улӑхаҫҫӗ, вӗсем сӑрт чулне те, замок чулне те пӗр тӗс кӗртсе тӑраҫҫӗ.

Дунай шывӗ симӗс-сарӑ тӗслӗ, йывӑр тӗслӗ. Баржӑсемпе кимӗсен ҫунса кӑмрӑкланнӑ тӗрекӗсем хӑвӑрт юхса иртеҫҫӗ.

— Эсир хӑвӑр замокӑра пуян туристсем валли атель уҫма е санаторий уҫма пултараймастӑр-и?

— Пирӗн кунта хушамат чысӗпе сут тумаҫҫӗ, — мӑнкӑмӑллӑн ответлерӗ те герцог, малалла каймалли ҫинчен пӗлтерсе, аллине ҫӑмӑллӑн хускатрӗ.

Турпа пӑлан мӑйракисем, йывӑҫ кружкӑсем ҫине датӑсем ҫырса хунӑ хир сыснин асав шӑлӗсем тӗттӗм коридорсене тултарса тӑраҫҫӗ.

Кунта Европӑри мӗнпур венценосецсем сунара ҫӳренӗ пулас. Витринӑсенче замок хуҫисем тахҫан авал тытса илнӗ ют ҫӗршыв ялавӗсен татӑк-кӗсӗкӗсем выртаҫҫӗ; ҫакӑн ҫинчен ятарласа тунӑ транспарантсем ҫине ҫырса хунӑ. Ялавсем питӗ нумай, анчах герцог васкатать.

— Истори, истори, унтан кӗл кӑна юлнӑ халӗ, — тет вӑл унӑн йӑхӗнчи пуҫ пулма юратакан ҫынсем темиҫе ӗмӗрсем хушшинче илнӗ орденсен витринисем умӗнче чарӑнса тӑмасӑр.

Ирхине замок стенисем ҫывӑхӗнчи вӑрман уҫланкинче парад турӗҫ. Чап орденӗн кавалерӗсен пӗрлештернӗ батальонӗ, флангсенчен йывӑҫ тункатисемпе вӗтлӗхсем хупӑрласа тӑракан ансӑр плацдарм ҫине хӗсӗнсе, Америка хӑнисем тӑракан трибуна умӗпе чаплӑн та кӗрнеклӗн утса иртрӗ.

Умӗсене автоматсем тытнӑ ҫынсем пите хӑюллӑн та ирӗклӗн пыраҫҫӗ, «Дуная!» тесе приказ парас пулсан, вӗсем, утӑмсене улӑштармасӑр, чаплӑ маршӑн хӑвӑртлӑхне пӗр чакармасӑр, аялалла стена пек ыткӑннӑ пулӗччӗҫ.

Парад хыҫҫӑн хӑнана чӗннӗ ҫынсем пурте замокалла ҫул тытрӗҫ. Хӑнасем замокпа интересленес-тӑвас пулсан, Горевӑна тӑлмач пулма ыйтрӗҫ. Вӑл килӗшрӗ, мӗншӗн тесен хамӑр офицерсем хушшинче Голышев та пур, вӗсем унпа каялла пӗрле таврӑнма калаҫса татӑлнӑ.

Икӗ американец чӑнах та апат ҫиес вырӑнне замока курса ҫӳреме кӑмӑл турӗҫ, герцогпа пӗрле вӗсем пӳлӗмрен пӳлӗме кӗрсе ҫӳреме тытӑнчӗҫ.

Американецсенчен пӗри, актерӑнни пек вылянчӑк пит-куҫлӑ та ватӑрахскер, ҫурт хуҫине тахҫанах пӗлет иккен.

— Сирӗн патӑрта эпӗ вӑтӑр тӑххӑрмӗш ҫулта Филипспа пӗрле хӑналантӑм, — аса илтерчӗ вӑл герцога, — Филипс сиртен Наполеонӑн ҫывӑрмалли пӳлӗмне сутан илчӗ. Халӗ вӑл Европӑра, сире питӗ курасшӑн.

Горева ҫине именчӗклӗн пӑха-пӑха, герцог аллисене чарса пӑрахрӗ.

— Пӗтӗмпех. Юлашки ҫип татӑкки юлмичченех. Мария-Терезӑн сервизӗ ҫеҫ юлчӗ ӗнтӗ манӑн, — терӗ вӑл ултавлӑ сасӑпа.

— Чӑннине пӗлтерекен ӗнентерӳпе-и? — шанмасӑр ыйтрӗ иккӗмӗш американец, мундирӗ ҫине орден хӑювӗсене тӑватӑ ретпе ҫӗлесе хунӑ лутра пӳллӗ те хӗрлӗ сӑн-питлӗ майор.

— Паллах. Чӑннипе илсен, вӑл питӗ хаклӑ тӑрать, — ответлерӗ хуҫа.

Майор тӗлӗнчӗ.

— Кусем тата? — кӑтартрӗ вӑл аллипе зала.

— Антикварнӑй магазинран, — кулса ӑнлантарчӗ ӑна пӗрремӗш американец. — Венӑра, хаклӑ ҫыннӑм, суя Рим папине те тума пулать.

— Эсир, господин герцог, коммерцирен йӗрӗнместӗр, паллах? — ыйтрӗ хӑюллӑрах мӑнтӑркка майор. — Сирӗн кунта супӑнь тӗлӗшӗпе мӗнле? Манӑн супӑнь завочӗ пур. Францире эпӗ супӑнь тӑратас енӗпе пӗр-пӗриншӗн питӗ усӑллӑ икӗ е виҫӗ договор турӑм. Калаҫса татӑлатпӑр-и? Унсӑр пуҫне эпӗ Парижра супӑнь тӑвакан пӗр предприятин пайщикӗ пулса тӑтӑм.

— Ма калаҫса татӑлас мар? Супӑнь — валюта. Анчах кредитсӑр эпӗ те е кам та пулин урӑххи те ӗҫе тытӑнма пултараймасть. Ҫакна асра тытас пулать сирӗн.

— Кредитсем пулаҫҫӗ, — терӗ ҫирӗппӗн кунта вӑтӑр тӑххӑрмӗш ҫулта пулнӑ американец. — Филипс сирӗн пата Венӑна ҫавӑн пирки килет те.

Живопиҫпе витринӑсене пӑха-пӑха, вӗсем гостинӑйпа иртрӗҫ.

— Эпӗ, господин Иозеф, ҫак ҫул пуҫламӑшӗнче Крымра, Российӑра, пултӑм, — тӑсрӗ малалла американец. — Воронцовӑн Алупкӑри замокне куртӑм. Вырӑссем ҫав замока Черчиле вырнаҫтарчӗҫ. Илеме туйса тунӑ чаплӑ ҫурт. Анчах та большевиксем дворецсене сутмаҫҫӗ.

— Ну, мӗнле вӗсем унта? Хӑйсен социализмне халӗ те ҫине тӑрса тӑваҫҫӗ-и? Вӗсем питӗ вӑйлӑ вӑрҫаҫҫӗ, нимӗн те калаймӑн.

— Большевиксем — питӗ лайӑх ҫынсем, анчах вӗсемпе туслӑ пурӑнасси пӗр асап кӑна. Питӗ ҫине тӑраҫҫӗ. Паллах, социализма ҫине тӑрсах тӑваҫҫӗ.

— Питӗ вӑйлӑ ҫапӑҫаҫҫӗ, — тепӗр хут хушса хучӗ мӑнтӑркка майор. — Икӗ сӑмахпа каласан — вӗсем мӗнле пурӑнаҫҫӗ унта?

— Вӑрҫӑ питӗ кансӗрлерӗ вӗсене, ҫапах та эсир хӑвӑр супӑне Австрире вырнаҫтарса пӗтериччен вӗсем кӗл айӗнчен ура ҫине тӑрӗҫ, тесе шутлатӑп эпӗ.

— Супӑнь — валюта, — терӗ майор, шӳте ӑнланмасӑр. — Супӑнь, каустически сода, эфир ҫӑвӗсем — кирек епле маркӑсенчен, кронсенчен, франксенчен, лейсемпе пенгсенчен те ҫирӗпрех. Каҫарӑр мана, анчах, эпӗ кунта сутӑн илекен ҫынсене тупма пултараймастӑп пулсан, мӗн тума кирлӗ мана ҫав Вена?

— Венӑна ҫитме инҫе-ха, халлӗхе унта вырӑссем кӑна, — терӗ актер сӑн-питлӗ американец. — Эпир унта мӗн тупассине пӗлместӗп эпӗ.

— Большевиксем рыноксене господин майор пек договорсемпе тытса илмеҫҫӗ, — лӑплантарчӗ ӑна герцог.

— Ав епле! — кулса ячӗ майор. — Тытса илмеҫҫӗ! Пӗр вырӑс батальонӗ те Францире пулманни сире паллӑ, анчах унта вырӑссен пулӑшӑвӗ ҫинчен кӑна калаҫаҫҫӗ. Супӑнь сӗнетӗп, — ҫук, теҫҫӗ, эпир тӑхтатпӑр, тен пире вырӑс супӑнӗ парӗҫ. Чӗрӗ резина сӗнетӗн, ку ӗнтӗ большевиксен ҫук, вӗсем каллех хӑйсеннех ҫаптараҫҫӗ: кӗтсе пӑхӑпӑр, тен вырӑссем резина парса пулӑшӗҫ…

Хӑйсем мӗн калаҫнине сӑнанипе сӑнаманнине пӗлмесӗр, герцог Горева ҫине канӑҫсӑррӑн пӑхса илчӗ.

— Эпӗ Венӑра хӑшпӗр пысӑк фирмӑсене пӗлетӗп, — терӗ майор. — Альфред Франка паллатӑр-и эсир?

— Эпӗ сире кӑмӑлсӑрлатма тивӗҫ, — ответлерӗ герцог. — Ӑна вӗлернӗ.

— Мӗн пирки? — пӗр саспа ыйтрӗҫ американецсем.

— Еврей пирки.

— Ку нимӗнех те мар. Фирма капиталӗ национализацилемелли решение тивӗҫлӗ ан пултӑрччӗ ҫеҫ. Франк Гитлер валли ӗҫленӗ пулсан, унӑн капиталне национализациленӗ пулӗччӗҫ. Мӗнле те пулин наследникӗсем юлнӑ-и?

— Юлман та пулӗ. Гестапо питӗ типтерлӗ ӗҫленӗ.

— Франк хӑй вилнишӗнех ӗҫ пӗтсе ларма пултарайман, — ҫаплах ҫине тӑрать майор. — Тепӗр тесен, вӑл ӗҫе кам та пулсан хускатса яма тивӗҫ. Ҫирӗп те хӑйне кӑтартнӑ ӗҫ — обществӑллӑ явлени. «Колони таварӗсен обществи» мӗнлерех?

— Чӗрех.

— Циммерманӗ тата?

— Шавламасть вӑл, анчах такамсемпе ҫыхӑнса пӗтнӗ теҫҫӗ.

— Ку ним те мар. Америка фирмипе тунӑ договор унӑн малтанхи мӗнпур ҫыхӑнӑвӗсене пӑчлантарса лартӗ. Кунта ӗнтӗ большевиксем те хӑваласа ҫитеймӗҫ!.. — савӑнчӗ майор. — Анчах мана вырӑссем килӗшеҫҫӗ. Калама ҫук тӗлӗнмелле салтаксем.

Майор сӗнӗвӗ манӑҫа юласран хӑраса пулас, герцог сума суса ҫапла каласа хучӗ:

— Сире мӗнле шыраса тупма пулать, тесе ыйтмастӑп эпӗ, господин майор, анчах мана хама эсир мӗнле тупма пултарасси ҫинчен пӗлтерес килет манӑн.

Майор визит карточки кӑларчӗ.

— Адрес енчен илсен, эпӗ халӗ куҫса ҫӳретӗп. Анчах манӑн сӑмахӑм — ӗҫ. Тепӗр икӗ эрнерен эпӗ сирӗн пата хамӑн ҫынна ярӑп, мӗншӗн тесен мана хама, мундир тӑхӑнса ҫӳрекен ҫынна, сирӗн пата пыма йывӑртарах. Эсир комиссионнӑй ӗҫе тытӑнма пултаратӑр-и?

— Питӗ хавас, — терӗ герцог. — Ку ӗҫ маншӑн ҫӗнӗ мар.

— Мӑнтӑркка майор френч кӗсйинчен тачка хулӑн пакет туртса кӑларчӗ.

— Кунта пурте пур. Прейскурант та, условисем те. Эпӗ, эсир пӗлетӗр-и, — терӗ вӑл ҫак вырӑнсенче вӑтӑр тӑххӑрмӗш ҫулта пулнӑ хӑйӗн землякне, — фронтри условисене питӗ хӑнӑхса ҫитрӗм, хампа пӗрле манӑн яланах вуншар проспектсемпе прейскурантсем тата вуникӗ договор пур. Ҫакна эпӗ Александрийӑра шутласа тупрӑм. Пӗр вырӑнта иккӗмӗш хут пулассине нихҫан та пӗлместӗн вӗт-ха. Египет рынокне эпир, тӑшман вучӗ айӗнче тенӗ пекех, таварсемпе тултарса лартрӑмӑр. Акӑлчансем ӑмсаннипе ухмаха еретчӗҫ.

— Сирӗн ҫавӑн пек союзникла ӗҫӗрсене Монгомери чарса лартмарӗ-им вара?

— Вӗсем тавҫӑрса иличчен, эпир хамӑр ӗҫе вӗҫлерӗмӗр. Эсир Африкӑра пулса курман-и?

— Ҫук, тӳр килмерӗ.

— Ку — вӑрҫӑн чи интереслӗ страници. Эпир боеприпассемпе тата таварсемпе ҫыран ҫине тухаттӑмӑр та — пӗр тапхӑртах хулана та тытса илеттӗмӗр, унӑн рынокне те ярса илеттӗмӗр. Италинче вара ку ӗҫе эпир тата лайӑхрах туса пыма тытӑнтӑмӑр. Хамӑн танксем ҫине эпӗ итальянецсен чӗлхипе: «Тӗнчери чи лайӑх «Санит» ятла супӑне сутӑн илӗр», — тесе ҫырса хутӑм.

Герцог мӑйӑхӗсене вылянтарса ҫепӗҫҫӗн итлет, анчах герцога вӑл унӑн сӑмахӗсене ӗненмесӗр итлесе тӑнӑ пек туйӑнчӗ.

— Сире ку тӗлӗнтерет-и? — ыйтрӗ вӑл унтан. — Эсир айван ҫын иккен! Ҫапла вара, господин герцог, сире хӑвӑра тата мана мӗн интереслентернине ҫак пакетра пӗтӗмпех тупатӑр. Вырӑс эрехне кайса ӗҫсе пӑхмӑпӑр-и? — терӗ вӑл хӑйӗн землякне.

— Пирӗн хастар юлташӑмӑрсем мӗн те пулин хӑварчӗҫ пулсан… Каяр, тӗрӗслесе пӑхар.

Американецсем герцогпа сывпуллашрӗҫ те сӗтел патнелле утрӗҫ, ҫурт хуҫи Горевӑпа пӗрле юлчӗ.

Уҫса пӑрахнӑ чӳречесенчен Дунай шавлани илтӗнет. Императорсен йӑхӗнчен тухнӑ ҫын малтан калаҫма тытӑнса тӑчӗ. Юлашкинчен, нимӗн чӗнмесӗр тӑма пултараймасӑр, вӑл ҫапла каласа хучӗ:

— Пурнӑҫ вӑл ҫавӑн пек, мадам.

Горева ӑна ответлемерӗ. Герцог, урайне сӗрсе тасатнӑ, чухнехи пек утӑмсемпе хуллен таҫта кайса ҫухалчӗ.

Голышев куҫҫуль тухичченех ахӑрчӗ, унӑн эрех ӗҫнипе хӗрелсе кайнӑ пит-куҫӗ кулнипе тарласа кайрӗ.

— Хастар майор! — тет вӑл, куҫӗсене шӑлса. — Ай, пултарать!.. Тен, суймасть те пулӗ. Мӑнтӑрккаскер, хӗрлӗ сӑн-питлӗскер, куҫлӑхлӑскер? Ну, пӗлетӗп. Танк полкӗн командирӗ. Мана унпа пӗр пилӗк кун каярах паллаштарчӗҫ. Лайӑх офицер, теҫҫӗ. Мец илнӗ. Шухӑшласа пӑхӑр-ха. Супӑньпе ҫапӑҫать!..

Хӑйӗн шефӗпе ытахаллӗн калаҫма юратакан шофер ҫапла каларӗ:

— Майор юлташ, шоферӗсем те вӗсен ҫӑвара карса тӑмаҫҫӗ. Мӗн тӑвӑн ӗнтӗ: капитализм. Лайӑх япаласем сӗнчӗҫ, тес пулать, — терӗ вӑл кӑштах хӗрхенсе.

— Пире агитаци тунӑшӑн ятлаҫҫӗ пулӗ-ха, — терӗ Голышев; вӑл халӗ те кулать, хӗрӳленсе кайнӑ питне шӑла-шӑла илет. — Кунта эпӗ кӗркунне Австри хресченӗсене ҫӗре сухаласа пӑрахма пулӑшрӑм. Лашасем ҫук, нимӗҫсем илсе кайнӑ, сухаламалли вӑхӑчӗ иртсе пырать, ҫавӑнпа та эпӗ вӗсене пулӑшрӑм. Ҫав майорах, — вӑл темӗнле ӗҫпе пирӗн штаба пыратчӗ, — чарӑнса тӑчӗ те йӗри-тавра ҫаврӑнса пӑхрӗ: «Тырпултан пай илетӗр-и е ҫук-и?» тет. Эпӗ ӑна: «Пайсӑрах, тавтапуҫшӑн», — тетӗп. Вара вӑл куҫне хӗссе илчӗ те: «Агитаци ӗнтӗ, пӗлетпӗр…», — тет. Хӑйӗн супӑнне вырнаҫтарни нимӗнех те мар, анчах ҫынсене ҫӗр сухалама пулӑшни — ку ӗнтӗ политика, идея тӗлӗшӗнчен ҫавӑрса илни иккен… Антон, эс кӑшт асӑрхануллӑрах пул! Ромпа хӑналарӗҫ пулӗ-ха?

— Хӑналарӗҫ, майор юлташ, анчах эпӗ тав турӑм та, ҫӑвара та илмерӗм, — тӳррӗн ответлерӗ водитель.

— «Илмерӗн» пулӗ ӗнтӗ! — мӑшкӑлларӗ ӑна майор, анчах ҫавӑнтах лӑпланчӗ пулас.

— Эпӗ кунта юлатӑп тенине астӑватӑр-и эсир, Александра Ивановна? Ҫав калаҫӑва астӑватӑр-и?

— Астӑватӑп, — ответлерӗ Горева. — Анчах эпӗ сире ниепле те ӑнланаймарӑм.

— Ӑнланаймарӑр? — тӗлӗнчӗ Голышев. — Халӗ те ӑнланмастӑр-и? Кунти ҫынсем ҫӗнӗ пурнӑҫ тунине курмасӑр кайсан, сире хӑвӑрах шел пулӗ, пирӗн ҫынсем питӗ нумай юн тӑкрӗҫ вӗт-ха? Эсир кунта халӑха куртӑр вӗт, хӑйӗн шӑпине тӗрӗс те ӑслӑ ҫулпа яма пултарайманнине хӑвӑрах тавҫӑратӑр вӗт-ха… Эпӗ хамӑн полкпа тӑракан хулара тӑваттӑмӗш кун ӗнтӗ ҫӑкӑрпа сутӑ тумаҫҫӗ, анчах ҫӑнӑхӗ пур. Мӗн пирки сутӑ тумаҫҫӗ? Ҫӑнӑхӗ — пӗр ҫын аллинче, транспорчӗ — тепринче, пекарня — виҫҫӗмӗшӗннинче, — ҫапла вара вӗсен виҫӗ паллӑ мар хисеплӗ уравнение ниепле те тухаймасть. Канашлаҫҫӗ, шавлаҫҫӗ, халӑхӗ — ҫӑкӑрсӑр. Пахча ҫимӗҫ енӗпе илӗпӗр. Мӗншӗн пахча ҫимӗҫ таврашӗ сирӗн ҫук, тетӗп. Эпир ҫав ниме тӑман япалапа аппаланмастпӑр, теҫҫӗ. Пирӗн ӗҫ — выльӑх-чӗрлӗх, ҫу, чӑкӑт, теҫҫӗ.

— Анчах сирӗн мӗн ӗҫ пур?

— Мӗнле мӗн ӗҫ пур? — терӗ хыттӑн Голышев пӗр кулмасӑр, куҫхаршийӗсене пӗркелентерсе. — Выҫӑпа кӳпчеме тытӑнсан, вӗсене пирӗнех тӑрантармалла пулать, урӑххисем нимӗн те парас ҫук. Эпӗ йышӑнса тӑракан хулара пӗчӗкҫӗ завод пур. Унта рабочисене питӗ япӑх ҫитереҫҫӗ. Гарнизон начальникӗ пулнӑ май, эпӗ вӗсемпе калаҫса пӑхрӑм. «Хушма хуҫалӑх тӑвас пулать, — тетӗп, сирӗн профсоюз мӗн пӑхса тӑрать?» Вӗсем мана: «Хуҫалӑх тӗлӗшӗпе ӗҫлесси ҫинчен профсоюз уставӗнче нимӗн те каламан, господин майор», — теҫҫӗ. «Каламан пулин, мӗнех-ха вара, — тетӗп, — эсир — уставсӑрах ӗҫлӗр! Лайӑх ҫиме пуҫлӑр». Вӗсем мана: «Ҫӗрӗ хаклӑ, арендӑна илес пулсан та, укҫасӑр никам та парас ҫук», — теҫҫӗ. — «Ҫӗрӗсем сирӗн пушах вӗт-ха», — тетӗп. — «Пулччӑр-и, вӑл пирӗн ӗҫ мар, ҫӗр хуҫисен ӗҫӗ» — теҫҫӗ. Эпӗ вӗсене: «Выҫӑ ларатӑр вӗт-ха!» — тетӗп. Вӗсем мана: «Эпир унсӑрах выҫӑ ларатпӑр», — теҫҫӗ. Кунта вӑхӑтлӑха юлас пирки ҫавӑншӑн каларӑм та эпӗ.

Горева ӑна пӗр пӳлмесӗр итлерӗ. Голышев пек туйма пултарайманнишӗн вӑл вӑтанать. Тӳррипе каласан, кунти ҫынсем пурте тӑшмансем пек туйӑнаҫҫӗ ӑна, кунти пурнӑҫ та питӗ йӑлӑхтарса ҫитерчӗ ӑна, ҫавӑнпа та Горевӑна Австри шӑпи ним чухлӗ те хавхалантармасть.

— Килте пулнӑ пулсан, эпир иксӗмӗр ытларах усӑ кӳнӗ пулӑттӑмӑр! — ответлерӗ Горева. Ӑмсанатӑп эпӗ сире, Голышев. Тӗнчери ӗҫсемпе эсир ача пекех интересленетӗр, сирӗнпе танлаштарсан, хама эпӗ ватӑ карчӑк пек туятӑп.

Голышев кӳренчӗ пулас, шӑпланчӗ.

Садсемпе е типтерлӗ пӗвесемпе тата пӗчӗкҫӗ кӳлӗсемпе чикӗленӗ уйсем ҫумӗпе иртсе пырать машина. Дача поселокӗсем евӗр ялсем вӗлтлетсе иртсе юлаҫҫӗ. Пирӗн боецсем ҫул ҫывӑхӗнче ташлаҫҫӗ. Хӗрсем, пирӗн чарӑнса тӑнӑ колоннӑн шоферӗсем килӗштерсе пӑхса тӑнӑ май вальс ташлаҫҫӗ, ҫаврӑнаҫҫӗ.

Ҫурӑмӗсем хыҫне рюкзаксем ҫакнӑ хӗрарӑмсем таса вӑрманта хӑрӑк турат пуҫтараҫҫӗ. Кӑвак беретпа ҫутӑ плащ тӑхӑннӑ ҫамрӑксем пӗр пируса черет тӑрса туртаҫҫӗ, вӗсене тӗнчере нимӗн те интереслентермест.

Горевӑн Голышевран Воропаев ҫинчен ыйтса пӗлес килет, анчах вӑл унпа уҫӑмлӑн калаҫма хӑймарӗ, мӗншӗн тесен телейсӗр хӗрарӑмӑнни пек йывӑр та лайӑх мар пурнӑҫ никамӑн та ҫуккине вӑл лайӑх ӑнланать.

«Хама Мускава куҫарма ыйтӑп, — шухӑшларӗ вӑл кичеммӗн. — Европа юлтӑр ӗнтӗ. Кунта ним тумалли те ҫук. Кунта эпӗ пӗччен».

Германие капитуляциленӗ хыҫҫӑн пулса пынӑ событисем Гитлер государствине кӗнӗ ҫӗршывсем хушшинчи отношенисене кӑна мар, кашни ҫӗршыври классем хушшинчи отношенисене те тӗпренех улӑштарнӑ, ҫав событисем халлӗхе ним йӗркесӗр те паллӑ мар пулнӑ.

Фашизм, пысӑк хӑвӑртлӑхпа пыракан поезд пек, сӑрт айккинелле ӳпӗнчӗ те, катастрофа пулнӑ вырӑнта халӗ те тӗтӗм тухать, йынӑшни илтӗнет. Ҫӗмӗрсе тӑкнӑ государствӑсенче мӗн сыхланса юлнине, ун механизмӗн мӗнле пайӗсем пуҫӗпех юрӑхсӑра тухнине тата мӗнле пайсем, йӑванса выртакан пӑравусӑн маховикӗ пек, пушшӑн ӗҫленине калама йывӑр.

Вена урамӗсенчи Горевӑна тӗлӗнтерекен япаласем — пысӑк халӑх ушкӑнӗсем чӑпта михӗсемпе, урапасемпе тата велосипедсемпе пур еннелле те куҫса ҫӳрени, ҫывӑх ҫыннисене шырани, площадьсемпе парксенче ӗҫлӗ кунсенче те тӗркӗшсе ҫӳрени, ыранхи кун пирки каланӑ хыпарсене ҫивӗччӗн итлени, урамсенче ҫиҫӗм пек хӑвӑрт пулса иртекен митингсем пухӑнни, — ҫаксенче пуринче те халӑх пӑлханни палӑрса тӑрать. Альтмансем патне иртенпех ҫынсем сӑмах перкелешсе илме тата ӑнсӑртран тенӗ пек пин тӗрлӗ япаласем ҫинчен Горева мӗн шутланине ыйтса пӗлме кӗре-кӗре тухаҫҫӗ. Нимӗҫ маркисем юлаҫҫӗ-ши? Австри камӑн пулать? Апат-ҫимӗҫ таврашне ытларах илсе хумалла мар-ши? Венӑра пурӑнакан сербсем хӑйсен ҫӗршывӗн ҫыннисем пулса тӑма пултараҫҫӗ-ши? Ленин тата Сталин кӗнекисене ӑҫта тата мӗнле тупма пулать?

Венӑри музыкантсем дивизи оркестрӗсенчи капельмейстерсенчен нотӑсем ҫыра-ҫыра илеҫҫӗ. Кино-сеанссене халӑх урамӗпех пухӑнать, каҫсерен комендант пӗлтерӗвӗсем ҫине тахӑшӗ кӑмрӑкпа свастика ӳкерсе хурать. Тахҫанах минӑсенчен тасатнӑ ҫуртсем ҫунма тытӑнаҫҫӗ. Хӗрарӑмсем ушкӑнӗпех урӑх ҫын тумне тӑхӑннӑ эсэсовеца сӗтӗреҫҫӗ. Лагерьсенчен тухнӑ ҫынсем кӑкӑрӗсем ҫине хӑйсен ҫӗршывӗсен ялавӗсене ҫакнӑ та урамсемпе иртсе пыраҫҫӗ, вӗсен сӑн-пичӗсем ҫинче савӑннипе макӑрни палӑрать.

Горевӑна пӗтӗм Европӑри ҫӗршывсенчен вӑйпа хӑваласа килнӗ рабочисем пурӑнакан городокра пулса курма тӳр килчӗ, кунта халӗ сывалаканнисемпе хӑйсен тӑванӗсене шыраканнисем ҫеҫ юлнӑ. Горева кунта та Вена хулишӗн характерлӑ енӗсенех курчӗ. Курайман ют ҫӗршывран тухса каякан земляксен пӗр-пӗринпе нимӗншӗн те тавлашмалла мар пек туйӑнать. Анчах апат валеҫнӗ сехетсенче те халӑх ушкӑнӗсем шавлама пӑрахмаҫҫӗ. Чирлисем хӑйсен койкисене куҫарса лартаҫҫӗ те пӗр чарӑнмасӑр оратор пек калаҫаҫҫӗ, кашни политикӑллӑ дискуссиех тӳпелешӳпе вӗҫленет.

Фашизма аркатса тӑкни чуралӑхран хӑтӑлнӑ ӗҫҫыннисемшӗн революци пекех пулнӑ. Сулахай шухӑшлӑ итальянецсем сулахай чехсемпе е французсемпе ҫывӑхланаҫҫӗ. Сылтӑм шухӑшлӑ чехсемпе французсем уйрӑм ушкӑнсене пӗрлешеҫҫӗ. Алӑ парса ҫирӗплетнӗ тата государство чиккисене тӗп тӑвакан нимӗнле протоколсенче те паллӑ туман туслӑхсем ҫуралаҫҫӗ.

Ҫынсен ҫӗнӗ ҫыхӑнӑвӗсен аслӑ, анчах пӗртте лӑпкӑ мар океанӗ сӑтӑрса пӗтернӗ чӗркуҫҫи ҫинчен тӑракан Европӑна ярса илет. Эсэсовецсен лагерӗсенчен тӗлӗнмелле майпа чӗррӗн тухма пултарнӑ ҫынсен те, фашизма ҫапса аркатнӑ пирки ҫав лагерьсене ҫакланайман ҫынсен те шухӑшламаллисем тата тавлашмаллисем нумай.

Мӗн пулса иртнине ӑнланса илнӗ хыҫҫӑн та Горевӑна ҫӑмӑл пулмарӗ.

Нимӗҫсем уншӑн питӗ ют, ҫавӑнпа та вӑл вӗсен ӗҫӗсемпе Голышев пек интересленме пултараймарӗ. Перевязочнӑйӗнче е операци тӑвакан пӳлӗмре сехечӗ-сехечӗпе ларать вӑл, ӑна хӑй ӗҫӗ килӗшет, урӑххипе нимӗнпе те интересленес килмест унӑн.

Халӗ ӑна киле таврӑнас шухӑш канӑҫ памасть. Вӑл хӑй пекех шухӑшлакан ҫынсене тунсӑхларӗ, кунта ҫук тата пулма та пултарайман пурнӑҫ йӗркине тунсӑхларӗ.

Тепӗр темиҫе кунтан вӑл самолет ҫине ларчӗ. Бухареста вӗҫеҫҫӗ, унтан — Киева.

Венгри питӗ пӗчӗк ҫӗршыв пек курӑнчӗ. Бухареста вӗҫсе ҫитсен, вӑл ялавсемпе, плакатсемпе тата лозунгсемпе илемлетнӗ хулана курчӗ, грузовиксем ҫинче массовкӑсем, урам тӑваткалӗсенче митингсем тӑва-тӑва ирттереҫҫӗ, хула урамӗсем уйрӑммӑнах канӑҫсӑр, ҫакӑ вӑл яланах темӗнле пысӑк событи пулассине систерет.

Хула нумай пулмасть пулса иртнӗ вӑрҫӑ ҫинчен манса пырать. Ытлашши килӗшӳллех мар ӗҫ ҫинчен ҫавӑн пек манма тӑрӑшаҫҫӗ. Ҫынсем ҫав килӗшӳсӗр ӗҫе хӑйсем мар, пачах урӑххисем тунӑ пек, ирттерсе яма тӑрӑшаҫҫӗ…

Никам та сутӑн илмен таварсемпе тултарса лартнӑ магазинсем художествӑллӑ выставкӑсем пек курӑнаҫҫӗ. Хӗрарӑмсен костюмӗсем хӑйсен ҫӗнӗлӗхӗпе тӗлӗнтереҫҫӗ. Одеколонпа сапӑннӑ, йывӑр та антрацит куҫлӑ арҫынсем, килтен тухиччен вӗсене лакпа сӑрласа янӑ пек ялтӑртатаҫҫӗ.

Кинотеатрсенче американецсен ҫӗне фильмӗсене кӑтартаҫҫӗ. Ҫуртсен стенисем ҫине концертсем пуласси ҫинчен пӗлтерекен афишӑсем ҫыпӑҫтарса тултарнӑ.

Горева Бухарест савӑннине ӗненмерӗ. Ҫапӑҫу хирӗсене курӑк та шӑтса тухман-ха, ҫав хирсенче выртакан чыса тивӗҫ вилӗ салтаксене те пытарса пӗтермен-ха.

Самолет хула ҫине ҫӗкленсе Киев еннелле ҫул тытсанах, ҫаксем ҫинчен шухӑшлама пӑрахрӗ Горева.

Кунӗ шӑрӑх тӑрать, горизонтра ҫумӑр ҫӑвать. Тӳпен сылтӑм айккине ҫумӑр пӗлӗчӗсен пысӑк валемӗсем хупласа тӑраҫҫӗ. Вӑйлӑ та чӑнкӑ тата ту евӗрлӗскерсем, вӗсем юрлӑ ту хыҫри миражне, анлӑ тӳремлӗх варринче курӑнса тӑракан чикӗсӗр пысӑк ҫӗршыва аса илтереҫҫӗ.

Малта Украина, ҫавӑнпа та ҫак ҫумӑрпа ҫумӑр пӗлӗчӗсем те Украинӑн пек, хамӑрӑн пек туйӑнаҫҫӗ.

Анчах Европа Горевӑн ӑс-тӑнне татах тепӗр хут кӗрсе юлчӗ. Мускавалла вӗҫекен самолет ҫинче болгарсен ушкӑнӗ, виҫӗ румын тата, Горева шутланӑ тӑрӑх, пӗр итальянец, анчах чӑннипе илсен, ҫапӑҫу хирӗ пек туйӑнакан тӑвӑллӑ пит-куҫлӑ далматинец ларса пыраҫҫӗ.

Вӑл ҫамрӑк мар, унӑн хӑтсӑр, ҫынна хурлакан, тӑмананӑнни пек витӗр курӑнакан сарӑ тӗслӗ куҫӗсем хаяр, йывӑр; чышкӑ пек чӑмӑркка та туртӑнса тӑракан мускуллӑ пичӗ хӑйпе калаҫма тӑракан кашни ҫыннах хӑратать. Далматинец граф Войновичсен чаплӑ ҫемйин инҫетри йӑхӗнчен тухнӑ ҫын иккен, ҫав Войновичсенчен пӗри тахҫан авал Хура тинӗс ҫинче вырӑс адмиралӗ пулнӑ — ӑна хисеплесе Севастополь пристанне халӗ те Графски теҫҫӗ, — тепри — хӑйӗн тӑван ҫӗршывӗнче паллӑ историк пулнӑ. Горевӑн ҫул ҫинчи юлташӗ те, Божидар Войнович, историк иккен.

Ҫапӑҫма юратакан ҫынӑнни пек пит-куҫӗнчи мускулӗсене хаяррӑн вылятса, вӑл хӑйӗн авалхи Рагуза, Дубровник ҫинчен, ҫав кӑнтӑрти славянсен Венецийӗ ҫинчен ҫырнӑ кӗнекине кӑтартрӗ, Славян Адриатикӗ ҫинчен лекцисем вуласа парас ӗмӗтпе Мускава кайни ҫинчен пӗлтерчӗ.

Вӑл сӑмахсен пӗрремӗш сыпӑкӗсене хыттӑн калать, ҫавӑн пирки тепӗр чухне каланин шухӑшне ӑнланма йывӑр, анчах калаҫӑвӑн хаяр ритмӗ вӑйлӑланать.

Вӑл Дубровник ҫинчен калаҫма пуҫларӗ, ҫавӑнтах тӗнчери мӗнпур япаласем ҫинчен манса кайса, Далмаци ҫине уйрӑммӑнах ҫаврӑнса пӑхма кирли ҫинчен ӗнентерме пуҫларӗ.

Рим ҫывӑхӗнче ӳссе ҫитӗннӗ, анчах ун умне чӗркуҫленсе ларман тата хӑйсен чунне тӑшмана сутман далматинецсем славян культурин илемӗпе чиперлӗхне питӗ таса упраса хӑварни ҫинчен калать вӑл.

Ренессанс наследствине салатса пӗтернӗ хыҫҫӑн, кайранхи тапхӑрти Итали хӑй туман япаласене темиҫе ӗмӗрсем хушши хӑй тунӑ япаласем вырӑнне хурса йышӑнтарни ҫинчен тата славянсен юнӗ Италин чылай аслӑ паха япалисене сисӗмсӗррӗн витӗр ҫапни ҫинчен калать.

Вӑл хӑй вырӑнӗнче тӑчӗ те, самолет чӗтреннӗ май силленкелесе, Далмацие тунӑ пекех, кабинӑра ларса пыракансене художник мӑнкӑмӑллӑхӗпе фотографисем кӑтартса тухрӗ.

— Ак пирӗн архитектура, пӑхӑр!

— Ак пирӗн костюмсем, пӑхӑр!

— Ак пирӗн сӑнсем, пӑхар!

Горева Венӑна илнӗ ҫӗрте пулни ҫинчен пӗлсен, вӑл ӑна ҫӗршер ыйтусемпе атакӑлама пуҫларӗ.

«Иезуитсен библиотеки тӗрӗс-тӗкелех-и? Востоковедени институчӗ мӗнле?»

— О, тип шапасем! — кӑшкӑрать вӑл. — Шакальсем!..

Венӑна вӑл чӗрӗ чуна курайман пекех кураймасть. Вена тӗрӗс-тӗкелех-и? Ҫакӑ ӑна тарӑхтарать. Пиншер мирлӗ те ырӑ хуласем ҫӗр пичӗ ҫинчен ҫухалчӗҫ, анчах ҫак юнӗ куртизанка, аскӑн, пуҫкасакансемпе ашкӑнса пурӑннӑ хула кӑшт хӑранипех ирттерсе ячӗ.

— Прузси! — кӑшкӑрать вӑл, ҫӑмлӑ вӑрӑм аллисемпе хӑлаҫланса. — Ку вӑл алӑ! Вӑл ура! Вӑл купарча! Анчах философи — вӑл савнӑ Вьена! Пруссачество пӳрӗнчен вӑл кукӑльсем пӗҫерсе пурӑнчӗ. Прузси маршӗсене вальзсем ҫине куҫарса пачӗ. Юнкерсен аташӑвне тӗтреллӗ сӑмах ҫаврӑнӑшӗсемпе витсе пычӗ. Германи — проза, Австри — Германизмӑн поэзийӗ. О, шуйттан илесшӗ! — ахӑрашать вӑл. — Аман ҫуратакан пӗсехе!.. Мӗнпур интригансем Австрире ҫуралнӑ!

Унӑн тарӑхӑвӗ болгарсене савӑнтарать, вӗсем ӑна алӑ ҫупса хапӑллаҫҫӗ.

— У, эпӗ вӑл Вьенӑна… эпӗ ӑна… шӑмми-мӗнӗпех хыпса янӑ пулӑттӑм… Гитлера ҫуратнӑ халӑх историрен хӑйне валли нимӗнле ырлӑх та кӗтме пултараймасть.

Старике лӑплантарас тесе, Горева пур ҫӗрте те ӑслисем тата ухмаххисем, усаллисем тата ыррисем пурри ҫинчен каларӗ…

— Усаллисем!.. Ӑслисем!.. О, мӗнле намӑс мар сире! Черчилль та — о! Ӑслӑ! А? Ку ӗнтӗ ухмахлӑхран та япӑхрах ӑс.

Старик пичӗ ҫинчен курайманлӑх тарӗ юха-юха анать.

Болгарсем эрех кӗленчине уҫрӗҫ. Пӗрремӗш стакана Войновича тыттарчӗҫ. Пӗртте историкӗнни пек мар, сухаҫӑнни евӗрлӗ мӑкӑллӗ аллипе вӑл черккене илчӗ те ӑна пуҫ ҫийӗн ҫӳле ҫӗклерӗ.

— Пирӗн ҫакӑн пек легенда пур: вилес умӗн Ленин Сталина славянсене пӗтӗҫтерме халаласа хӑварнӑ тет. Ҫав халал ҫинчен нумай калаҫаҫҫӗ, юрӑсем те хыврӗҫ ӗнтӗ.

Вӑл болгарсен ҫыххинчен ҫӑкӑр татӑкӗ илчӗ те эрех ӗҫрӗ, вара ҫӑкӑра ҫиме тытӑнчӗ.

— Ҫав легенда пурнӑҫлантӑрччӗ! Славянсен ҫӗрӗсем пӗрлешчӗр! Пирӗн ҫул пӗр пултӑр!..

Далматинец хавхаланӑвӗ Горевӑна та ярса илчӗ. Вӑл макӑрса яма та хатӗр.

Халӗ ӗнтӗ вӑл ҫапӑҫу хирӗнчен пӑрахса кайнӑшӑн питӗ ӳкӗнет, анчах вӑл, ҫапӑҫу хирӗ, хыҫала тӑрса юлчӗ. Ҫапӑҫусемпе тӑватӑ ҫӗршыв витӗр тухса та хӑйпе пӗрле пурнӑҫа юрӑхлӑ нимӗнле япала та илсе кайманнишӗн вӑл кулянать.

«Тен, ку эпӗ хам пассивлӑ пулнӑран пулӗ? Ахах пӗрчи тупас тесе, вӗсен пурнӑҫ йӑлийӗн тислӗк купине чаваламантан пуль? Вӗсен ӑс-тӑнне кӗмелли ҫӑра уҫҫине шыраса тупма пӗлмерӗм пулӗ?..

Альтмансен ҫемйине, Иозеф герцога, философи докторне Либерсмута, Шенбрунти экскурсоводсене тата ытти тӗл пулма килнӗ ҫынсене аса илет те Горева, ҫавсем пурте, пӗр пек чирпе чирленӗ пек, калама ҫук пӗр евӗрлӗ. Опиум туртакан ҫынсем пек туйӑнаҫҫӗ вӗсем ӑна.

Вӗсем пурте пурнӑҫран аякра тӑракан иллюзисен наркӑмӑшӗпе сут тӑваҫҫӗ, пурте ҫӑмӑл ӑнӑҫушӑн, пысӑк савӑнӑҫшӑн тӑрӑшаҫҫӗ, анчах ҫав ӑнӑҫупа савӑнӑҫа епле тупасси ҫинчен нимӗн чухлӗ те шутламаҫҫӗ.

Гитлера парӑннӑ хыҫҫӑн, вӗсем хӑйсене асап куракансем вырӑнне хунӑ. Ирӗке кӑларсан, хӑйсем ҫине уйрӑммӑнах лайӑх пӑхтарасшӑн.

Хӑйсем намӑс курнӑ хыҫҫӑн чӗркуҫҫи ҫинчен тӑричченех, пӑрахса тарнӑ хуҫи умӗнче кӑмӑл ҫемҫелнипе пичӗ ҫине тухнӑ куҫҫульне шӑлса типӗтичченех, вӗсем ҫӗнтерӳҫӗсем умӗнче хӑйсен мӗскӗнле пӑхӑнса пурӑнма пултарнипе мухтанаҫҫӗ, барсенче ташласа тата театрсенче юрласа, сӑра сутакан вырӑнсенче музыка каласа тата тӗл пулнӑ ҫынна пӗр кашӑк ҫӑмарта порошокӗшӗн е табак чӗптӗмӗшӗн тем туса пама хатӗрленсе, аллисене ыйткалакан ҫын пек тӑсаҫҫӗ.

Кусем пурте ҫурӑм шӑммисӗр, мускулсемсӗр чӗрчунсем, ӑнӑҫлӑ пурнӑҫ тума пултаракан, кӑткӑ интересӗсемпе тата вак-тӗвек туйӑмсемпе пурӑнакан ӑшӑх чунлӑ ҫынсем.

Анчах Герцен паттӑррӑн хисеплесе ҫырса кӑтартнӑ, Тургенев ӑшӑ кӑмӑлпа юратнӑ Европа ӑҫта-ха? Ҫав Европӑна Горева курмарӗ.

Искусствӑсен аслӑ произведенийӗсем, Атлантида пек ҫухалнӑ ӗмӗрсен палӑкӗсем пулса, музейсенче упранаҫҫӗ. Авалтан сыхланса юлнӑ паха япаласем умӗнче тӗлсӗр чупкаласа ҫӳресе, пӗчӗкҫӗ ҫынсем хӑйсем ҫав япаласене тӑвакансенчен юлнӑ ӑру тесе ӗнентереҫҫӗ.

Вӗсемпе лайӑх сервиз ӑҫта тупма май пурри ҫинчен тата мӗнле ҫӗвӗҫ патӗнче модӑллӑ платье ҫӗлеттерме юрани ҫинчен кӑна канашласа пӑхма юрать.

Горева ҫавӑн пек турӗ те ӗнтӗ. Вӑл Венӑри хӑйӗн пӗлӗшӗсен канашӗсемпе усӑ курса, клипс, пиҫиххи, ҫуталса тӑракан тӳмесем, Италире тунӑ тӗлӗнмелле альбомсем тата кофе авӑрттармалли ниме тӑман япала евӗрлӗ пит хитре пӗчӗкҫӗ арман туянса ячӗ.

Венӑран вӑл пӗр ҫаксене кӑна илме пултарчӗ.

Хӑйне Европӑпа пуянлатмасӑрах киле таврӑннишӗн вӑл питӗ кӳренет.

Тепӗр тесен, ку тӗрӗсех те мар. Туртӑшса, хӑйне Европа ҫыннисемпе танлаштарса пӑхнӑ хыҫҫӑн, вӑл хӑйне пӗр ҫакӑн пиркиех вӑйлӑрах пулнӑн туять. Хамӑрӑн халӑхпа пӗрле ҫапӑҫу хирӗнче тӑшмана ҫӗнтернӗшӗн кӑна мар, хӑйӗн вӑйне танлаштарса тӗрӗсленӗ пирки те вӑл киле ҫӗнтерӳҫӗ пулса таврӑнать.

«Эпӗ вӗсенчен пӗртте япӑх мар, эпӗ, Голышев пек, вӗсен чунне кӗме тӑрӑшмастӑп, манӑн вӗсене воспитани те парас килмест», — шухӑшларӗ вӑл вӗчӗрхенсе. Ҫав самантра ӑна Европа япӑх пулни тата вӑл кая юлни пирӗншӗн лайӑхрах пулнӑ пек туйӑнать.

«Хӑваласа ҫитчӗр», — терӗ вӑл хӑй ӑшӗнче темиҫе хут та, ют ҫӗршывсенче мӗн курнисене сивленӗшӗн хӑйне тӳрре кӑларса.

Сайт:

 

Статистика

...подробней