Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: Пӗрремӗш сыпӑк

Раздел: Телей –> Пӗрремӗш пайӗ

Автор: Николай Евстафьев

Источник: Павленко П.А. Телей: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1953. — 312 с.

Год: 1953; Добавлен: 2020.09.04 21:28

Предложений: 1175; Слово: 12965

Тип текста: Проза

По-русски Тема: Не указано

«Тусӑмҫӑм!

Эпӗ Александра Ивановна Горевӑран ҫыру илтӗм.

Акӑ мӗн ҫырать вӑл сан ҫинчен:

«Воропаев ӑҫтине пӗлетӗр-и эсир? Йывӑр аманнӑ хыҫҫӑн ӑна тыла куҫарнӑ пулнӑ. Яланлӑхах килне янӑ, теҫҫӗ, анчах эпир йӗркеллӗн нимӗнех те пӗлейместпӗр-ха. Пире вӑл пурсӑмӑра та манчӗ.

Вӑл ӑҫта пурӑннине пӗлсен тӳрех ман патӑма ҫырса ярӑр-ха. Манӑн полевой почтӑн номерӗ — ӗлӗкхиех».

Воропаев ҫырӑва лӳчӗркесе борт урлӑ пӑрахрӗ. Пӑрахут тинӗс хӗрринчи чул хӳме патнелле ҫывхарать. Каҫ пулса килет. Сӑртсем ӗнтӗ ӗнтрӗк айне пулнӑ. Кӑвак сӑнлӑ тусем, хула ҫийӗн аялтан иртекен аслатиллӗ ҫумӑр пӗлӗчӗсем пек, тӗлӗнмелле илемлӗн ҫакӑнса тӑнӑн курӑнаҫҫӗ. Хула тавра ешерен садсен кӑвак талкӑшӗсем икӗ тӑвӑн ансӑр хушшине кӗмелли вырӑнта йӑсӑрланса тӑракан тӗтрене аса илтереҫҫӗ. Ту айккисенче уйрӑмах палӑракан пӗлӗтсен мӗлкисем сарлака та тарӑн ҫырма пек тӑсӑлаҫҫӗ.

Пӗчӗк бухтӑри ҫутӑ шыв ҫине йӑлтӑркка кӑвак тусемпе пӗлӗтӗн чечен мӗлки ӳкет, тата таҫта шыв тӗлӗнче темле ытармалла мар илемлӗ мӗлке курӑнса тӑрать, вӑл ҫинҫерех кӑна та чечен, — тен, вӑл инҫетрен, ҫуртсенчен илтӗнекен музыка пулӗ, тен, вӑрмансен шыв ҫине йӑсланса анакан шӑрши, е радиопа юрлакан майран ирӗклӗ те вӑйлӑ сасси мар-ши, — ҫав сасӑ ҫӗрпе тинӗс ҫийӗн вӗҫӗ-хӗррисӗр ирӗклӗн янӑрать, пейзажпа пӗр тӑван пек пулать, вӑл ҫавӑнпа та таҫта ҫакӑнта, тусем хушшинче пурӑнакан темӗнле чӗрчунӑн сасси пек туйӑнать.

Пӑрахут бухтӑна асӑрханса кӗме тытӑнчӗ, ҫыран хӗрринчи илемсӗрленнӗ урама, туснӑ вокзала, бомбӑсем ҫӗмӗрсе пӗтернӗ чул хӳмене Воропаев катаранах асӑрхарӗ. Вӑл ирӗксӗрех салхуланчӗ. Ӑҫта кӑна пулман вӑл — Сталинградра-и, Киевра-и — нимӗҫ йӗрне курнӑ пур вырӑнсенче те унӑн чӗри пӗр хутчен кӑна мар чиксе ыратнӑ.

Вӑрҫӑччен Одессӑра-и е Батумирен теплоход килнӗ ҫӗре савӑнӑҫлӑ халӑх ушкӑнӗ пухӑнакан тата ултӑ тӗрлӗ чӗлхепе калаҫнисем илтӗнекен тинӗс хӗрринчи чул хӳмепе ҫыран хӗрринчи урамра халӗ пӗр сас-чӳ те илтӗнмест.

Шыв хӗрринчи шавлӑ пӗчӗк ресторан вырӑнӗнче, рак хуранӗсем акшар юшкӑнӗпе ҫӑрӑнса пулнӑ шӑтӑклӑ тӗмеске ҫинче, нимӗҫсен темиҫе дочӗ мӑкӑрӑлса ларать. Ҫыран хӗрринче десант баржин ванчӑкӗсем йӑваланса выртаҫҫӗ.

«Кунта килмелле марччӗ иккен», — салхуллӑн шухӑшларӗ Воропаев, хӑй ӑшӗнче ӑҫта чарӑнасси тата ҫак хӑйпе пӗр пекех ҫурма вилӗ хулара малтанах мӗн ӗҫлеме пуҫласси ҫинчен шутласа.

— Вилӗ хула, — ҫаврӑнчӗ ун енне капитан, ҫӗнӗрен уҫнӑ гаване курнӑ пек ҫырана пӑхса сӑнаканскер; вара аллине сулчӗ. Воропаев капитан мостикӗ урлӑ пӗшкӗнчӗ.

Ҫӗр аллӑ ҫынна яхӑн пассажирсем, Кубаньрен куҫса килекенскерсем, хӑрушшӑн кӑшкӑрса, тӗккелешсе, трап умӗнче хумханаҫҫӗ.

Пӑрахут трюмӗсенчен ӗнесем кӑлараҫҫӗ. Подъемнӑй крансен тросӗсем ҫинче сывлӑшра илемсӗррӗн суллана-суллана, вӗсем хӑравҫӑллӑн мӗкӗреҫҫӗ.

Юбкисене ҫӳле тавӑрса чикнӗ казачкӑсем чул хӳме тӑрӑх унталла-кунталла ҫӳреҫҫӗ, хӑраса ӳкнӗ выльӑха тӗрлӗ майсемпе лӑплантараҫҫӗ, ҫыхнӑ михӗсенчи сысна ҫурисене, кунтӑксенчи чӑхсене сӗтӗреҫҫӗ, тинӗс хумханӑвне пула вӑйран кайнӑ ачисене аллисем ҫинче сиктереҫҫӗ е тата темшӗн илсе килнӗ сарлака фикуслӑ чӳлмексене, арҫынсем кулнӑ хушӑра, сӑпайлӑн йӑта-йӑта тухаҫҫӗ.

— Мӗнле-ха кунта хуйхӑ! — терӗ, тусемпе тинӗсе хӑюсӑррӑн пӑхса, ватӑ казак, ҫамрӑк хӗрарӑма, кинне пулас, чӗнсе. — Кӑмака ҫинчи хӗрарӑма хуйхӑ, мӗншӗн тесен кӑмака ҫӳлӗ. Кунта, ав кур, тулта декабрь, анчах ҫанталӑкӗ майри пек…

Хӗрарӑма ку лӑплантараймарӗ. Вӑл, макӑрса яма хатӗрленсе, сӑмсине шавлӑн туртрӗ.

— Таманьсем, старостеблиевсем, славянсксем!.. Регистрациленме!.. Инвалидсем, Стойко патне!.. Салтак арӑмӗсем, кунта!..

— Эй, Степаныч! — кӑшкӑрчӗҫ чул хӳме ҫинчен старике. — Мӗн эс!..

Старик хыпаланса ӳкрӗ, пуҫӗпе сула-сула илчӗ; вара, ҫывӑхрисем ҫине хӑюсӑррӑн пӑхкаласа, трап тӑрӑх анма тытӑнчӗ.

— Робинзонсем, амӑш хӳри! — терӗ капитан. — Мӗн шуйттанӗ хӑваласа кӑларнӑ вӗсене?.. Эсир мӗн, эсир те вӗсемпе-им, полковник юлташ? — ыйтрӗ вӑл.

— Ҫук, эпӗ хам тӗллӗн, — ӗххӗм-ӗххӗм ӳсӗркелесе ответлерӗ Воропаев; ҫапах та хӑй мӗншӗн кунта килнине каламарӗ.

Госпитальтен вӑрах сроклӑ отпуска пӳрт илес шухӑшпа килни ҫинчен калама темӗнле лайӑх маррӑн туйӑнчӗ, анчах ун пеккисем, костыльлисем, вӑрҫӑра аманнине пӗлтерекен ылттӑн та хӗрлӗ нашивкӑллисем, пӑрахут ҫинче темиҫе ҫын пулнӑ; ӑна вӑл ӗнерех асӑрханӑччӗ-ха.

— Кунтисемех-и хӑвӑр? — ыйтрӗ капитан.

— Кунтисемех пек, — пӑрӑнас тесе, ответлерӗ Воропаев.

— Ну, апла пулсан юрӗ, нименех те мар. Анчах кунта пурнӑҫ-и вӑл? Тухма ан васкӑр-ха эсир, — терӗ вӑл, Воропаев мостик ҫинчен анма шутланине асӑрхаса. — Ураран ӳкерӗҫ те ҫӑмӑллӑнах таптаса тӑкӗҫ. Пӑхатӑп та эп, урӑра анчахрах ҫухатнӑ, курӑнать. Протеза хӑнӑхман… Мӗн тума килеҫҫӗ, мӗншӗн ҫавӑн пек куҫаҫҫӗ, мӗн шутпа? Унта ытлашши пӑта та тупаймӑн, вӑрҫӑ пурне те илчӗ, а вӗсем пур — лешне пар вӗсене, куна кӑларса хур… Хӗле кӗреспе тарса пӗтеҫҫӗ, ӗнентерсех калатӑп сире. Пурнӑҫ туса ярасси ҫинчен шутлама пулать-и ҫара чул ҫинче? Ку вӑл — ӑнтан каясса ҫитни! Тулӑксӑр япала! Темӗнле, цыганланни пулать!

Капитана итлемесӗр Воропаев, сулахай аллипе костыль ҫине тӗренсе, сылтӑммипе карлӑкран тытса, мостик ҫинчен асӑрханса ҫеҫ анма тытӑнчӗ. Матрос ӑна чемоданпа рюкзакне йӑтса тухма пулӑшрӗ, Воропаев ура айӗнчи ҫӗре савӑнӑҫлӑн туйса илчӗ. Кӑмӑллӑн туйрӗ вӑл хӑйне. Ӳсӗркелесе, вӑл васкамасӑр хула еннелле утрӗ.

Тинӗс хӗрринчи чул хӳме ҫинче, унтан тата площадьре те, вӑрҫӑччен Союзтранс кантурӗ вырнаҫнӑ тата яланах шавлӑ пулнӑ вырӑнти тинӗс вокзалӗн ишӗлчӗкӗсем патӗнче, халӗ ҫынсем курӑнмаҫҫӗпе пӗрех..

Ҫыр хӗрринчи урамра халӗ никам пурӑнман ҫуртсен ишӗлчӗкӗсем ҫеҫ юхӑнса выртаҫҫӗ.

Хула аяккалла, тинӗсрен инҫерехе куҫнӑ.

Тахҫан питӗ илемлӗ пулнӑ, анчах халӗ пушӑ та сӗвек, тӗттӗм те ытти ҫӗрсенчи пекех шӑп пӳлӗмсене вырнаҫнӑ парти комитетӗнче сывмар та хӑрах ураллӑ полковник путевкӑсӑр-мӗнсӗрех, хӑй ирӗкӗпе те пӗчченех канма килни ҫинчен, кунта пер-пӗр пӗчӗк ҫурта арендӑна илсе, хӑйне кирлӗ пек пурӑнас шутпа килни ҫинчен илтсен, каласа ҫук тӗлӗнчӗҫ, — путевкӑпа килнӗ пулсан — ҫур хуйхӑччӗ-ха, мӗншӗн тесен санаторисенчен пӗр иккӗшӗ ӗҫлеме тытӑннӑ ӗнтӗ.

Ҫавӑн пак пурте тӗлӗннипе кӑна пулас, ун ҫинчен ҫавӑнтах райком секретарьне — Корытова пӗлтерчӗҫ. Лешӗ, приемнӑйне тухса, Воропаева хул айӗнчен тытрӗ те хӑй патне кабинета илсе кӗчӗ, кресло ҫине лартрӗ, унтан, килнӗ ҫыннӑн докуменчӗсене вуласа тухичченех, тем ӗненмен пек, ӑна куҫран пӑхса илчӗ.

Корытовӑн сархайнӑрах пӗркеленчӗк пит-куҫӗ сыв мар ҫыннӑнни пек курӑнать, хӑй патне кӗнӗ ҫынтан тӗлӗнни, темшӗн аптраса ӳкни, хавха пекки палӑрать.

Сӑн-пичӗ килӗшӳллех мар пек. Сӳрӗк те сахал сиккелекенскер, вӑл пӗрре пӑхнипех хӑй патне туртмарӗ.

— Эсир мана жулик тесе йышӑнмастӑр пулӗ-ҫке? Ответлемесӗрех, секретарь куҫхаршисене ҫӗклерӗ.

— Калас пулать, ман патра эсир ун пекки пӗрремӗш-ха, — терӗ вӑл кайран, Воропаевӑн мӗнпур хучӗсене темиҫе хут вуласа тухнӑ хыҫҫӑн. — Мӗнрен тытӑнӑн-ха, полковник? — пӗлме тӑрӑшрӗ вӑл, унтан, Воропаев именнине курмӑш пулса, хӑйне хӑех ответлерӗ:  — Малтанлӑха сана ҫӗр каҫма вырнаҫсан аванччӗ. Пӗрре! Унтан ҫимелли. Иккӗ! Анчах ку, тусӑм, паян мар. Вӗри апат кунне пӗрре ҫиетпӗр. Эсӗ, апла, кунти вырӑнсене аван пӗлетӗн? — Корытов ответа каллех кӗтсе илеймерӗ. — Апла пулсан, чунна мӗн килӗшет, ҫавна ху суйласа ил. Ӗҫлес е пенси ҫинче ларас тетӗн-и?

Ыйтнӑҫемӗн секретарь Воропаев ҫине ҫиленнӗ пек те шанчӑксӑррӑн пӑхрӗ, куҫӗсенче те, унӑн мӗнпур сӑнарӗнче те чӗрре кӗрсе каясран шикленни палӑрчӗ. Вӑрҫӑ пӗтичченех канма килнӗ; виҫӗ хутчен Совет Союзӗн Геройӗ ятне илме тивӗҫлӗ пулнӑ ҫын пекех ҫуртпа сад илме тӑрӑшакан ҫак йӗркесӗр полковникпе чӗрре кӗресси те пулма пултарнӑ: Корытовӗ хӑй те кантӑксӑр хваттерте пурӑннӑ.

— Итле-ха мана, Корытов юлташ, — терӗ Воропаев, хӑйӗн хучӗсене секретарь аллинчен асӑрхануллӑн илсе. — Сана тӳрех калатӑп, кунта килсе, эпӗ ухмахла ӗҫ турӑм пулмалла. Кӑна эпӗ куратӑп. Ҫапах та эпӗ сана пӗр кансӗрлемесӗр вырнаҫма тӑрӑшӑп.

— Мана эсӗ кансӗрлемӗн-ха, кун пек япалана эпӗ самантрах пӗтерсе хуратӑп, — ӗнентерӳллӗн те пӑртак ҫиленнӗ чухнехи пек сасӑпа пат татрӗ ӑна секретарь, — кансӗрлесен те, кансӗрлемесен те, унран сана ним усси те пулас ҫук.

— Ӑнланатӑп, ӑнланатӑп. Апла пулсан, эпӗ малтан хама валли кӗтес тупма тӑрӑшӑп, унтан кунта кӗрӗп, ӗҫ пирки калаҫӑпӑр.

— Прокурора каймастӑн-и? — ыйтрӗ Корытов, темӗн хӑйӗнни ҫинчен шухӑшласа. — Лектор ӗҫӗ мӗнле пек сана? Ӗҫӗ, хӑвах пӗлетӗн, тусанлӑ мар, ытлашши тиемӗп, ҫапах та паек, ку та, лешӗ те… Килӗш лектор пулма. Журина! — васкавлӑн кӑшкӑрчӗ вӑл. — Чӗн кама та пулсан кадрсенчен!.. Инкек, телефонсем ҫук. Сасӑллӑ ҫыхӑну, тӑванӑм, алла-аллӑн тытӑҫса ҫапӑҫнӑ чухнехи пекех…

Кабинета никам та кӗмерӗ, вара Корытов Воропаевӑн хучӗсене илнӗ чухнехи пекех васкавлӑн ҫыру сӗтелӗ ҫине хуҫкаланса пӗтнӗ тата сӑрлӑ кӑранташсемпе чӗркелесе пӗтернӗ хула планне сарса хучӗ.

— Суйлама пултаратӑр, — пӳрнипе хулан кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ пайӗ тӑрӑх шаккаса илчӗ вӑл, тахҫан удельни имени пулнӑ, пуян паркпа чикӗленекен паллӑ Чайнӑй сӑрт тӑрӑх. — Е акӑ кунта, — сулчӗ вӑл аллипе кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енне, шоссе тӑрӑх. — Унта эрех тӑвакан питӗ пысӑк совхозӑн виноград плантацийӗсем пуҫланаҫҫӗ, плантацисем хушшисенче уйрӑм пӗчӗк дачӑсем тата пысӑках мар канмалли ҫуртсем лара-лара тухнӑ. Ҫуртсем, хӑвах пӗлетӗн, ишӗлчӗкскерсем, юсамалла, анчах ку ӗҫе эсӗ епле пултарассине эпӗ пӗлместӗп, нимӗнпе те пулӑшма ҫук, хӑвах пӗлетӗн… Халӑх пулнӑ пулсан, татахчӗ, анчах манӑн, ӑнланатӑн, никам та ҫук. Шиклӗ ӗҫ!

Вара, хӑй пӗр сӑмахсӑрах ниме тӑман япала тесе шутлакан Воропаевӑн ыйтӑвӗнчен пӑрӑнса кайса, Корытов хӑйӗн районӗнчи ӗҫсем ҫинчен хумханса калаҫма тытӑнчӗ те, унӑн типшӗм пичӗ, сехреллӗ-шанчӑксӑррӑн пӑхакан куҫӗсем палӑрмаллах чӗрӗлчӗҫ.

Вӑл вара хӑйне хумхантаракан япаласем пур чухне мӗн те пулин урӑххи ҫинчен шутлама та пултарайманни ҫинчен калаҫма тытӑнчӗ. Унӑн шухӑшӗсем пурнӑҫри татса пама ҫук йывӑр ыйтусем тавра ҫаврӑннӑ-мӗн, анчах ҫав ыйтусене унӑн ҫак ҫитес кунсенчех татса памалла пулнӑ. Центртан, вӑл тупикрен тухасса кӗтмесӗрех, ун ҫине урӑх ӗҫсем тиенӗ, вӗсене пурнӑҫласси ҫав малтанхи ӗҫсене пурнӑҫланинчен килнӗ; паян мар-тӑк ыран ун хулпуҫҫийӗ ҫине татах темӗнле виҫҫӗмӗш, пиллӗкмӗш, вунсаккӑрмӗш проблемӑсем татӑлса анассине тата вӗсене пурнӑҫласси иккӗмӗш, тӑваттӑмӗш, вунҫиччӗмӗш проблемӑсенчен килнине вӑл опыт тӑрӑх пӗлнӗ, тата ҫав проблемӑсене кая хӑварма та, хӑйсӗр пуҫне, кама та пулин урӑх ҫынна шанса пама та май пулман; ҫакна вӑл лайӑх ӑнланнӑ. Ҫавӑнпа та ҫиленни унӑн ҫывӑрнӑ чух та иртсе кайман. Ҫывӑрасса та вӑл такампа ятлаҫса е такама ятласа ҫывӑрнӑ.

Калаҫнӑ май Корытовӑн кӑмӑлӗ ҫемҫелсе пычӗ, анчах вӑл мӗн калани пӗрре те савӑнӑҫлӑ пулмарӗ; ҫапах та унӑнни пек, Корытовӑнни пек, питӗ лайӑх перспективлӑ районсем мӗнпур Хура тинӗс таврашӗнче те урӑх ҫук-мӗн, ӑна, Корытова, ҫав перспективӑсем патне ҫывхарма вак-тӗвек пӑтӑрмахсем кӑна чӑрмантарса тӑраҫҫӗ-мӗн, — ҫапла ӑнлантарса пачӗ вӑл Воропаева.

Ҫав вӑхӑтра кабинет алӑкне шаккамасӑрах уҫрӗҫ те, шурӑ официант куртки тата ҫемҫе кӗҫҫе туфли тӑхӑннӑ, типшӗм те пысӑках мар хӗрарӑм подноспа пӗр стакан чей тата пӗчӗк турилккепе ҫӑмарта порошокӗнчен пӗҫернӗ омлет йӑтса кӗчӗ.

Вӑл кӗчӗ те, ют ҫынна курсан, ун ҫине кӑмӑлсӑррӑн пӑхса илчӗ, чарӑнса тӑчӗ. Хӗрарӑм хӑй ҫине ҫавӑн пек пӑхнине Воропаев ҫавӑнтах асӑрхарӗ, унӑн тӗлӗнсе пӑхакан куҫӗсем хӗрарӑмӑн кӑмӑлсӑррӑн пӑхакан куҫӗсемпе тӗл пулчӗҫ те вӗсем иккӗшӗ те именсе кайрӗҫ. Корытов, хӗрарӑм подноса ҫыру сӗтелӗн хӗррине ларттӑр тесе, ӑна аллипе сулчӗ те, калаҫма чарӑнмасӑрах, хӑна валли те каҫхи апат ыйтнине пӗлтерсе, икӗ пӳрнине кӑтартрӗ. Иккӗмӗш ҫынна валли каҫхи апат ҫуккине пӗлтерсе, хӗрарӑм пуҫне ҫын асӑрхамалла мар сӗлтсе илчӗ, хӑйӗн хаяр кӑвак куҫӗсемпе кӗтесселле, пӗчӗк шкап еннелле пӑхрӗ; вӑл ӑҫталла пӑхнине асӑрхаса, Корытов юрани ҫинчен пӗлтерчӗ — аллине сулчӗ, тепӗр хут икӗ пӳрнине кӑтартрӗ. Корытов районта халӑх сахалли ҫинчен каласа кайрӗ, хӗрарӑм, урай тӑрӑх шӑппӑн утса пырса, шкапран пуҫланӑ эрех бутылкине тата ҫинҫе пилӗклӗ икӗ стакана (ун пек стакансемпе Иранра чей ӗҫеҫҫӗ, Грузире — эрех ҫеҫ) туртса кӑларчӗ те сӗтел ҫине лартрӗ, хӑй, стена ҫумне таянса, Корытов калама чарӑнасса кӗтме пуҫларӗ.

— Анчах, пӗрре ҫӗнтернӗскер, ҫутҫанталӑк, пӗлетӗн-ҫке-ха ху та, этем вӑйӗсӗр, этем ӗҫӗсӗр юлма пултараймасть, — тӑсрӗ малалла Корытов. Хӑй ҫав хушӑрах эрехе стакансене ячӗ, омлета вилкӑпа икӗ пая пайласа касрӗ, Воропаева, ӗҫме тата ҫыртма чӗнсе, аллипе сӗлтрӗ. Тен, вӑл, Воропаев тухса каясран шикленсе, калаҫма чарӑнмарӗ пулӗ.

— Виноград туни ӗне пекех вӑл. Ӗнене тӑрантарнипе сахал, тусӑм, ӑна ачашлас та пулать. Эсӗ ӑна ытларах ачашла, вӑл та сана ытларах сӗт парӗ. Виноград туни те — асӑрха эсӗ — ҫавӑн пекех. Вӑхӑтра ӑна, шуйттана, чавса ҫемҫетмесен, касмасан, шӑвармасан — нимӗн те илеймӗн. Сорчӗ те сорт мар, ҫырлисем те, ӑнланатӑн-и, кӗтмел пек кӑна. Чи кирли кунта пӗр комбайн — алӑсем. Пӗтӗмпех алӑпа, чар-Иван патшара ларнӑ чухнехи пекех.

Итленӗ май, Воропаев темиҫе хутчен те пӗшкӗнсе рюкзакран аш консервисен банкине кӑларма хӑтланчӗ, анчах Корытов ӑна кашни хутӗнчех вӑйпа тенӗ пекех тыта-тыта чарчӗ.

— Шыв, шыв ҫук! Шик-лӗ ӗҫ! — ывӑнмасӑр тӑсрӗ вӑл малалла, (вырӑнти пурнӑҫ условийӗсем ҫине ытларах та ытларах тарӑхса. — Ак эсӗ, савнӑ тусӑм, юсанма килтӗн, сана илемлӗх, тусем, чечексем, тинӗс кирлӗ, а ку — тутасене сӑрлани те куҫхаршисене юсани ҫеҫ. — Чӑннипе илсен — унран япӑхрах япала та ҫук пулӗ.

Воропаев хӑвӑрт кӑна стена ҫумӗнче тӑракан хӗрарӑм ҫине пӑхса илчӗ. Унӑн шуранка, анчах ӳкерчӗк ҫинчи пекех вӑйлӑ та темӗнле ӑнлантарма ҫук илемлӗ пит-куҫӗшӗн секретарь калавӗ пурпӗрех пулнӑ. Казачкӑн хура та хытӑ палӑрса тӑракан куҫхаршийӗсем айӗнчи куҫӗсем хӑна ҫине пӗр хумханмасӑр пӑхаҫҫӗ.

— Халӗ ӑнлантӑн-и ӗнтӗ эсӗ мана? Итле-ха: хутмалли ҫук, транспорт ҫук… районта пин ытла машина пулнӑ, халӗ — пилӗк «трофей», вӗсем те резинӑсӑр… Ҫутӑ ҫук. Шиклӗ ӗҫ!

Корытова итленӗҫемӗн, Воропаев хӑй ӗҫӗпе килсе Корытов умӗнче мӗн тери илемсӗр те тӗлӗнтермӗшлӗ йӗр хӑварма пултарассине майӗпен ӑнланса илме пуҫларӗ; чӑлах та, ҫав хисеплӗ коммунист тӑватӑ хутчен аманнӑ, унӑн сулахай ури татӑк тата ӳпкинче те туберкулез, ҫапах та вӑл нумай ӗҫе тума пултарать, анчах ун вырӑнне вӑл темӗнле ухмахла хутор пурнӑҫӗ ҫинчен шутлать.

Секретарь кам ҫине тарӑхнине тавҫӑрса илес тесе, Воропаев Корытовӑн ҫиленчӗк пичӗ ҫине пӑхса илчӗ, анчах нимӗн те ӑнланмасӑрах ура ҫине тӑчӗ те сывпуллашма тытӑнчӗ.

Хӑна тухса кайма тапраннинчен пӗртте тӗлӗнмесӗр тата ӑна тытса чармасӑрах, Корытов унӑн аллине, хӑй калас тенине каласа пӗтерсе, чӑмӑртарӗ.

Хӗрарӑм стена ҫумӗнчен хӑпрӗ те сӗтел ҫинчи икӗ эрех стаканне, омлет илсе килнӗ турилккене тата пирус тӗпӗсемпе тултарнӑ пепельницӑна поднос ҫине пухрӗ.

Мӗнпур калаҫуран вӑл пӗрне кӑна ӑнланчӗ: кунта килнӗ ҫынна хӑй вӑл орденлӑ, пысӑк чинлӑ тата хӑйне кура палӑракан арҫын пулсан та — ӑна япӑх пулать. Унӑн симӗсрех, ӑвӑс тӗслӗ пичӗ, пуҫ таврашӗсем кӑвакки тата яланах тенӗ пек ҫутӑлса тӑракан куҫӗсем ку ҫын сывӑ мар, пит чирли ҫинчен каланӑ. Хӗрарӑм ассӑн сывласа илчӗ те шӑппӑн пӳлӗмрен тухса кайрӗ.

— Тепӗр виҫӗ кунтан эс партактивра обязательно тухса калаҫ. Черкасов движенийӗ ҫинчен мӗн те пулин. Юрать-и? — кӑшкӑрчӗ Корытов Воропаев хыҫӗнчен.

— А эс ҫынсене час-часах пухатӑн-и? — ыйтрӗ Воропаев алӑкран тухсан.

— Ытлашшипех мар. Вырӑнӗ те, вӑхӑчӗ те ҫук, тата, пӗлетӗн вӗт-ха, ҫимелли тӗлӗшӗнчен те — шиклӗ ӗҫ! Ҫакӑ ӗнтӗ, тӑванӑм, ҫынсен кӑмӑлӗнче те сисӗнет.

— Паллах! Кӑна эпӗ хам та туятӑп халӗ, — терӗ Воропаев.

Корытов, ним тума аптранӑ пек, аллисене айккинелле сарчӗ.

Приемнӑйра — вӑл тахҫан пуян особнякӑн гостинӑйӗ пулнӑ пулас — пӑч тӗтӗм тӑрать. «Шӑши куҫӗ» асар-писер тӗтӗм кӑларса ларать.

— Япалӑрсене сирӗн кунтах хӑварасчӗ, — терӗ тахӑшӗ тӗттӗмрен. — Эпӗ питӗретӗп, никам та вӑрласа каймӗ.

— Кам ку?

— Эпӗ, Лена, — ответлерӗ сасӑ; вара Воропаев ку леш каҫхи апат илсе пырса паракан типшӗм хӗрарӑм пулнине туйса илчӗ.

Ун патӗнче хӑйӗн чемоданне хӑварчӗ те Воропаев особнякран тухрӗ, анчах кӑшт-кашт ҫимелли япаласем чикнӗ рюкзакне хӑйпе пӗрле илчӗ.

Урамра питӗ тӗттӗм тӑрать, ҫуртсем те палӑрмаҫҫӗ. Куҫӗсене тӗттӗме хӑнӑхтарас тесе, Воропаев чарӑнса тӑчӗ. Ҫӗртен нӳрӗрех ӑшӑ ҫапать. Таҫта инҫетре темле сасӑсем илтӗнеҫҫӗ. Куҫса килекенсен ушкӑнӗ портран таврӑнать пулас. Ҫывӑхрах ҫырана пырса ҫапакан тинӗс хумӗсем шавлаҫҫӗ. Ҫав сасӑсем тӑрӑх Воропаев хӑйӗнчен сулахайра — тинӗс, сасӑсем, апла пулсан, урам та — сылтӑм енче пулнине тавҫӑрса илме пултарчӗ. Анчах вӑл малалла кайма пултараймарӗ, мӗншӗн тесен ҫуртсем, чул сарнӑ урам ӑҫта пулнине ӑнкарса илеймерӗ. Унӑн ҫутатакан циферблатлӑ алӑ сехечӗ вуниккӗ тӗлнелле кӑтартать, — ҫутӑлма тата тӑватӑ сехет ытла-ха. Малалла мӗн тӑвассине вӑл пӗлмест.

— Эсир мӗн, аташса каймарӑр пулӗ вӗт? — Воропаевпа юнашар, аран палӑрса, Ленӑн шурӑ куртки вӗлтлетсе илчӗ. — Сирӗн ӑҫталла каймалла?

— Колхоза, — персе ячӗ Воропаев пуҫне чи малтан мӗн пырса кӗнине. — Эпӗ унтах ҫӗр каҫатӑп пулас.

Ӑна Лена хулпуҫҫийӗсене сиктеркелесе илнӗн туйӑнчӗ, анчах Воропаев тӗттӗмре, паллах, ӑна курма пултарайман ӗнтӗ.

— Манӑн та ҫав еннелле каймалла, кайӑпӑр, эпӗ сире илсе ҫитерӗп, — терӗ Лена.

Воропаев хӑюллӑн хӑйӗнчен таракан шурӑ куртка хыҫҫӑн ярса пусрӗ. Хӑйӗн ҫемҫе кӗҫҫе туфлисемпе хӗрарӑм пӗр сасӑсӑр утать, Воропаев вӑл хӑйне пӗрле пынине те сисменпе пӗрех. Хӗрарӑм сывлани кӑна такам унпа юнашар пынине аса илтерет.

— Парӑр-ха мана аллӑра, унсӑрӑн эсир мӗлке пекех, — терӗ кулса Воропаев; хӑй ҫавӑнтах хуллен асӑрхаттарнине илтрӗ:

— Астӑвӑр, тем ҫумне пырса ан ҫапӑнӑр. Фронтра сывӑ юлнӑ, пирӗн патра вилмеллех авари тӳсме пултаратӑр.

— Пулкалать ун пекки. Хуллентерех кайӑпӑр. Сывлама йывӑр.

Алла-аллӑн тытӑнса, вӗсем аллея пекех ҫӑра та тутлӑ шӑршлӑ урампа уҫӑлса ҫӳренӗ чухнехи пекех тӑвалла улӑхрӗҫ. Ик енӗпе, пӗр сас-чӳсӗр, чӗмсӗр ҫуртсем лараҫҫӗ.

Нӳрӗкпе ҫунӑк шӑрши кӗрет, темле шӑп пулакан сасса та илтме хатӗр, анчах ҫак тӗлӗнмелле шӑплӑхра пӗр хускану та, пӗр сас та илтӗнмест.

— Йыттисем пур — вӗсем те вӗрмеҫҫӗ, — пӑшӑлтатрӗ Воропаев. — Вӗсем те кайнӑ кунтан.

— Пирӗн патра пурӑнас тетӗр-и?

— Пурӑнас пулать.

— Ҫемьепе-и е пӗчченех-и?

— Манӑн ҫемье — ҫичӗ ҫулхи пӗр ывӑл ҫеҫ. Пӗр уншӑн кӑна кӑнтӑра килес пирки ҫак мӗнпур кирлӗ мара шут тытрӑм эпӗ.

— Чирлекелет-им?

— Чирлекелет ҫав, — ирӗксӗррӗн ответлерӗ Воропаев, ҫак хӗрарӑм унпа чӗререн мар, хӑйӗн Корытовне ыранах пурин ҫинчен те пӗлтерес кӑмӑлпа интересленнине туйса. — Япӑхрах пурӑнатӑр эсир кунта. Ҫав сирӗн Корытов… — Ӳсӗрме тытӑнчӗ те вӑл чарӑнчӗ. — Мана вӑл килӗшмест, калас пулать.

Хӗрарӑм ӑна, аллинчен силлесе, пӳлчӗ:

— Пултараймарӗ вӑл сире, полковник юлташ, хӑй патӗнче ҫӗр каҫарма, ну, пултараймарӗ, ӑнланӑр. Пӗр пӗчӗк пӳлӗмре — вӑл хӑй, арӑмӗ тата икӗ ывӑлӗ; мӗн ҫинче май килнӗ, ҫавӑнта ҫывӑраҫҫӗ.

— Ҫук, вӑл темӗнле хыта чӗреллӗ ҫын. Мӗн-ха, райкомра вырнаҫтарма ҫукчӗ-им?

— Нимӗн хытӑ чӗреллӗ те мар, — ӗнентерме тӑрӑшрӗ хӗрарӑм. — Ӑҫтан унта сире ырӑ пулса ҫитерӗн? Килеҫҫӗ те килеҫҫӗ, яланах пӗрре — пар та пар: пӗрне — дача, тепӗрне — кӗрмен, виҫҫӗмӗшне — тата темӗн… Эпир епле пурӑнни ҫинчен кам та пулин ыйтинччӗ! Ҫӑкӑр икӗ кун урлӑ виҫҫӗмӗшӗнче параҫҫӗ, сахӑр, ҫу — эпӗ вӗсем ҫинчен маннӑ та, пирӗн те ачасем пур, пирӗн те…

Ют ҫынна темӗн ҫинчен шанса калама юраман пек вӑл калаҫма чарӑнчӗ.

— Е Сталина кирлӗ пек пӗлтермеҫҫӗ-ши? — терӗ вӑл, пӑртак шӑпах пынӑ хыҫҫӑн; Воропаева каллех хӗрарӑм хӑйӗн хулпуҫҫийӗсене сиктеркелесе илнӗн туйӑнчӗ, — е эпӗ, чӑнахах та, мӗн иккенне пӗлместӗп-и. Ялан плансем те плансем, а эпир, чӗрӗ ҫынсем, ӑҫта? Ҫав плансемпе пире пуҫран та ҫӳле купаласа тултарчӗҫ.

— Куншӑн эсир хӑвӑр Корытова тав тӑвӑр. Лайӑх алӑсенчи план лайӑх япала вӑл.

— Сире лайӑх ӗнтӗ, эсир, плансӑр: дача илетӗр, дача ҫумӗнче сад, пӑхатӑн, виҫӗ улмуҫҫи — вӗсем те, турра шӗкӗр, пӗр ҫу хушшинче пӗр пин ҫурӑ — икӗ пин парӗҫ. Сирӗн критиклеме те юрать.

— Эсир мӗн шутлатӑр, мана фруктсемпе сутӑ тутарасшӑн-и?

— Пурте ҫапла тӑваҫҫӗ…

Воропаев чӗнмерӗ. Хӗрарӑм та калаҫӑва малалла тӑсмарӗ. Кивӗ садсенчен ҫӳлерех, чӑнкӑ ҫӗререх, хӑпарнӑ хыҫҫӑн урам пӑртак ҫутӑлчӗ, аслӑланчӗ. Таҫта инҫетре, малта, кӑвайтӑн шӗвек ҫути курӑнса кайрӗ.

— Эсир, апла, урҫа, — терӗ хӗрарӑм. — Ну, ӗҫӗ юсанӗ-ха, — терӗ вӑл шӳтлӗ иронипе. — Халӗ ватӑ тесе пӑхса тӑмаҫҫӗ, кирек кама та каяҫҫӗ.

«Ватӑ» сӑмаха хӗрарӑм пӗр тавлашусӑр япала вырӑнне хурса ун ҫумне ҫыпӑҫтарни Воропаева лайӑх маррӑн тирсе илчӗ.

— Эсир тата тӑлӑх арӑм-и, качча тухманскер-и? — терӗ вӑл, пуҫа чи малтан пырса кӗнӗ йӗплӗ япалапа ӑна ответлеме хатӗрленсе; вара вӑл унӑн пӗчӗк, шыҫӑнса кайнӑ пекех хытӑ пӳрнеллӗ, типшӗм те ҫинҫе алли чӗтренсе илнине туйрӗ.

— Пӗлместӗп, — терӗ вӑл. — Те тӑлӑх арӑм, те пӑрахнӑскер. Упӑшка Севастопольте пулнӑ. Виҫӗ ҫул ӗнтӗ пӗр сас-чӳ те ҫук. «Пытарни ҫинчен калакан хутне» те пулин ярса памарӗҫ.

Чылайччен пӗр чӗнмесӗр пычӗҫ.

— Акӑ сирӗн колхоз. Телейлӗ пул. Манӑн — аяккинелле каймалла, — илтрӗ Воропаев юлашкинчен; пӗрле пыракан юлташӗн ҫӑмӑл алли ун аллинчен вӗҫерӗнчӗ. Шурӑ куртка сылтӑмалла, ҫӳлелле кайрӗ.

— Тавтапуҫ сире!

— Юрӗ-ҫке, мӗн тавтапуҫӗ…

Темӗншӗн ял тесе шутланакан хула хӗрринчи пысӑк мар плошадьре, магазинсен яриех уҫса пӑрахнӑ алӑкӗсенче те, тротуарсем ҫинче те, килкартисенче те, урам варринче те, ҫыхӑсем, арчасем, корзинӑсем ҫинче те тата ҫӗр ҫинче те ӗнерхи пӑрахутпа килнӗ ҫынсем лараҫҫӗ, выртаҫҫӗ.

Ҫак ӑнсӑртран пулса кайнӑ лагерӗн сӑнарӗнче темӗнле йӗркесӗрлӗх сисӗнет. Ун пек йӗркесӗрлӗх пӗр уҫӑ тӗллевсӗр сисмен хутран, пулса кайнӑ коллективсенче кӑна пулать.

«Окруженинчи пекех, — шутларӗ Воропаев. — Нимӗнле йӗркелӗх те, нимӗнле дисциплина та ҫук».

Чӑнах та, тулта каҫ пулин те, халӑх канмасть, анчах мӗнле те пулин пӗр-пӗр уйрӑм ӗҫпе те аппаланмасть; хӑй -пӑрахутӗнчен е поездӗнчен ҫывӑрса юлас мар тесе, пристаньсенче е вокзалсенче мӗнпур килекен тата каякан пӑрахутсемпе поездсене ыйхӑ витӗр хуралланӑ чухнехи пек, халӑх пӑлханать, хавхаланать, ҫывӑрмасть. Унта хӑшӗсем апат ӑшӑтаҫҫӗ, теприсем асапланса пӗтнӗ выльӑхӗсене тӑрантараҫҫӗ, виҫҫӗмӗшсем, ним шухӑшсӑр, юрӑ ӗнӗрлесе лараҫҫӗ, тӑваттӑмӗшсем, такама кӗтсе, ушкӑнпа пухӑнса тӑнӑ.

Воропаев колхоз председателӗ ӑҫтине ыйтрӗ. Ӑна старикпе калаҫса тӑракан ҫӳле те илемлӗ, сулахай алӑсӑр, Хӗрле Ҫӑлтӑр орденӗпе Севастопольшӗн ҫапӑҫнӑшӑн илнӗ медаллӗ, тинӗс бушлачӗ тӑхӑннӑ ҫын ҫине кӑтартрӗҫ. Лешсем, тем ҫинчен тавлашса, ҫутса янӑ фонарӗсемпе пӗр-пӗрин ҫине суллаҫҫӗ. Воропаев, вӗсене куҫран ҫухатмасӑр, кӑвайт умне ларчӗ.

Унӑн тӑсӑлса выртас та — ахаль ҫеҫ выртас мар, чӑнахах та тӑсӑлса выртас — ҫывӑрса каяс килчӗ. Анчах ҫывӑрма юрамасть пулсан, вара ҫиес килнӗ пулӗччӗ. Пит хытӑ. Фронтри пек. Анчах ӑна халӑх умӗнче рюкзакне салтма лайӑх мар пек туйӑнчӗ. Вӑл кӑвайт патне выртрӗ, пуҫне рюкзак хӗррине хучӗ те куҫӗсене хупрӗ.

Каҫ нӳрӗк-ӑшӑ, шӑп, ҫуркуннехи пекех. Сывлӑш сӳрӗккӗн ҫӗре сӗртӗнет. Шӑрчӑк чӗриклетнӗ чухнехи пек, ҫывӑрттарса яракан, темле тӗлӗнмелле ырӑ шӑршӑ кӗрсе тӑрать.

«Питӗ аван…» — шухӑшларӗ Воропаев, тӗлӗрме пуҫласа; ҫапах та хӑйне алла илчӗ, тӑрса ларчӗ те куҫӗсемпе председателе шырарӗ, анчах лешӗ текех курӑнмарӗ.

Халӑх унта-кунта саланать. Кӑвайт умӗнче лараканнисем те тӑчӗҫ, паранкӑ тултарнӑ чугунне те вут ҫинче хӑварсах, ыттисем хыҫҫӑн кайрӗҫ.

Воропаев тӑрас терӗ, анчах тӑма нимле вӑй та юлман. Мӗн тума тӑмалла-ха? Кӑвайт умӗнчех ҫӗр каҫма пулать. Аллине шӑлаварӗ ӑшне чиксе, вӑл протезне салтрӗ те, сывлӑшне чарса, пит-куҫне пӗркелесе, ҫывӑрса кайнӑ татӑк урине аллипе сӑтӑркаларӗ, хӑй хӑвӑрт ҫывӑрса каяссине ҫавӑнтах туйса илчӗ.

Чӑнахах та вӑл тӗлӗнмелле ҫӑмӑл ыйхӑпа ҫывӑрса кайрӗ. Ун пек ҫӑмӑл ыйхӑ ҫывӑхрисен калаҫӑвне ыйхӑ витӗр илтсе ҫывӑракан ачасен пулать. Воропаев, ку темле тӗлӗнмелле туйӑнсан та, харлаттарса ҫывӑрнӑ хушӑрах пушӑ ҫуртсем ҫинчен тата вӗсене халех ҫынсем вырнаҫтарасси пирки пыракан калаҫӑва илтрӗ. «Манӑн тӑрасчӗ». Анчах вӑл тӑма пултараймарӗ.

— Виҫӗ пӗчӗк пӳлӗм, веранда текенни тата пырса тӗкӗнмен лайӑх сарай, — кӑшкӑрчӗ тахӑшӗ хыттӑн та хушса каланӑ чухнехи пек сасӑпа.

Тепӗр секундран урмӑшнӑ урӑх сасӑ (Воропаев кайран ҫав сасӑ Хӗрлӗ Ҫӑлтӑр орденӗ ҫакнӑ илемлӗ каччӑн, колхоз председателӗ Микола Стойкӑн пулнине тавҫӑрса илчӗ) илтӗнме тытӑнчӗ:

— Сидоренкӑсем!.. Степаныч!

— Кунта, Микола Петрович.

— Сирӗн ҫурт, кӗрӗр… Турӑ телей патӑр.

— Господи Исус Христос… Мӗн ҫырни пурнӑҫлантӑрччӗ… Ирӗк парӑр? Гарпина… ачасем… Кӗрӗр, господи Исус… Кӳрӗр-ха хам малтан кӗрем эппин.

Воропаев, кӑмӑллӑн кулса, тӑнӑ май, ҫӑварне юха-юха анакан куҫҫуль тумламӗсене ҫуллакаласа илет, итлет.

Таҫта юнашарах, каҫ тӗттӗмӗнче, ҫӳлелле вӗҫсе хӑпаракан фонарьсен ҫутинче, кӑвайтсен тӗтӗмӗнче, ҫак ывӑнса ҫитнӗ лагерӗн тӗркӗшӗвӗнче ҫав тери пысӑк та кӑмӑллӑ ӗҫ пулса иртет.

Леш, кинӗпе тата мӑнукӗсемпе килнӗ колхозник ешӗл сад айне пытанса ларнӑ тӑмран ҫапса тунӑ пӗчӗк пӳрте епле такӑна-такӑна кӗнине Воропаев курмарӗ — ыттисенчен те асӑрхакан пулмарӗ ӑна. Пӳрте вӑл ывӑлӗн фотографине йӑтса кӗчӗ, ӑна чӳрече янаххи ҫине лартрӗ те, пуҫ тайса, ҫуртӑн стенисене хисеп турӗ.

— Сирӗн хӳтлӗхӗрте пурӑнмалла, ҫакӑнта пурлӑх тумалла пулать, эсӗ — пире, эпир — сана… — темле вӑрттӑн ӗҫ тума шутланӑ пек пӑшӑлтатса илчӗ вӑл. — Турӑ канӑҫлӑх та телей патӑр. Гарпина, урайсене ҫу.

Каҫхи тӗттӗмре ҫаплах паҫӑрхи кӑмӑллӑ сасӑ илтӗнет:

— Пилӗк пӗчӗк пӳлӗм, икӗ енлӗ веранда пекки, вун-пилӗк йывӑҫлӑ пӗчӗк сад.

Каллех шӑп. Тахӑшӗ ӳсӗрни ҫеҫ илтӗнкелет.

— Хватовсем! Твороженковсем! — кӑшкӑрать урмӑшнӑ сасӑ.

— Кунта! Кунта! — илтӗнет иккӗн ӑмӑртса кӑшкӑрни.

— Иксӗр пурӑнма килӗшетӗр-и? Пӗри кунталла пӑхать, тепри — унталла… Аван пӳрт, икӗ кӑмака, центрта ларать. Ну?

— Мӗнле, Петро, ҫапӑҫса каймӑпӑр-и?

— Ҫук. Ил хӑвна сулахайне, ҫӑва патне ӑна… Вунпилӗк йывӑҫ пулни лайӑх мар. Саккӑршар йывӑҫ пулсанччӗ… Кранчӗ хӑш еннелле?

— Ман енне!

— Тьфу. Апла пулсан, атя, шӑпа ярар…

Тӗттӗмлӗх, тӗп калаҫӑва чӑрмантармасӑр, кашни кӑвайт умӗнчен шӑппӑн пӑшӑлтатать.

— Кунта ҫӗр питӗ тухӑҫлӑ. Ҫывӑрма выртрӑн — ҫара, вӑрантӑн — ҫӑра.

— Мухмӑрланӑран ҫӑра пек туйӑнать сана, ҫывӑрах.

«Ӑҫтан кӑна ҫавӑн пек чӗрӗллӗх, — шухӑшларӗ ирӗксӗрех Воропаев, — ӑҫтан тухать чунӑн ҫавӑн пек нихҫан пӗтес ҫук ачалӑхӗ, ҫӗнетнӗ япалана, халлӗхе вӑл йывӑр пулсан, ытла ҫӑмӑлах мар пулин те, чунтан юратасси? Ӑҫтан кӑна тапса тӑрать ҫавӑн пек чӗрӗ хумхану?  — Ӑҫтан илсе килтӗмӗр-ши эпир вӗсене? Епле хамӑрта сыхласа хӑварма пултартӑмӑр-ши тата? Эх, мӗн тери аван!..» Вара туймиех ҫывӑрса кайрӗ.

Воропаева колхоз площадьне ҫити ӑсатса янӑ хыҫҫӑн, Лена картлашкаллӑ урампа хулана ҫӳлтен хупласа тӑракан сӑрт тӑррине хӑпарчӗ те, пӗр сас-чӳ кӑлармасӑр, ишӗлме-юхӑнма пуҫланӑ пӗчӗк пӳртӗн аран курӑнакан алӑкне уҫрӗ. Пӳрте вӑл, пӗр сас-чӗвӗсӗр, сывлӑш юхӑмӗ пек хуллен кӗчӗ, анчах ултӑ ҫулхи мӑнукӗ ҫумӗнче, тахҫанах ҫывӑрса кайнӑ амӑшӗ пӳрте такам кӗнине илтрӗ-те хыпӑнса ӳкнӗ пек пулчӗ.

— Эсӗ-и, Леночка? — ыйтрӗ вӑл.

— Эпӗ, — терӗ лешӗ, хыттӑнах.

— Мӗлтӗркке сӗтел ҫинче-и?

— Сӗтел ҫинче, сулахайра. Паян мӗн пит кая юлса таврӑнтӑн эсӗ? Лару пулчӗ-им?

— Пӗр инвалида ертсе килтӗм, — терӗ Лена. Краҫҫын янӑ лампӑна — «чӗп куҫне» ҫутнӑ май. Вара вӑл Воропаев ҫинчен, вӑл Корытовпа калаҫни ҫинчен, райкомра мӗнле ҫынсем мӗн ӗҫпе пулни тата вӗсен ӗҫӗсем епле майлашӑнни ҫинчен, ҫавӑн пекех икӗ уйӑх каярах илнӗ талонсем тӑрӑх паян-ыранах таварсем парасси ҫинчен те хӑвӑрт кала-кала пачӗ.

Лена Воропаев ҫинчен каласа кӑтартнине амӑшӗ пуринчен те маларах астуса юлчӗ пулмалла: вӑл Воропаев мӗнлереххи ҫинчен, — ватӑ-и вӑл е ҫамрӑк-и, — темиҫе хутчен те ыйта-ыйта пӗлчӗ; вара, чылайччен ассӑн сывлакаласа, шӑппӑн ятлаҫма пуҫларӗ:

— Килсе тулаҫҫӗ пирӗн ӗнсе ҫине. Пӗри орденсемпе, тепри костыльсемпе… Эх, турӑ!

Леночка ларчӗ, чӑлхисене майлама пикенчӗ, майласа пӗтерсен, вӑл пӗчӗк арчаран хӗрачин фуфайкине кӑларчӗ, — ӑна та сапламалла; ҫӗвӗ ӗҫӗпе аппаланса куҫне ан пӑстӑр тесе, Лена ӑна ирхинех амӑшӗнчен пытарнӑччӗ. Леночка ӗҫлет, хушӑран, амӑшӗн сӑмахӗсемпе килӗшсе: «ҫапла, ҫапла», текелет.

— Халӗ килсе тулаҫҫӗ ӗнтӗ, — мӑкӑртатать амӑшӗ. — Инвалидсем, аманнисем, контуженнӑйсем. Пур ҫӗрте те вӗсене чи малтан, памасӑр тӑраймӑн… Ҫуртсене яра-яра илме тытӑнсан ак…

— Вӑл ҫапла ӗнтӗ, — ним хумханмасӑр килӗшрӗ Леночка.

— Кала-ха эсӗ Корытова, — йӑлӑннӑ чухнехи пек сасӑпа каларӗ амӑшӗ, юрама тӑрӑшса. — Ҫурта вӑл сан ҫине ҫырса хунӑ пулӗччӗ. Унсӑрӑн ҫавӑн пек пӗр чӑлах килсе тухӗ те ак хӑвалӗ те кӑларӗ килтен. Пулмӗ тетӗн-и? Ним те тӑваймӑн.

— Кӑлармӗ, — терӗ Лена. — Хӑваласа кӑларсан та, урӑх вырӑн парӗҫ.

— Мӗн тума кирлӗ пире урӑххи, — хӑйӗннех печӗ амӑшӗ. — Ҫакӑн пек сада, чунӑм, ку чух часах тупаймӑн — ҫирӗм виҫӗ йывӑҫ, пурте пӗр пекех. Ҫурта юсамалла ӗнтӗ, анчах вӑл нимӗнех те мар, пӗр-ик ҫул ним мар ларать-ха… Эс кала, Корытова, вӑтанса ан тӑр.

— Юрӗ, калӑп, — ответлерӗ Лена. — Сан ҫывӑрасчӗ, анне, каллех ҫывӑрса тӑранаймӑн, черете кайма та часах тӑмалла пулать ак…

Танечкӑн фуфайкине аяккалла хурса, салтӑнма тытӑннӑ ҫӗре ҫутӑлма пуҫланӑччӗ ӗнтӗ. Мӗн хывать — пурне те тӗрӗслесе пырать хӑй; татӑлма пуҫланӑ тӳмине, шӑтӑк-ҫурӑка е тата урӑх мӗнле те пулин йӗркесӗрлӗхе тӗл пулсан, ҫавӑнтах ҫӗле-ҫӗле лартать; ҫиплӗ йӗпе ҫӑварне хыпса, тата мӗнне те пулин хывма пуҫлать.

Ӗнтӗ халиччен те икӗ хут юсанӑ аялти кӗпипе трусине сапласа пӗтерсен, вӑл йӗппине стенана ҫыпӑҫтарнӑ хут ҫине тирчӗ, ҫутта вӗрсе сӳнтерчӗ те, утиялпа витӗнсе, арча ҫине выртрӗ.

Лена лӑпланса сӑмсипе нӑшлаттарма тытӑнсанах, карчӑк тӑчӗ. Вӑл йывӑррӑн ҫӗкленчӗ; темӗн пӑшӑлтатса, хӑратнӑ шӑши пек темӗнпе чӑштӑртатса илчӗ те мӑнукне лайӑхрах витрӗ, клеенкӑран ҫӗленӗ сумкӑпа икӗ кӗленче банка илсе тула тухрӗ, тулта вара, пӗр кӗтмен ҫӗртенех, хыттӑн анасласа ячӗ. Ун сассипе, самантлӑха, Ленӑпа Танечка та вӑранчӗҫ, малалла мӗн пулассине кӗтсе, итлесе выртрӗҫ.

Ку ҫӗр — ҫӗр пулман пекех иртрӗ пулас. Куҫса килнисем ҫывӑрса каяймарӗҫ. Вӗсем ҫӗнӗ пурнӑҫа кӗрсе пынӑ. Ҫурт таврашӗ илме ӗлкӗрнисем выльӑх-чӗрлӗхне ҫитернӗ, тасатнӑ, килкартисене йӗркене кӗртнӗ; илме ӗлкӗрейменнисем, утӑм юлми тенӗ пек, председатель хыҫҫӑн ҫӳренӗ. Арӑмӗсем сельпон хупӑ лавкки умӗнче ҫӗр ҫинче черетре ларнӑ, хӑйсем кунта епле куҫса килни ҫинчен кала-кала кӑтартнӑ. Ачисем кӑвайт ҫунтарнӑ.

Воропаев хӑй каҫхине пырса ларнӑ хӗрринчи кӑвайт умӗнче ҫывӑрнӑ. Карчӑк, Лена амӑшӗ, сельпона кайнӑ чух, хӗре каласа пани тӑрӑх ӑна тӳрех палласа илчӗ.

Хӗвелӗн пирвайхи пайӑркисем Воропаевӑн пичӗ ҫинче сиккелеҫҫӗ, тӗлӗкре ӑна кушак ҫурисем ачашшӑн мӑрлатнӑ пек туйӑнать. Хӑйне улталас мар тесе, унӑн вӑранас та килмест, анчах ӑна хыттӑн силлесе илчӗҫ.

Ҫывӑхрах палламан карчӑк тӑрать-мӗн.

— Ирхи апатран ҫывӑрса юлатӑн, командир, — терӗ хыттӑн карчӑк. — Унта тӑххӑрччен кӑна вӗт. Корытовӗ хӑй те кунта.

Воропаев ҫав карчӑк кам иккенне ниепле те тавҫӑрса илеймерӗ, анчах вӑл райком столовӑйӗ ҫинчен каланине аванах чухларӗ.

Васкаса протезне майлаштарчӗ те рюкзакне хулпуҫҫи ҫине ҫакрӗ, вара ҫирӗм ҫулхи йӗкӗт пек, Кисловодскра тахҫан чӗре чирӗнчен те сывалса пурӑнман, Киров пурӑннӑ вӑхӑтра Астраханьте те йывӑр тиф чирӗпе выртман, Яссыне те штурмпа илмен, тата туберкулез та ураран ӳкеричченех ӳсӗрттермен пек, ҫӑмӑллӑн ури ҫине сиксе тӑчӗ, — хӗрарӑмсемпе ачасем ун ҫине чӑр! пӑхса илчӗҫ.

Юлашки вӑхӑтра унӑн, ҫулсемсӗр пуҫне, мӗн пурри кӑна пур, — пӗтӗмпех сахалланса юлчӗ, анчах халӗ вӑл ҫулсен кӳрентермӗш йывӑрӑшне пӗртте туймарӗ. Унӑн асаилӗвӗсенчен нумайӑшӗ хуйхӑ-суйхӑллӑ йывӑр ҫӗклем пулса тӑнӑ, анчах ҫав йывӑр ҫӗклем те ӑна ҫак ирхи ачаш ӑшӑ сехетре хӑй пекех ҫӗнӗ пурнӑҫпа пурӑнма тытӑнакан палламан та ют ҫынсем хушшинче пӗртте чӑрмантарман.

Ҫавӑнтах вӑл куҫса килнисене кунта малашне мӗн-мӗн тумалли ҫинчен каласа кӑтартакан Корытова курчӗ. Секретарӗн сӑн-сӑпачӗ, Воропаев ҫывхарса, ӳслӗкне аран чара-чара, ӑна тимлӗн итлеме тытӑнсан, нимӗнле уйрӑм савӑнӑҫ та палӑртмарӗ. Малашне мӗн ӗҫлемелли ҫинчен пӗтерсен, Корытов мӗнне хальтерех тума май пурри ҫинчен калама тытӑннӑччӗ, анчах тӑрук темӗн аса илнӗ пек, чарӑнчӗ те, Воропаев ҫине пӑхса тимлинчен ытларах ҫилӗллӗ сасӑпа ҫапла каларӗ:

— Каясчӗ акӑ сан вӗсем патне счетовода, полковник. Пӳлӗм сана халь тесен халь параҫҫӗ, ҫемьеллӗ пулсан, вӑхӑт иртнӗ май, сана вӗсем ҫурт та лартса парӗҫ.

Колхозниксем Воропаев ҫине ҫаврӑнса пӑхрӗҫ.

Колхоз председателӗ, Стойко, леш пуш ҫанӑллӑ, ҫӳле те яштака пӳллӗ каччӑ, хӑнӑхнӑ майӗпе «смирно» тӑчӗ.

— Кӳрентермӗпӗр, полковник юлташ, — кӗскен те темле питӗ ҫирӗппӗн каларӗ вӑл.

— Кӑштах тӑхтам-ха, куркаласа ҫӳрем, — сӑмаха ытлашши ямасӑр ответлерӗ Воропаев.

— Сводкӑна илтмерӗр-и? — ыйтрӗ вӑл. Ӑна никам та ответлемерӗ.

Ӳкӗтлесе-туса калаҫмасӑрах, Корытов вырӑнти вӑйсемпе мӗн тума май пурри ҫинчен калама пуҫларӗ; кашни пӗчӗк япала ҫинченех ҫав тери тӑрӑшса каланине курсан вӑл хӑй калаҫӑвне час пӗтерес ҫукки палӑрчӗ.

Анчах Воропаев каланӑ «сводка» сӑмах аудиторие пӑлхатса ячӗ. Халӑх пӑшӑлтатма тытӑнчӗ, Корытов каланисене те питех тимлесе итлемерӗ.

«Кирлинчен пуҫламасть, — шухӑшларӗ Воропаев Корытов ҫинчен. — Сводка, сводка, Верховнӑйӑн приказӗ, фронтсенче пулса иртекен ӗҫсем — акӑ мӗн халӗ чи кирли».

Мӗншӗнне хӑй те пӗлмесӗр, тен, пӗччен юлас тесе пулӗ, вӑл тусем ҫинелле утрӗ.

Хӗвел каҫхи тӗтрене, арланӑ йӗпе ҫип сарнӑ пек, тусен кӑнтӑр аяккисене сарса хучӗ те типӗтсе ячӗ. Унта тӗрлӗ йышши, тӗрлӗ тӗслӗ тӗтресем те пулнӑ: кӗҫҫе пекех ҫирӗп те пирчевлисем те, сӳс пек сайра та вӗлтӗрккисем те, персе ӳкернӗ шурӑ хурсем пекки те. Тусен тӑррисенче ҫилпе арканса пӗтнӗ тӗтрен нӳрӗ мамӑкӗ, тинӗсе тусенчен чӗрӗ чаршавпа уйӑрса, сывлӑшра тӑрать. Тинӗс, лаптака та тирпейсӗррӗн сӑрланӑ, — пӑртак лӳчӗркеннӗ поднос пек, кӑваккӑн курӑнса выртать. Поднос ҫинче темӗн курӑнса тӑрать — те карап, те мӗлкӗ.

Чӑрӑш лӑсси, чапӑр курӑкӗпе армути тата пылак курӑнса клевер шӑршин сивӗ пайӑркисем, ирхи хӗвел ҫинче аялалла юхаҫҫӗ. Вӑхӑчӗ пӗртте курӑксем чечекленмелли вӑхӑт мар ӗнтӗ, анчах чечексен шӑрши пурах.

Ҫавна пула, Воропаев хӑй ҫӳлелле епле улӑхнине те асӑрхамасӑр пычӗ. Хула хыҫа юлчӗ. Унта-кунта ҫеҫ упранса юлкаланӑ садсен татӑк-кӗсӗкӗсем хупӑрласа илнӗ чул ҫуртӑн ишӗлчӗкӗсем ҫине, типсе ларнӑ ҫӗленсенни пек чӑлӑш-чалӑш глицинийсем хушшине Воропаев ирхи апат тума ларчӗ. Чӑннипе, вӑл ӗнерхи кӑнтӑрларанпа вара ҫимен. Ҫӑкӑрӗ унӑн Мускавра илниех пур-ха, сардинисем — Португалирен трофей вырӑнне илсе килнӗскерсем, тискер козуля уринчен тунӑ авӑрлӑ фин ҫӗҫҫи те трофейнӑй пулнӑ.

Хула пӗр хӗрринчен тепӗр хӗррине ҫитиех курӑнать, аякран пӑхакан хӗвелпе лайӑх ҫуталнӑ ҫыран хулан икӗ енче те вуншар километра яхӑнах уҫӑлать. Тусене, хӗвел вӗсем ҫумне ҫыпҫӑнман е вӗсенчен аякран ҫаврӑнса кайнӑ пек, темшӗн яланах кӑвакрах сӗм витсе тӑрать.

«Нивушлӗ ҫакӑнта виҫӗ пӳлӗмлӗ пӗчӗк ҫурт та тупӑнмӗ-ши вара?»

Вӑрҫӑччен хулапа ту хырҫи хушшинчи сӑртсем ҫинче санаторисен ҫурчӗсем ларнӑ, халӗ вӗсем ишӗлсе пӗтнӗ, анчах врачсемпе сестрасем пурӑнакан санатори ҫурчӗсем тавра ларса тухнӑ пӗчӗк коттеджсем унта-кунта сыхланса юлнӑ-ха. Ҫав ҫуртсенче ҫутӑ ҫукки, вӗсене хутса ӑшӑтма вутӑ пулманни тата вӗсем хуларан инҫетре ларни ҫеҫ тарӑхтарать.

Ӗҫ ҫукран, Воропаев хӑй ӑнсӑртран пырса кӗнӗ ҫурта пӑхма тытӑнчӗ.

Ишӗличчен ҫурт пысӑках пулман пулас — тӑватӑ пӳлӗмпе кухня («Мана ҫавсем кирлӗ те») тата ҫурт умӗпе хыҫӗнче пӗчӗк сад пур. («Питӗ лайӑх сад» Пӗрре, иккӗ, виҫҫӗ… ҫирӗм ултӑ йывӑҫ»). Водопровод кранӗ килкартинче ҫӗкленсе тӑрать, юпасем ҫинче, балконпа юнашар, пралуксем сулланаҫҫӗ; электричество та пулнӑ иккен. Ятарласа купаласа тунӑ ҫул ҫак ҫӗр лаптӑкӗн хӗррипе тӑвалла хӑпарса каять. («Питӗ лайӑх вырӑн! Вутта ҫурт патнех тиесе килме пулать»). Ҫурт юлашкийӗсене лайӑхрах пӑхас тесе, Воропаев чул ҫинче тепӗр енне ҫаврӑнчӗ. Пӳртӗн ҫийӗ те, чӳрече рамӗсем те, алӑкӗсем те, урайӗ те ҫук. Мӗн ҫунма пултараканни пурте ҫунса кайнӑ, мӗн юлни ҫур пус та тӑмасть. Анчах тӗрӗс мар виҫкӗтеслӗх формиллӗ ҫӗр лаптӑкӗ пит аван вара. Пысӑках мар чул хӳмен юлашкийӗсем лаптӑкӑн кукӑр-макӑр чиккине пунктирпе кӑтартса тӑрать. Сулахайра — тарӑн вар. («Пысӑках мар пӗве тусан шывӗ те хамӑнах пулать»). Сылтӑмра тата ҫурт умӗнче — виноград тӗмӗсем, сулахайра — шифер тӑм сӑрчӗсем.

Ҫурта юсаса ҫӗнетме миҫе кирпӗч кирлӗ пулассине Воропаев хулӑпа ҫӗр ҫинче чӗркелесе шутласа кӑларчӗ.

Шухӑшлама та кирлӗ мар. Кунтан лайӑхрах лаптӑк ниҫта та тупас ҫуккине вӑл хӑй те пӗлет, анчах ку пушши те паллӑ мар-ха. Ҫапах та, пурне те шута илсен, ҫурт шӑпипе хуҫин шӑпи тахҫанах пӗр пек пулнӑ ӗнтӗ.

Ҫук, мӗн каламалли пур, лаптӑк питӗ лайӑх. Мӗнпур инкекӗ те — ҫак тупнӑ лаптӑк тӗлӗнмелле лайӑх та, ҫав хушӑрах ниме тӑман усӑсӑр япала пулнинче кӑна. Пӗччен хуҫа темле тӑрӑшсан та ӑна майласа ҫитереймен пулӗччӗ.

Воропаев колхоз еннелле пӑхма тытӑнчӗ. Колхозӑн садсемпе виноградниксем хупӑрласа тӑракан ҫурчӗсем кунтан питӗ лайӑх курӑнаҫҫӗ.

Вӑрҫӑччен колхозран хӗвеланӑҫ еннелле, ту ҫинчен анакан тарӑн вар тӑрӑх, уйрӑм пурӑнакан ҫынсен ҫурчӗсем ларса кайнӑ.

Ӗлӗк дачӑсем пулнӑ ҫӗрте тӗкӗсене татнӑ ҫамрӑк автансем пек ҫаралса юлнӑ тирексем, пушар пулнӑ вырӑн тавра тытса тухнӑ тимӗр карта курӑнса тӑрать. Пысӑк, лайӑх ҫуртсене вӑрҫӑ пӗтӗмпех пӗтерсе тӑкнӑ, анчах паянтан пуҫласа этеме пӗчӗк япала та ҫитнӗ пек, мӗнпур мӗскӗн, ӗмӗрне пурӑнса ирттерекен ҫуртсене вӑл тӗкӗнмен.

«Ҫапах та, мӗн те пӳлин суйласа илесех пулать ӗнтӗ». Воропаев ирӗксӗрех хӑй паҫӑр кӑна алӑкӗ умӗнче чарӑнса тӑнӑ ҫурта аса илчӗ.

Чӑннипе илсен, ҫав ҫуртран лайӑхраххи урах пулма та пултараймасть ӗнтӗ. Кивҫене кӗрсе те пулин юсама пулатчӗ-и тен. Воропаев хӑйне ҫак ҫуртра пурӑннӑн туйма тӑрӑшрӗ.

Вӑл шурӑ ҫӳҫлӗ типшӗм ачине кунта епле илсе килесси ҫинчен, 1939 ҫулта хӗллеренпе ещӗксенче кӑвакарса выртакан кӗнекисене ҫӳлӗксем тӑрӑх епле тӑратса тухасси ҫинчен, ывӑлӗпе ҫакӑнтан тинӗс хӗррине епле ҫӳресси ҫинчен шухӑшларӗ. Хӑй пижама тӑхӑнса, аллине вӑлта хуллисем тытса пулла каясси ҫинчен асӑнсан, вӑл кулса илчӗ. Калас пулать, пурнӑҫран тухса ӳкнӗ пенсионер пек кӑна никӗсленесшӗн мар вӑл ҫакӑнта, анчах ҫуртсӑр ҫынна пуринчен ытларах йӑва кирлӗ вӗт-ха. Ӑнсӑртран килсе тухнӑ пӗр пӗчӗк шухӑш унӑн ытти тӗп шухӑшӗсене пурне те ҫӗнтерчӗ. Ҫав шухӑш сӗт ҫинчен шухӑшлани пулчӗ.

«Ирсерен качака сӗчӗ ӗҫме питӗ те аван вӗт. Паллах, ҫавна тума кунта йывӑрах мар, — сиксе тухрӗ тепӗр шухӑш. — Ӑҫтан илмелле-ха ӑна, — ҫуралчӗ виҫҫӗмӗш ыйтӑвӗ. — Тата ӑна кам иле-иле килсе парӗ мана?»

Пӳртпе колхозӑн ҫывӑхри ҫурчӗсем хушши мӗн чухлӗ пулассине Воропаев куҫпа пӑхса виҫрӗ, хушӑ икӗ километра яхӑн пулчӗ.

Ҫӗнӗ открыти унӑн мӗнпур планӗсене пӗтерсе хучӗ. Сӗчӗ вӑл юрӗ-ха, анчах Сережӑна шкула ҫӳреме питӗ инҫе пулать вӗт-ха? Ҫулла мар, хӗллехи ҫиллӗ уйӑхсенче? Столовӑйпе ӗҫ тухмӗ, анчах кам вӗсене апат пӗҫерсе-парӗ-ха, тата ҫав столовӑйӗ те таҫта тинӗс хӗрринче пулӗ-ха? Пӳрте мӗнпе хутса ӑшӑтмалла? Тата ҫав мӗнпур ӗҫсене кам туса пырӗ?

Хӑрах ураллӑ инвалид — хуҫа марри, вӑл, Воропаев, хӑй ҫуртӗнче пурӑнма пултараяс ҫукки уншӑн тӳрех паллӑ пулчӗ.

«Вӑл манпа пӗрле пулнӑ пулсанччӗ акӑ».

Юхӑнса кайнӑ, пур япаларан та аякра тӑракан ҫак ҫурта вӑл крахмалланӑ халат тӑхӑннӑ, ҫӑмӑл, вӑрт-варт кӗлеткеллӗ Александра Ивановна Горевӑна курнӑ пек туйма тӑрӑшса пӑхрӗ, анчах Горева епле вутӑ ҫурассине е шыв йӑтассине шухӑшласа илчӗ те, унпа ҫак ту ҫинче йӑвара пурӑнасси вырӑнсӑр та пурнӑҫлама май ҫук япала пулнине ӑнланса илчӗ.

Пурне те тума пултаракан, пурне те тума пӗлекен арӑмӗ Варя та, Сергейӑн амӑшӗ (чӗрӗлсе тӑрас пулсан ӗнтӗ) кунта пурӑнма ниепле те килӗшмен пулӗччӗ. Мӗншӗн тесен вӑл, хура ӗҫе Александра Ивановнӑран ытларах пӗлнӗ пулсан та, ӑшӑ уборнӑйсӑр, электричествӑсӑр, центральнӑй отопленисӗр тата паровой ваннӑсӑр пурӑнма пӗртте хӑнӑхман. Пӗлмен те.

Хӗрӗх виҫӗ ҫула ҫитсен, вӑрҫӑра нумай вӑй пӗтернӗ хыҫҫӑн, ют ҫын пурнӑҫӗн ишӗлчӗкӗсем ҫинче ҫӗнӗ пурнӑҫ пуҫласа яма йывӑртарах ҫав.

Воропаев рюкзакӗнче чакаланчӗ, унтан фляга туртса кӑларчӗ те ҫӑварне икӗ хупӑлча эрех йӑвантарчӗ.

Кунта лайӑх пурнӑҫ пулаймӗ. Хулара ҫуралса ӳснӗ ҫамрӑк хӗрарӑма ҫакӑнта чӑхсем ӗрчетме, вӑлтапа пулӑ тытма чӗнес-и? Ҫук, ниме тӑман япала ку!

Хӑй ӗмӗрӗнче вӑл яланах тинӗс хӗрринче пурӑнма ӗмӗтленнӗ тата ҫавӑн пек пурнӑҫ уншӑн чи пысӑк телей пулнӑн туйӑннӑ пулсан — мӗн тӑвас-ха ӗнтӗ? Ҫавӑн пек ӗмӗт-шухӑш хыҫҫӑн килсе кунта намӑс курмалла пулнине туйса илсен мӗн пулӗ вара?

Воропаев Ҫӗпӗр ҫынни пулнӑ. Тинӗсе вӑл чи малтан ҫитӗнсе ҫитсен, Астраханьте, Киров патӗнче чух курнӑ. Тинӗс ӑна чӗрӗ япала пекех тыткӑна илнӗ, унпа шӑпана та яланлӑхах ҫыхӑнтарма май пулнӑн туйӑннӑ. Анчах пурнӑҫ урӑх тӗрлӗ ҫулсемпе пынӑ. Комсомол ҫулӗсем Астрахань ҫеҫенхирӗнче иртрӗҫ. Кайран — партие кӗнӗ хыҫҫӑн командира тухсан, вӑл Амур ҫинче Тӑван ҫӗршывӑн чиккисене сыхларӗ, Комсомольск хулине тунӑ ҫӗрте ӗҫлерӗ. Ҫур ӗмӗрне вӑл ҫарта ирттерчӗ, ҫар уншӑн тӑван кил пулса тӑчӗ; полксем, дивизисем, корпуссем — каярахпа климата, пейзажа, йӑла условийӗсене пӗлтерекен ялсемпе хуласем пулчӗҫ.

Памир е Кулундин ҫеҫенхирӗ ҫинчен каласа парас пулсан, унӑн чи малтан ҫавсем пурте полк историйӗн страници пулнине аса илмелле пулнӑ.

Хасан, Халхингол, ҫурҫӗр Финлянди пурнӑҫӑн пӗтӗм сӑнарӗпе мар — ытларах юлташсен ячӗсемпе, ҫапӑҫу операцийӗсемпе асра юлнӑ. Пӗр тинӗс кӑна лӑпкӑлӑхпа, тулли телей ӳкерчӗкӗсемпе ачашланӑ, анчах лӑпкӑлӑхпа тулли телей унӑн канӑҫсӑр чунне яланах ҫитмен. Акӑ ӗнтӗ тинӗс те юнашарах, анчах вӑл та ҫухалма пултарать иккен. Воропаев халӗ хӑйне путнӑ хыҫҫӑн тинӗс ҫыранӗ ҫине кӑларса пӑрахнӑ карап пек туйрӗ.

«Ну, юрӗ, урӑх ӗҫе тытӑнӑпӑр», — терӗ вӑл, тӑрса.

Тепӗр темиҫе сехетрен вӑл Корытов кабинетне кӗчӗ. Лешӗ СССР картти умӗнче фронт линийӗсене паллӑ туса тӑрать.

— Мӗн те пулин хӑвна юрӑхлине тупрӑн-и? — ытлашши интересленсех те кайман пек ыйтрӗ Корытов, вара ответа кӗтсе илмесӗрех, — вӑл хӑй ҫаплалларах пулмалла — ҫапла асӑрхаттарчӗ:

— Пустуях счетовода каймарӑн эсӗ. Пулас миллионерсем вӗсем, тӑванӑм. Тепӗр икӗ ҫултан вӗсем сана ай-ай лайӑх ҫурт лартса пана пулӗччӗҫ! Сводкӑна илтрӗн-и?

Воропаев ӑна калаҫма чӑрмантармарӗ, ҫурчӗ-мӗнӗ ак уншӑн пулсан хуть пур, хуть ҫук, маншӑн пурпӗрех вӑл, тенӗ пек курӑнма тӑрӑшрӗ.

— Эпӗ илтменни — ҫур хуйхӑ ҫеҫ-ха вӑл. Анчах санӑн халӑху ӑна илтменни вара питӗ те кӳрентерет, — терӗ ҫирӗппӗн Воропаев.

— Мӗнле халӑх? — сӳрӗккӗн интересленчӗ Корытов, карттӑ ҫинчи кирлӗ вырӑна шыраса тупаймасӑр. — Кам та пулин илтменех пулӗ ӗнтӗ, а эсӗ — халӑх. Пӑхӑр-ха ӑна, епле юратать вӑл халӑха! Одер — пысӑк шыв-и? Тупаймастӑп. Мана, тӑванӑм, санӑн пӗр-пӗр уйрӑм ҫынну интереслентермест, — терӗ Корытов, карттӑран уйрӑлса. Лешне сӑмахпа ҫӗнтерес шутпа вӑл Воропаев патнелле ҫывхарчӗ. — Мана ҫынсем интереслентереҫҫӗ. Эпӗ пӗтӗмлетме юрататӑп. Санӑн шухӑшусем санӑннисем ҫеҫ пулсан, мана вӗсем интереслентермеҫҫӗ.

— Ун пек пӗтӗмлетме тытӑнсан, эсӗ ху ҫине те коллектив ҫине пӑхнӑ пек пӑхма тытӑнӑн. Мӗншӗн-ха сана уйрӑм ҫын интереслентермест? Епле-ха, апла пулсан сана Стаханов та интереслентермест, мӗншӗн тесен, стахановецсем нумай пулсан та, Стаханов пӗччен вӗт-ха?

— Хуллентерех. Кунта дискусси клубӗ мар. Тархасшӑн, ытлашши шала ан кӗр.

— Эсӗ еплерех калаҫкаланине куратӑп вӗт-ха эпӗ. Воропаев пеккисем, тетӗн эсӗ, пиншер, ҫавӑнпа та вӑл, Воропаев, хӑйӗн пӗрре пинмӗш хакӗ чухлӗ те интереслентереймест сана. Ҫынсене эсӗ ушкӑнӗпе илетӗн: вӗсене пӗчченшерӗн сӑнани усӑллӑ мар имӗш. Ун пек туни ухмахла пулса тухать вӗт-ха, Корытов; кунта, тӑванӑм, марксизм шӑрши те кӗмест.

Унӑн калаҫас килчӗ, анчах Корытов ӑна типпӗн татрӗ:

— Ун ҫинчен эпир тепӗр чух калаҫӑпӑр. Кала, мӗншӗн килтӗн…

— Пропагандиста кӗрес тесе килтӗм сан пата, — терӗ Воропаев, кулса, мӗншӗн тесен Корытов ӑна ӗненменнине тата ҫавӑнпа пӗрлех савӑннине те вӑл курчӗ. — Ҫапла, ҫапла, пӗр суймасӑр калатӑп.

Корытов, сӑн-сӑпатне пӗлтерӗшлӗн кӑтартас тесе, куҫӗсемпе тимлӗн пӑхрӗ те хӑй кресли ҫине ларчӗ.

— Эсӗ килессине эпӗ шанса тӑтӑм, — вӑйпа сулчӗ вӑл аллине. — Ҫапла пулассишӗн тупӑшма та хатӗрччӗ. Юрӗ, эпӗ савӑнатӑп. Ҫав дачӑсенче, тӑванӑм, эпир санпа иксӗмӗр, партин ватӑ работникӗсем, пурӑнас ҫук, ку пирӗн професси мар. Ыттисем пурӑнччӑр, — анчах Воропаев унпа килӗшменнине курсан, чӑннипех тӗлӗннипе вӑл ҫапла каларӗ:  — Мӗн тума кирлӗ сана дача? Тинӗс ҫывӑхӗнче, ҫыран хӗрринчи урамра лайӑх хваттер ҫеҫ илмеллеччӗ санӑн. Ҫук, тӗрӗс, лайӑх турӑн эс. Халӗ ӗнтӗ калаҫса татӑлма та юрать. Кам пуласшӑн? Пропагандист, инструктор? Пуринпе те килӗшетӗп. Шутласа тупнӑ та вӗт — ҫурт. Полковник, корпус политотделӗн начальникӗ, ултӑ орден, пичетленнӗ ӗҫсем…

Воропаев ҫинчен калакан анкетӑри даннӑйсене Корытов хӑвӑрт, пӗр йӑнӑшсӑр каларӗ; леш вара секретарӗн тӑнӗ лайӑх пулнине аванах чухласа илчӗ.

— Партиллӗ-массӑллӑ ӗҫсен опычӗ мӗн тери пысӑк сан! — сассине хӑпартсах пычӗ Корытов.

— Ан ӳкӗтле, ,манӑн райкомра ӗҫлес килни ҫинчен эпӗ каларӑм вӗт-ха. Анчах малтан пурӑнмалли вырӑн тупса пар. Чи малтан эпӗ ҫакна ыйтатӑп.

— Лена, Леночка! — хытӑ хумханса кӑшкӑрчӗ Корытов; ҫав хушӑрах Воропаев сӑмахӗсемпе килӗшнине пӗлтерсе, пуҫне сулла-сулла илчӗ.

— Кам-ха вӑл санӑн, управделами мар пулӗ-ҫке?

Пӗр шавламасӑр, Лена пӳлӗме кӗчӗ.

— Пурте районта, Ленӑпа иксӗмӗр ҫеҫ юлтӑмӑр. Общежити уҫҫисем санра-и, Леночка? Воропаев юлташа койка тупса парас пулать.

— Тӑхта-ха. Мӗнле вара апла, мӗн тума койка! Эсӗ мана хваттер пар, вот лешне, тинӗс ҫывӑхӗнчи, ҫыран хӗрринчи урамри хваттере пар; манӑн ачана илсе килес пулать, тархасшӑн, ӑнлан эс! Хам та шуйттан пекех чирлӗ.

— Каярахпа пурте пулать, — терӗ Корытов. — Хваттер ӑҫтине эсӗ халь тесен халь калама пултаратӑп. Приморская, саккӑр, вунпӗрмӗш номерлӗ хваттер, хамӑнне паратӑп, ӑнлантӑн-и? Ил. Хулара унтан лайӑх хваттер ҫук. Ҫапах та халлӗхе сан общежитинче пурӑнма тивет, ӑнлантӑн-и? Санӑн хваттерӳнте пӗр кантӑк та, пӗр рам та ҫук, кӑмакисем ҫӗмрӗк. Ӑнлантӑн-и? Ӑҫта вырнаҫтарас-ха пирӗн ӑна? — ыйтрӗ вӑл Ленӑран, — Санпа юнашарри кам унта?

— Мирошин.

— Аха. Питӗ аван. Вӑт Мирошин хваттерне йышӑнтӑр та. Уҫҫисем санра-и? Воропаева пурӗ те виҫӗ кунлӑха кӑна, кайран курӑнӗ. — Вӑл Воропаев енне ҫаврӑнчӗ: — ыранхи кун эсӗ вырнаҫӑн, хатӗрленӗн, ырантан тепӗр кунне колхозсене кайӑн. Сана эпӗ виҫӗ колхоз паратӑп, унта пӗр эрне пек пурӑн, ҫынсемпе калаҫ, пулӑш вӗсене. Обкомпа эп сан пирки хамах калаҫса татӑлнӑ.

— Калле таврӑннӑ хыҫҫӑн ӑҫта кайса кӗрӗп эпӗ?

— Лена сана каллех ӑҫта та пулин чикӗ, вырнаҫтарӗ. Пирӗн пурте ҫапла пурӑнаҫҫӗ. Карусель пекех ҫавӑрӑнатпӑр. Ну, каях ӗнтӗ, Леночка.

Вӗсем иккӗн юлчӗҫ.

— Паллах, фронтра сана ҫӑмӑлрах пулнӑ. Унта сан адъютантсем, автомобильсем, телефонсем. Хушатӑн ҫеҫ — тӑваҫҫӗ те. Ҫапла-и? Анчах пирӗн кунта, тылра, ҫӗмӗрнӗ вырӑнсенче — хуйхӑ кӑна. Акӑ эпӗ сана ҫирӗм пилӗк километра командировкӑна яратӑп, анчах машинӑсем манӑн ҫук, телефон та ҫук, почта та эрнере икӗ хутчен ҫеҫ, тата ҫуран ҫӳрет. Ӑнлантӑн-и?

Ҫӗнтерме пултарайман йывӑрлӑхсемпе мухтаннӑ пекех Корытовӑн сӑн-пичӗ салхуланса кайрӗ.

— Сирӗн ҫынсем пурте сан пек кӑмӑллӑ-и? — иронипе ыйтрӗ Воропаев. — Ӑнӑҫсӑрлӑхсем малалла та пулӗҫ. Вӗсем малашне пулӗҫ тесе мӗншӗн хӑвна ху ӳкӗтлетӗн-ха эсӗ? Ҫынсене пух-ха, вӗсенчен лайӑхраххисене суйласа ил те, ҫавсем ҫине таян…

— Вот, вот, вот! Эпӗ ҫавӑн ҫинчен калаҫасшӑнччӗ те санпа. Санӑн, тусӑм, мана пирӗн районта Черкасова движенине организацилесе парас пулать. Ҫавӑн чух сана, туршӑн та, дворец парӑпӑр, — шӳтленӗ пек те, темрен йӗрӗннӗ пек те, аллине сулчӗ Корытов.

— Мӗн-ха эсӗ мана Черкасова движенийӗ пирки ӑнлантарма тӑрӑшатӑн? Эпӗ Черкасовӑна пӗлетӗп, эпӗ унпа нумай калаҫрӑм, унӑн движени шухӑшӗ ӑҫтан тата епле тухса кайнине те пӗлетӗп. Вӑл мӗнрен пуҫланнине эсӗ астӑватӑн-и, — Павлов сержантӑн ҫуртӗнчен, ҫав Сталинградри паллӑ ҫуртран. Мӗншӗнне пӗлетӗн-и? Мӗншӗн тесен, чӑннипе калас-тӑк, вӑл, ҫӗнӗ ҫынсем килсе тулӗҫ те хускану-пӑлханура ҫав паллӑ ҫурт ҫинчен манса кайӗҫ, чап та пӗтӗ, паттӑрла ӗҫ те манӑҫа тухӗ, тесе хӑранӑ. Малтан унӑн хулана мар, ҫав пӗр ҫурта кӑна юсас шухӑш пулнӑ. Вӑл ӑна юсаса ҫӗнетнӗ, анчах ҫав хушӑра унӑн пуҫарӑвне пичет, общественность, парти малалла тӑснӑ, эсӗ юратнӑ пек каласан, пӗтӗмлетнӗ…

— Аха! Куратӑн-и? Ҫапах та пӗтӗмлетнӗ! — хушма ӗлкӗрчӗ Корытов.

— …Пуҫарӑва ҫӳле ҫӗкленӗ те, вӑл юхӑм пулса тӑнӑ, мӗншӗн тесен ӑна чи малтан Черкасова хӑй, унран вуншар пин ҫын йышӑннӑ. Ҫав ҫӗкленӳпе вӑл пӗр тан пынӑ, ӳкмен, ун ҫинче тытӑнса тӑнӑ.

— Вот, вот, вот. Эсӗ Черкасова вырӑнне тӑр та, туйса ял лайӑхрах, опытне пӗтӗмлет. Ҫапла, ҫапла. Мӗнле-ха тата? Ҫынсене энтузиазмла чирлеттер! Эс хӗрӳллӗ ҫын!

Вӗсем харӑс калаҫма тытӑнчӗҫ, анчах пӗрне-пӗри мӗн каланине кашниех илтрӗ, ӑнланчӗ; сассисене ҫаплах хӑпартса пычӗҫ пулсан та, вӗсем хӑйсен шухӑшӗсене пӗлтерме те, вӗр-пӗрне ответлеме те ӗлкӗрсе пычӗҫ. Вӗсем кӑшкӑрашса калаҫма тытӑнсанах Лена кабинета кӗчӗ те вӗсем мӗн ҫинчен калаҫнине итлеме чарӑнса тӑчӗ, мӗн пулса иртнине вӑл часах тавҫӑрса илеймерӗ, анчах уншӑн ҫакӑ паллӑ пулчӗ: хӑйӗн хуйхи-суйхисене, ӑнӑҫсӑрлӑхӗсене пула, ҫак хӑрах ураллӑ полковник кашнинех, чи малтан — Корытова, сахал мар чӑрмав кӳрет. Вӑл Корытова ураран ӳкерсен те ним тӗлӗнмелли те пулмасть, мӗншӗн тесен Воропаев Корытовран чылай вӑйлӑрах; Лена ӑна ытти хӗрарӑмсенни пекех ӑнлантарса пама ҫук сисӗмлӗхпе пӑхса туйрӗ.

Вӗсем пӗр-пӗрне ҫаплах кӑшкӑраҫҫӗ-ха:

— Энтузиазм, ха-ха! Вӑл мӗн иккенне, вӑл мӗнрен пуҫланнине эс пӗлетӗн-и? Сталинградра — кашни чул юнлӑ, кашни ишӗлчӗк — паттӑрла ӗҫӗн мавзолейӗ, а санӑн мӗн? Сан району оккупаци кунӗсенче мӗн тунине, вӑл епле кӗрешнине, унӑн чапӗпе вӑйӗ мӗнре пулнине эсӗ пӗлетӗн-и?

— Вӑт эпӗ сана ҫав ыйтӑва тӗпчесе вӗренме, пӗтӗмлетме, анализ тума тата хӑвӑн конкретлӑ практикӑллӑ сӗнӗвӳсене райком бюроне каласа пама хушатӑп… Эпӗ ҫапла шутлатӑп — тӗслӗхрен пуҫла, ҫапӑҫури пекех хавхалантар ҫынсене, полковник… «Малалла! Ман хыҫҫӑн!» Вӑт ҫапла. Вӑл лайӑх пулнӑ пулӗччӗ.

— Хавхалантар, хавхалантар! Мӗн-ха пит эс! Мӗншӗн-ха эсӗ халиччен хавхалантармарӑн, мӗн кӗтсе пурӑнтӑн? Сан ҫыннусем ак ӗҫ ӑнӑҫлӑ пуласса шанмаҫҫӗ, йывӑрлӑхсенчен хӑраҫҫӗ, а эсӗ вӗсене ҫаплах плансемпе, ҫаплах плансемпе тарӑхтаратӑн, сӑмсисенчен тӗкетӗн, ухмахла хутсемпе!..

— Сӗмсӗр эсӗ, туршӑн та, сӗмсӗр ҫын! Вӑрҫӑ иртӗнтернӗ сире! Аскӑнлатнӑ, ӑйӑрсене! Хура ӗҫе маннӑ пулсан, мӗнле коммунист-ха эс, шуйттан патне каясшӗ! Санӑн хушса ларасчӗ те листовкӑсем ҫырасчӗ!

— Итле-ха, ӑҫта сан намӑсу! Эсӗ вӑл, тӑванӑм, кӑшкӑркаласа халӑх хыҫҫӑн чупатӑн: «Эх, мӗн тери лайӑх ертсе пыратӑп эп». Халӑх сансӑрах тусене ҫӗкле-ҫӗкле лартать; Сталин хушнӑ пек ертсе пыр вӗсене, — халӑх океана пӗр вырӑнтан тепӗр вырӑна куҫарӗ.

— Эс тӑхта, эс итле, эс ҫакна ӑнлан: халӑха сӑмахпа мар, ӗҫпе ҫеҫ хавхалантарма пулать. Эсӗ ҫапла ту та ӗнтӗ. Ҫынсем уйӑрса ил, мӗн тата мӗнле тумаллине ӑнлантар, ҫӗкле вӗсене ҫӳле — вара каять ӗҫ… Героизм вӑл — ӑнсӑртран пулакан япала мар, организаци. Геройсене, тӑванӑм, пулӑшакансем кирлӗ.

— Ну, тӗрӗс!

— Мӗн тӗрӗс?

— Эпӗ сана ҫавна калатӑп та.

— Ҫук, тӑванӑм, эпӗ сана калатӑп, эсӗ пур — хирӗҫлетӗн.

— Эпӗ хирӗҫлетӗп-и?

Вӗсенчен хӑшӗ малтан «тӗрӗс» тесе каланине тавҫӑрса илме пултараймасӑр, иккӗшӗ те калаҫма чарӑнчӗҫ, йывӑррӑн сывласа, пӗр-пӗрин ҫине ҫилӗллӗн пӑхса тӑчӗҫ.

— Пӗтӗмӗшпе илсен, эпӗ мӗн калас тенине эсӗ ӑнлантӑн, — терӗ Корытов, ӗҫ папкине хӑвӑрт хӑй патнелле шутарса. — Героизм — ӑнсӑртран пулакан япала мар, организаци.

— Тӗрӗс, — килӗшрӗ Воропаев, юлашки сӑмах хӑйӗнче юлнине ҫирӗп ӗненсе. — Ку — ман яланхи шухӑш.

— Мӗншӗн-ха эпир тавлашрӑмӑр?

— Пӗлместӗп.

— Апла эпир тавлашмарӑмӑр, калаҫса татӑлтӑмӑр курӑнать?

— Ҫапла пулса тухать.

— Хӑрушӑ ӗҫ! Хӗрӗх пилӗк минут ахалех лӑпӑртатса лартӑмӑр!.. Лена!.. Леночка!.. Ҫул ҫине пирӗн нимӗн те ҫук-и? — ҫӗнӗ тавлашу тухса каясран шикленсе, анчах халӗ тӳлеккӗн ыйтрӗ Корытов.

Аллисене кӑкӑрӗ ҫине тытса тӑнӑ ҫӗртен антарса, Лена шкап патнелле пӗшкӗнчӗ те хӗрлӗ эрех кӗленчи туртса кӑларчӗ.

— Типӗ паека эпӗ кайран илсе пырса парӑп, — лӑпкӑн, ним пулман пек каларӗ вӑл. — Каяс ҫӗре эсир эпӗ пурӑнакан ҫӗртен каятӑр, — ӑнлантарчӗ вӑл Воропаева.

Корытов пӳрнипе кӗленче ҫине кӑтартрӗ.

— Ку — «Ҫентерӳ» совхозран. Пилӗк ҫул ларнӑ, асту ҫавна. Эсӗ ҫав совхоза тем пулсан та кайса кур. Директорӗ — Чумандрин Федор Иванович, эрех тӑваканӗ — Широкогоров Сергей Константинович, паттӑр старик. Эс вӗсене тем пулсан та лекци вуласа пама тӑрӑш, вӗсемпе калаҫ, вӗсем вӗт шӑтӑкри упасем пекех ҫӗнӗ ҫынсене уйӑхӗ-уйӑхӗпе курмаҫҫӗ. Акӑ ил ҫакна, унта сана кирлисене ҫыркаларӑм эпӗ… хут татӑкӗ тыттарчӗ ытлашшипех тӗлӗнсе хытнӑ Воропаева. Унта тӑрӑшса та чармакрах саспаллисемпе «Воропаев лекцийӗсен планӗ» тесе ҫырнӑ та ултӑ тема панӑ.

— Хӑҫан кӑна ҫырса хума ӗлкӗртӗн-ха эсӗ?

— Эсӗ хӑвна валли кӗрмен шырама тухса кайсанах эпӗ сан ҫинчен шухӑшлама тытӑнтӑм, — куҫӗсене хӗскелесе те тӑнлавне хыҫкаласа, сасӑсӑр кулса ячӗ Корытов.

Ҫыпҫӑнкӑллӑ евӗр хура ҫумӑр пӗлӗчӗсем ӑшне чӑма-чӑма, тӳпере тусем вӗҫеҫҫӗ. Тинӗс, сӑмала пек хуралса кӗленчеленсе ларнӑ. Пушӑ ҫуртсенче каҫхи хура ҫил ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ енчен вӗрет. Сасартӑках сивӗтсе пӑрахрӗ.

Лена амӑшӗ Мирошинӑн лутӑрканчӑк, тахҫантанпа пуҫтарман вырӑнӗ ҫине хӑйӗн таса простынӗпе минтерне сарса хучӗ. Мирошин киле таврӑнманни иккӗмӗш эрне ӗнтӗ. Пӑтасене тутипе хыпса, Воропаев чӳречене фанерӑпа ҫапрӗ.

— Пурнӑҫ мар, — терӗ карчӑк. — Эсир Корытова ан итлӗр, вӑл ухмахлантарать ҫеҫ, уйрӑм ҫурт ыйтӑр. Пире Леночкӑпа иксӗмӗре кӑна памӗҫ, сире тем пулсан та пама тивӗҫ. Сталин приказӗ пулнӑ. Анчах ыйтас пулать. Унсӑрӑн ачапа ӑҫта кайса кӗрӗр? Ҫук, эсир вӑхӑта сая ан ярӑр, ыйтӑр та ыйтӑр. Сирӗн никам та ҫук пулсан, ачӑра эпӗ хам та пӑхма пултаратӑп, манӑн хамӑн та мӑнук пур. Апатне те хамах пӗҫерсе панӑ пулӑттӑм… Итлӗр мана, карчӑка: уйрӑм ҫурт ыйтӑр.

— Чӑнах-и?

— Туршӑн та, сире эпӗ тӗрӗс калатӑп. Ак ҫак ҫурта та юрать. Вӑл хуҫасӑр ҫурт, хуҫи нимӗҫсемпе тарнӑ.

— Ну?

— Кунта тӑватӑ пӳлӗм акӑ, иккӗшне бомбӑпа ҫӗмӗрнӗ, — вӗсене юсас пулать; Мирошин хусах, ӑна хулара та пӳлӗм тупса пама пулать, уншӑн та тавтапуҫ калӗ. Кунта, пӗлетӗр-и, сад лайӑх, ӗне тытма та, чӑхсем усрама та пулать.

— Вырӑнӗ мӗнле? Мӗн курӑнать кунтан?

— Тинӗс еннелле-и? — тӳрех ӑнланаймарӗ вӑл. — Пӗтӗмпех курӑнать, пӗр хӗрринчен тепӗр хӗррине ҫитиех курӑнать.

— Ӗҫ мӗнре тытӑнса тӑрать-ха апла? Эппин, илӗр.

— Ҫавӑ ҫав, хисеплӗ ҫыннӑм, памаҫҫӗ, памалла тумарӗҫ. Мирошиншӑн пулсан пурпӗрех, вӑл хусах, ҫемйи ҫук унӑн, пире те пулӑшмӗ; усалтараххи килӗ те ак — хӑваласа кӑларӗ. Туршӑн та! Ирхине тухса пӑхӑр-ха эсир, питӗ илемлӗ кунта!  — Санаторинчи пек.

— Эпӗ астӑватӑп, кӑнтӑрла курнӑ эп.

Ҫурма пушӑ, пылчӑклӑ, чиепе абрикос йывӑҫӗсене йӗркесӗр лартса тултарнӑ кивӗ участока вӑл чӑнах та ҫӑмӑллӑнах аса илчӗ. Питӗ тирпейсӗр купаланӑ чул хӳмене пӗтӗмпех салатса пӑрахнӑ, килкарти урлӑ нимӗҫсен кукӑр-макӑр траншеи иртет. Ҫӳп-ҫап купи унта тахҫан сарай ларнине пӗлтерет. Чӑнах та, ҫак лаптӑка хӑй ирпе тупнӑ ҫуртпа танлаштарма май ҫуках ӗнтӗ, пӗччен пулнӑ пулсан, вӑл ҫакӑнта та питӗ лайӑх пурӑнма пултарнӑ пулӗччӗ. Анчах… Мӗн шырать-ха вӑл? Пурӑнмалли вырӑн-им? Пурнӑҫра вӑл пурӑнмалли вырӑн мар, ҫынсем шырать, хӑйӗн шӑпине ҫав ҫынсен шӑпипе пӗрлештересшӗн, — ун пуҫне ҫак шухӑш халӗ ҫеҫ пырса кӗчӗ. Апла пулсан, ӗҫ вӑл ӑҫта пурӑнассинче мар, пӗччен пурӑнма юраманнинче пулнӑ.

— Юрӗ, килӗшетӗр пулсан, эпӗ ку ҫурта илетӗп, — терӗ вӑл. — Хам ҫине тата сирӗн ҫине. Икӗ пӳлӗме сире Ленӑпа иксӗре, иккӗшӗ мана. Суйлама пултаратӑр. Анчах юсаса ҫӗнетме пултарӑпӑр-и, мӗнле шутлатӑр?

— Ах, турӑҫӑм, мӗн эсир пит, пулмасӑр! — пакӑлтатрӗ карчӑк, Воропаева хулпуҫҫине хӑйӗн хӑмӑртарах аллисемпе тӗкӗнсе. — Мӗн-ха унта юсасси, шутласа пӑхӑр-ха! — Пӳрнисемпе стенасемпе маччана тӗке-тӗке, тахҫанах пӑхмасӑр калама вӗреннӗ урока ҫирӗплетнӗ пек, вӑл тӗрлӗрен кирлӗ пултаракан япаласем ҫинчен кала-кала кӑтартрӗ, ҫав япаласем пӗтӗмпех пур-мӗн, тупасса та вӗсене пӗр йывӑрлӑхсӑрах тупма пулать иккен, ҫитменнине тата юсамалли те ытлашшиех мар-мӗн.

«Вӑл та ҫынсем ҫумне йӑпшӑнать, пӗччен ӑна та йывӑр», — хӑвӑрттӑн пӑшӑлтатнине итлесе ларнӑ май пырса кӗчӗ Воропаевӑн пуҫне.

— Ывӑлӑра илсе килӗр, — терӗ карчӑк, — пӑхӑп, кӗпе-йӗм ҫуса парӑп, хӑвӑра сире йывӑр вӗт! Тӑван пекех пулӗ. Акӑ курӑр, — вӑл Воропаева темле цифрӑсем ҫырса тултарнӑ хут татӑкӗ тыттарчӗ, — ку ак аренда, ку — страховка, ку садовнике — сад юсама, кӑна ак эп ҫырса хутӑм — пӗр вунӑ турат таран виноград лартасчӗ. Куратӑр-и, епле тирпейлӗ пулать. («Вӑл ӗнтӗ хӑйне ҫав пулас ҫуртра пурӑннӑ пекех туять».) Тав тӑвӑр акӑ малашне, туршӑн та, — вӑл Воропаев килӗшессе кӗтсе, ун куҫӗнчен темрен хӑранӑ пек пӑхса илчӗ.

Воропаев хӑй те — хыпӑнтарчех вӗт карчӑк! — ҫуртӑн шурӑ стенисем тӑрӑх хӑпаракан винограда курма тата пыл хурчӗсем чӳречесем патӗнче сӗрленине илтме тытӑнчӗ.

— Тен, ҫӳлерех, тусем ҫинче, шыраса пӑхӑпӑр?

— Ҫук-ҫук-ҫук. Инҫе. Пушӑ. Тарӑхмалла кӑна пулать.

Карчӑк шырассинчен хӑрать-мӗн. Хӑйӗн пӳлӗмне вӑл ӗмӗтрен тенӗ пекех тунӑ, пӳлӗме вара ҫурт ҫити ӳснӗ. Кунта, кунта, — кӑшкӑрчӗҫ ун аллисем. Кунта — пурӑнма тытӑннӑ вырӑнта, юнашар пускилсем пур ҫӗрте, кантрасем ҫинче ҫунӑ кӗпесем ҫакӑнса тӑракан вырӑнта, унӑн мӑнукӗ чупса ҫӳрекен ҫӗрте. Чӑннипе каласан, Воропаев мӗн ҫинчен шутланӑ-ши? Чирлӗ ларса ирттерме май пур ҫурт ҫинчен мар-им? Илемлӗ ҫурт тени ӑна ҫав териех кирлӗ-им-ха? Ҫав ҫуртра ӗмӗрлӗхех пытанса ларас ҫук вӗт-ха! Тепӗр тесен, кам пӗлет ӑна, пурнӑҫ тенине!

— Апла эпӗ сире ҫурт пирки заявлени хӑваратӑп. Тӑрӑшар. Эпӗ, хирӗҫлеместӗр пулсан, ҫӳлти икӗ пӳлӗме илетӗп, — терӗ вӑл, ҫуртӑн шӑпине татса парса.

— Юрӗ, юрӗ, ҫӳлтисене илӗр. Эпӗ хам та ҫавӑн пекех шутланӑччӗ…

— Паян эпӗ каҫалапа тухса каятӑп.

— Ҫӗр выртмастӑр-им?

— Ҫук. Паянах колхозсене тухса каятӑп. Таврӑнсан вара ҫурт пирки тытӑнса пӑхӑпӑр.

Каҫа хирӗҫ вӑйлӑ ҫил вӗрме тапратрӗ. Ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫӗнчен вӗрекенскер, вӑл кашни сехетрех хаярланса пычӗ, тинӗс кӑвакарчӗ, хумсем алхасса кайса чул ҫырана шавлӑн пыра-пыра ҫапӑнма тытӑнчӗҫ, урамсенче ҫынсем юлмарӗҫ. Анчах ҫанталӑк халӗ Воропаева нимӗн чухлӗ те пӑлхатмарӗ. Хуларан тухнӑ ҫӗрте «сасӑланӑ» хыҫҫӑн, вӑл часах хӑй каймалли ҫӗрелле каякан пушӑ трехтонка грузовик ҫине вырнаҫрӗ. Ҫанталӑк усалланса кайнӑ пулин те, ҫапӑҫури тӑрмашу пекех, вӑл ҫынна вӑй та кӗртет. Вӑл Воропаевӑн салхуллӑ шухӑшӗсене сирсе ячӗ, татӑклӑ атака умӗнхи пек, кӗрешӗвӗн хумхануллӑ самантне ҫуратрӗ. Ун пек чух, кайран, вӑйсем пӗтсе ҫитнӗ хыҫҫӑн, лайӑхрах та ҫӑмӑлтарах пултӑр тесен, ҫапӑҫӑва тата япӑхрах та йывӑртарах пултарас килетчӗ.

Атака ҫинчен аса илсенех ун куҫӗ умне фронтри тусӗсем тухса тӑчӗҫ. Ӑҫта-ши вӗсем? Верховнӑй Главнокомандующин приказӗ тӑрӑх шутласан, иртнӗ уйӑхӑн 29-мӗш кунӗнче Украинӑри 3-мӗш фронтӑн — унӑн тӑван фрончӗн — ҫарӗсем таҫта Дунай ҫыранӗсен хӗвеланӑҫ енче тӑшманӑн оборонине татнӑ. Приказра паллӑ тунисем хушшинче Воропаев 4-мӗш Гвардейскин командирне тупрӗ. Апла пулсан, Воропаевӑн тӑван корпусӗ те Дунай урлӑ каҫасшӑн ҫапӑҫнӑ, оборонӑна татнӑ чух малтисен ретӗнче пулнӑ пулӗ; апла пулсан, Горева та хӑйӗн госпиталӗпе ҫавӑнтах пулӗ. Ӗҫсем унта епле пулса иртни Воропаев куҫӗ умне уҫҫӑнах тухса тӑчӗ. Ҫав вырӑнсене Воропаев карттӑ тӑрӑх питӗ лайӑх пӗлет, карттӑсӑр та лайӑх чухлать. Дунай айлӑмӗпе вӑл, ҫав вырӑна хӑйӗн геройӗсене вырнаҫтарма тӑрӑшакан романист пек, хӑй шухӑшӗпе миҫе хутчен утса тухнӑ пулӗ.

Дунай шывне вӑл лайӑх пӗлет; пӗтӗм фронт епле ҫапӑҫнине тата 4-мӗш Гвардейски арми епле ҫапӑҫнине вӑл халӗ куҫ-кӗретӗнех курать; унта пулнӑ хӑйне ҫывӑх кашни ҫын мӗн тунине, мӗн каланине курать те илтет те вӑл.

Акӑ командармӑн ансатлӑх, ҫирӗплӗх, лӑпкӑлӑх элеменчӗсене пӗтӗҫтерсе тӑракан, салтакӑнни пек ҫутӑ-кӗрен те лӑпкӑ пит-куҫӗ. Мӗнпур ытти командармсенчен чи тишпӗмми, чи тӑп-тӑппи вӑл пулнӑ. Уттипе вӑл — дивизи: командирне, ӗҫе хӑвӑрт татса панипе — полк командирне аса илтернӗ.

Воропаев курать: акӑ вӑл, хӑйӗн шурӑрах куҫхаршисене пӗркелентерсе, кӑранташӗпе карттӑна шаккакаласа, корпус командирӗн васкавлӑ докладне итлет; лешӗ, кирек епле докладра та яланах йӑл кулаканскер, ҫинҫе сассипе тӑшман оборонине татни ҫинчен пӗлтерет.

Карттӑ ҫинче хӑйӗн мӗнпур улӑпла пӗвӗпе выртакан, шуралса кӑвакарса кайнӑ аллипе телефон трубкине сулахай хӑлхи патне тытнӑ штаб начальникне те курчӗ Воропаев.

Художник унӑн портретне ӳкерес пулсан, вӑл унӑн ҫапӑҫури талӑкӗнчи кирек хӑш сехечӗшӗн те чи характерлӑ пулакан ҫак саманта кӑна суйласа илнӗ пулӗччӗ. Унӑн сулахай аллине сӑтӑрса массаж тунӑ минутсенче кӑна вӑл ирхи апат тунӑ е хаҫатсем вуланӑ.

Салтакран тухнӑ генерала та, профессор пулнӑ салтака та, ҫар совечӗн членне, мӗнпур арми юратакан ҫынна, курчӗ вӑл.

«Никита Алексеевич яланхи пекех малта пырать пулӗ-ха», — шухӑшларӗ Воропаев корпус командирӗ ҫинчен, — юлашки вӑхӑтра вӑл унӑн политика енӗпе ӗҫлекен заместителӗ пулнӑччӗ, фронтрисен пурнӑҫне кӗвӗҫсе ӑмсаннипе тата хӑйне хӑй хӗрхеннипе унӑн чӗри ыратса кайрӗ.

Мӗн пек хӗвӗшӳ, мӗн пек хӗрӳ ӗҫсем пыраҫҫӗ пулӗ халь Раевский патӗнче! Хӑй вӑл, пӗр виҫе талӑк ҫывӑрманскер, сассине ҫухатнӑскер, анчах савӑнӑҫлӑскер, яланхи пекех пӗр-пӗр дивизи командирӗн е полк командирӗн «ӗнси ҫинче» ларать пулӗ; вӑл ӑна тепӗр сехетренех ротӑсене ҫитсе сарӑлакан анекдотсем кала-кала, каҫхине корпус тӑрӑх приказпа салатма кирлӗ сӑнавсемпе хӑй мӗн курнисене пӗчӗк кӗнеке ҫине ҫырса пырать.

Е, ӗлӗкрех, Яссы патӗнче пулнӑ пек, пысӑк та ытлашши уҫӑмлах мар операцин хӑрушӑ самантӗнче пӗр-пӗр дивизи командирне вӑл ҫапла калать:

— Ну, хаклӑ Антон Степанович, тӑванӑм, эсӗ полка куҫ, эпӗ ӗлӗкхи пек сан дивизипе ӗҫлем, иксӗмӗр аҫа-ҫиҫӗм ҫиҫтерсе илер-ха пӗрре.

Вара вӑл ҫав дивизипе тӑшман оборонине татса кӗмелли пӗрремӗш хушӑка уҫать.

Воропаевӑн куҫӗсем шывланчӗҫ.

«Ҫав пурнӑҫ калле таврӑнаймӗ, вӗсенчен нихӑшне те кураймӑп» — вӑл ассӑн сывласа илчӗ те, хӑйӗн асаилӗвӗсене манас тесе, ҫул ҫинелле пӑхма пуҫларӗ, анчах асаилӳсем ҫаплах хӑпмарӗҫ.

Чӗриклетсе те силленсе, машина кукӑр-макӑр шоссе тӑрӑх чупать. Пушӑ та ҫӑмӑл кузовра Воропаева сиктерет; сиктернипе, ӳсӗрнипе, тен, тата выҫӑпа та пулӗ, унӑн кӑмӑлӗ пӑтранма пуҫларӗ. Тӗттӗмленчӗ. Тусем аялалла аннӑн туйӑнаҫҫӗ, унта ҫумӑр пӗлӗчӗсем ӳссе пыраҫҫӗ, тинӗс пӗлӗт айне куҫса кӗрет, унта малтанхи тӗксӗм ҫӑлтӑрсем курӑнкалаҫҫӗ.

Сывлӑшра шӑхӑрни, улани илтӗнет. Ҫапах та сывлӑш тутлӑ, сивӗ те ҫиллӗ. Ҫавӑнпа Воропаевӑн аллисем те нӳрлӗ. Чечексене сывлӑшра вӗретнӗ те ҫилпе сивӗтнӗ шӑршӑ кӗрсе тӑрать, тахҫанах хыҫа тӑрса юлнӑ ҫамрӑклӑх ҫинчен аса илни пекех халӗ.

«Лайӑх крахмалланӑ, шӑтӑртатакан, анчах юнланма ӗлкӗрнӗ халат тӑхӑннӑ Шура пӗр-пӗр полкра е батальонра, е тата пӗр-пӗр переправа патӗнче (унта вӑл медицина пулӑшӑвӗн группине тем пулсан та фельдшерсене пулӑшма кайнах ӗнтӗ), бомбӑсем ҫурӑлакан шавра кама та пулин «касать», ҫӗлет пулӗ».

Горевӑпа пӗрремӗш хут тӗл пулнине Воропаев питӗ уҫҫӑн аса илчӗ, ҫав тӗлӗнмелли тӗлпулу фронтӑн хӑйне евӗр сайра пулакан илемлӗхӗнче пулса иртрӗ.

Ку… Тӑхтӑр-ха, ӑҫта пулчӗ-ха ку?.. Ҫуркунне, ҫапла, ҫуркунне, Украинӑра, анатри Днепр ҫинче. Виҫҫӗмӗш хут аманнӑ хыҫҫӑн дивизие таврӑннӑ чух понтон патӗнчи халӑх ӑна ҫыран хӗрринчи пӗр ялта тытса чарчӗ.

Нимӗҫсем каҫӑ ҫине персех тӑраҫҫӗ, ҫавӑнпа та вӑл час та часах ҫӗмрӗлет; черетлӗ налет хыҫҫӑн ӑна юсанӑ чух Воропаев машининчен тухрӗ те обоз колоннине пушӑ вырӑнсене сапаларӗ, машинӑсемпе лавсене килкартисене, пахчасене хӑвала-хӑвала кӗртрӗ.

Тӑрук вӑл хӑйпе юнашарах бомба ҫепӗҫҫӗн шӑхӑрнине илтрӗ; ӑна ун чух ҫавӑн пек туйӑнчӗ. Вӑл выртма ӗлкӗрчӗ ҫеҫ — юнашар мар пулин те, чылай ҫывӑхра взрыв пулчӗ; халтӑртатса та кӗмсӗртетсе, темӗн ишӗлсе анчӗ. Вӑл пуҫне ҫӗклерӗ те — ун пекки пурнӑҫра тата, тен, тӗлӗкре пӗрре пулать — хӑй умӗнчех, урам урлӑ, тӑмпа сӗрсе тунӑ ҫуртӑн стени вӑраххӑн анса ларнине курчӗ. Акӑ вӑл, тусан ҫӗклесе, ишӗлсе анчӗ. Ишӗлчӗк стена витӗр ҫаралса юлнӑ малти пӳлӗм курӑнчӗ. Унта тахӑшӗ, шурӑ халат тӑхӑннӑскер, пӗшкӗнчӗ те хӑй умӗнче выртакан темӗнле япалана аллисемпе хупларӗ, такама хӑй пӗвӗпе ҫӳлтен пырса ӳкме пултаракан татӑк-кӗсӗксенчен хӳтӗлерӗ пулас. Ҫурт патӗнче выртакан тата ларакан аманнӑ ҫынсем, хӑрани иртсе кайсанах, «ура» кӑшкӑрса ячӗҫ.

— Вӑт ку тухтӑр! Пултаруллӑ, туршӑн та, пултаруллӑ! — илтӗнчӗ тӗрлӗ енчен; тӑна кӗрсе ҫитеймен Воропаев малти стени йӑтӑнса аннӑ пӳлӗмре операци сӗтелӗ умӗнче пӑлханнипе хӗрелсе кайнӑ ҫамрӑк хӗрарӑм-врач тӑнине тин ҫеҫ асӑрхарӗ. Хӗрарӑм-врач аманнӑ ҫынна операци тунӑ, взрыв пулнӑ самантра, ӑна хӑй пӗвӗпе хӳтӗлесе хӑварас тесе, ун ҫинелле пӗшкӗннӗ пулнӑ, хӑй хыҫӗнчи стена ишӗлсе аннипе ӑна пӗтӗм урам курнине вӑл пӗлмен темӗн.

Хӗрарӑм самантлӑха кӑна урам еннелле ҫаврӑнса пӑхрӗ те, операцие туса пӗтерме ӗнтӗ, аманнӑ ҫын ҫинелле пӗшкӗнчӗ. Операци тума ӑна икӗ хӗр пулӑшнӑ; пурне те ӑнӑҫлӑ туса пӗтерсен, ҫав хӗрсем аманнӑ ҫынна таҫта, ҫурт ӑшнелле илсе кайрӗҫ; уҫӑ театрӑн сцени ҫине кӗнӗ пек, горницӑна, патак ҫине тӗренсе, урине васкавлӑн бинтпа ҫыхтарнӑ красноармеец кӗрсе тӑчӗ.

Воропаев горницӑна кӗчӗ те операционнӑя халех ӑҫта та пулин урӑх вырӑна куҫарма хушрӗ; урамрисем ҫаплах-ха халь ҫеҫ пулса иртнӗ тӗлӗнмелле ӗҫ ҫинчен калаҫаҫҫӗ.

— Хӑвӑрах куратӑр вӗт-ха, — терӗ ывӑннӑ хӗрарӑм-врач, — аманнисем питӗ нумай, вӗсемпе ӑҫта кайса кӗрӗп-ха эпӗ?

Воропаев аманнисене хӑйсене пулӑшма чӗнмен пулсан, перевязка тата операци тӑвассине хӗрарӑм-врач, тен, малалла та тӑснӑ пулӗччӗ. Вара ӑна ҫавӑнтах, унӑн мӗнпур инструменчӗсемпе пӗрле, сыхланса юлнӑ тепӗр ҫурта — икӗ квартал урлӑ куҫарчӗҫ.

Ҫав каҫ унӑн сӑн-пичӗ ыттисенчен нимпе те уйрӑлса тӑман пек туйӑнчӗ Воропаева. Тусан хулӑн сийпе хупласа илнӗ пирки пичӗ унӑн ватӑ та шуранка сӑнлӑ пек туйӑнчӗ, ҫӳҫӗсем — кӑвак та вараланчӑк, куҫӗсем кушакӑнни пек тӗссӗр те ытла шухӑшласах пурӑнман ҫынӑнни пек туйӑнчӗҫ.

Ҫав пӗрремӗш каҫ Воропаева Горевӑн тӳсӗмлӗхӗ кӑна тӗлӗнтерчӗ. Ун пек тӳсӗмлӗхе тем те пӗр курса пӑхнӑ салтак та ӑмсанма пултарӗ; анчах ирхине, ун патне аллине ҫыхтарма кӗрсен, ӗнер пулса иртнӗ ӗҫе аса илчӗ те, унӑн сӑн-сӑпачӗпе хӑй вӑйлине, пӑхӑнтарма пултарнине, темӗнле плакат ҫинчи пек, хӑй ҫине ирӗксӗрех пӑхтаракан илемлӗхрен вӑл тӗлӗнчӗ, малтан ӑна ӗненмерӗ те.

Достоевскин ҫакӑн пек калани пур: «Пӗрремӗш хут курнипех вӑл мана темӗнле ирӗксӗрех килӗшрӗ». Воропаевӑн та ҫавӑн пек пулса тухрӗ. Тепӗр эрнерен вӗсем пӗр-пӗриншӗн питӗ лайӑх туссем пулса тӑчӗҫ, тата тепӗр эрнерен, мӑшӑрланасси ҫинчен хӑйсем шухӑшламан пулин те, арлӑ-арӑмлӑ пуласси пирки калаҫкалама пуҫларӗҫ. Вӑл илемлӗ те ӑслӑ хӗрарӑм пулнӑ. Ӑслӑ ҫын нихҫан та йӑлӑхтармасть; Воропаев ҫӗнӗрен, тӑваттӑмӗш хут, йывӑр аманман пулсан, мӗнле пуҫланса кайнӑ, мӗнле йӗре ӳкнӗ, пурте ҫавӑн пекех пулнӑ пулӗччӗ. Унӑн аманнӑ урине вӑл хӑй ампутацилени ҫинчен пӗлнӗ самантра Воропаевшӑн ҫакӑ паллӑ пулчӗ: вӗсем ӗнтӗ пӗр-пӗринпе малтанхи пек калаҫма пултараймаҫҫӗ; инвалид пулса тӑнӑ хыҫҫӑн, ҫав малтанхи калаҫусене вӑл нихҫан та ҫӗнетсе яма пултараймӗ; халӗ вӑл, унӑн пациенчӗ ҫеҫ, урӑх никам та мар, Горевӑн упӑшки пуласси пирки — каламалли те ҫук. Ӳпке туберкулезӗ уҫӑлнӑ, сывмар пӗверлӗ ҫынпа камӑн пурӑнасси килӗ-ха? Кивӗ юрату ҫухалса пӗтеймӗччӗ, ҫӗнни тӗрӗслеве тӳсеймен пулӗччӗ. Ҫын пулӑшмасӑр ним те тума пултарайман арҫынна ҫӗнӗ пурнӑҫ пуҫласа яма килӗшӳллех мар ҫав.

Юлашки хут аманни Воропаева ирӗксӗрех урӑх тӗрлӗ пурнӑҫ шырама хистерӗ, паллах, леш унччен шухӑшланӑ хӗрарӑмпа пӗрле тӑвас пурнӑҫ мар…

Кӑнтӑра килсе ҫак ҫурта илес ниме тӑман шухӑш та ҫавӑн чухнех ҫуралчӗ. Ҫапах та ытлашши ниме тӑман япаласемех мар-ха вӗсем: Воропаевӑн чирӗ чӑнахах та йывӑр, ывӑлӗ те чирлесси патнех ҫитнӗ, вӗсем иккӗшӗ те инвалидсем, ҫитменнине тата халӗ вӗсен иккӗшин умӗнче те ҫӗнӗ, паллӑ мар пурнӑҫ уҫӑлать. Кам пӗлет, телейлӗ пулӗ-ши вӑл пурнӑҫ?

Шухӑшӗсене сирсе ярас тесе, Воропаев ҫӗнӗрен те ҫӗнӗрен тинӗспе тусем ҫине пӑхрӗ; вара чӑнах та, вӑхӑтлӑха мананҫи пулчӗ. Ку тӗлӗшпе кӑнтӑр — тӗлӗнмелле аван. Ҫынна вӑл ҫутҫанталӑк ҫине ҫаврӑнтарса пӑхтарма кӑна мар, — ӑна ҫутҫанталӑк йӗри-тавралӑхӗнче туйтарма та пултарать. Кӑнтӑртисӗр, тусем ҫинчисӗр е тинӗс хӗрринчисӗр пуҫне, урӑх ниҫта та эсир хӑвӑрӑн куҫусем, урусем, ӳпкӳсем, сӑмсупа хӑлхусем пуррине ҫавӑн пек туймастӑр. Парӑссемпе ҫӑлтӑрсем ҫине те ҫурҫӗрте тахҫантанпах курнӑҫман кивӗ пӗлӗшсем ҫине пӑхнӑ пек пӑхатӑр. Ҫул ҫинче тӗл пулакан йывӑҫпа та калаҫма пултаратӑр эсир; пер вунӑ ҫул каялла тӗл пулнӑ тата ӑна яланлӑхах астуса юлнӑ леш тӗлӗнмелле глицини ӑҫтине те ыйтма пултаратӑр унтан. Пӗр кӑнтӑрта ҫеҫ этем ҫутҫанталӑкпа кӗрешет те ӑна ҫӗнтерет кӑна мар, ҫутҫанталӑк та этеме ярса илет те хӑйӗн темӗнле тӗлӗнмелле законӗсемпе ертсе пырать.

Иртсе юлакан чул ҫырансен, йывӑҫсен, кайӑксен ушкӑнӗнче пӗр-пӗр пӗлӗш чӗрчуна палласа илсе, ӑна хӑйпе пӗрле лартса каяс тесе, чӗнсе илме кирлӗ пулнӑ пек, Воропаев машинӑна хирӗҫ чупакан япаласене пурне те хыттӑн пӑшӑрханнӑ пек пӑхса пырать.

Корытов ҫинчен те шухӑшларӗ вӑл. Унпа килӗшӳсӗр паллашни, кайран вӗсене пӗр-пӗрне хирӗҫтерсе янӑ тӑвӑллӑ тавлашу халӗ Воропаевшӑн лайӑх маррӑн туйӑнчӗ. Мӗн тума ҫав дискуссие пуҫласа ямаллаччӗ-ха унӑн!? Тӳрех пулакан малтанхи туйӑм сайра хутра кӑна тӗрӗс пулма пултарать, Корытов та, тен, паллашнӑ чухнехинчен нумай лайӑхрах пулӗ. Апла пулсан та, Воропаев ҫак калаҫма юратакан пуҫлӑха килӗштерме пултарайман туйӑмран ниепле те хӑтӑлма пултараймарӗ.

Ах, кирлӗ марччӗ унпа ҫыхланма! Кирлӗ марччӗ!..

«Ҫав Корытовпа нуша курма тивет-ха», шухӑшларӗ вӑл; темле, аван мар пулса кайрӗ ӑна, вӑл хӑйне тӑлӑх ҫын пек туйма пуҫларӗ.

Тӗтре, хӑйӗн шурӑрах-кӑвак йӗрӗсене туратсем ҫине хӑвара-хӑвара, йывӑҫсен хушшипе юхать. Тӗтре, тӗтре, халь пур ҫӗрте те пӗр тӗтре ҫеҫ. Юмансем тӗтрене хӑйсен хӗрлӗ те тимӗр пек янӑраса тӑракан турачӗсемпе кӗтӳҫсен вараланчӑк буркине ҫӗклесе пынӑ пек, кизилпе катӑркаҫ тӗмӗсем — тутӑрсене вӗлкӗштернӗ пек йӑтса пыраҫҫӗ. Хӑмӑрланнӑ курӑксем те шур пӗлӗт аврӑмӗсене ҫаклата-ҫаклата илеҫҫӗ, ҫав тӗтре пӗлӗчӗсен таткаланчӑкӗсемпе витӗнеҫҫӗ. Хура пӗлӗтсене тусем ҫинчен тем хӑваласа антарчӗ. Вӗсем вара икӗ ту хушшинчи ансӑр хушӑсемпе аялалла, улӑхсене ыткӑнчӗҫ, анчах кунта вӗсене тинӗс тӗл пулчӗ; пӗлӗтсем енчен-енне куҫма тытӑнчӗҫ, ҫул урлӑ сиксе каҫрӗҫ те, чӗтрене-чӗтрене, хумхана-хумхана илсе, чарӑнчӗҫ.

Нӳрленнӗ хыҫҫӑн сӑрсем пӗр-пӗринпе хутшӑна-хутшӑна каяҫҫӗ. Тӗксӗм-хӗрлӗ, хӑрса кайнӑ гранат йывӑҫӗн хуппи тӗслӗ ту тепӗр тӑва, ҫуллахи кӑнтӑр кунӗнче пулакан хумсем пек ҫӑра-кӑвак, сӗткенлӗ те ҫемҫе, пӗр йӗрсӗр тӑва витсе тӑрать; кӑвакки хӑйпе юнашар икӗ ту хушшине хӑй тӗсне панӑ, кӑвакарса, пӗлӗтпе пӗрлешнӗ; тӗксӗм-хӗрлӗ тӗслӗ малти тӑвӑн чиккисене те хӑй тӗсне ӳкерчӗ, ун тӑрӑх тӗттӗм пулнӑ вӑхӑтри пек пӑтранчӑк ӗнтрӗк сапаланнӑ. Сӑрсем, тӗссем сийӗн-сийӗн юхаҫҫӗ, ҫӑралаҫҫӗ, вӑхӑт-вӑхӑт пачах пӗтсе лараҫҫӗ те тепӗр ҫӗрте каллех сиксе тухаҫҫӗ.

«Манӑн питӗ пурӑнас килет, нихҫанхинчен те ытларах пурӑнас килет. Анчах мӗнле килсе тухрӗ, ҫавӑн пекех пурӑнас пулать ӗнтӗ, — урӑхла тума май ҫук. Эпӗ — ашшӗ, манӑн ачана вӗрентсе ӳстерес пулать, тата эпӗ сывмар, имшер, вӑйсӑр, эпӗ никама та кирлӗ мар, ытлашши ҫын. Каҫар мана, Шура, каҫар та ман», — вӗҫсе иртрӗ салхуллӑ шухӑшсем ун пуҫӗнче.

— «Йывӑр пулать мана, — терӗ вӑл сасӑпах, хӑйне хӑрушлӑх ҫирӗппӗн ярса илнӗ пирки куҫне хӗссе. — Хӗрӗх виҫӗ ҫулта, ман вӑй-халӑмпа… Ох, ҫав тери йывӑр… пӗтӗмпех ҫӗнӗрен пуҫламалла, пӗтӗмпех… вӑйӑмсем нумай мар, вӑйӑмсем шухӑшра кӑна.

Пурнӑҫӗнче вӑл хӑй сывӑ юлнишӗн пӗрремӗш хут шеллерӗ. Выҫӑпа тата питӗ хытӑ ывӑннипе чӗтреме пуҫларӗ вӑл, пуҫӗ ҫаврӑнса кайрӗ. Ах, мӗн тери пӗччен, пӗччен вӑл!..

«Ҫӗнтерӳ» совхоз хӑйӗн эрехӗсемпе паллӑ пулнӑ. Тахҫан уйрӑм ҫын именийӗ пулнӑ, кайран ытти пӗчӗкрех хуҫалӑхсен шучӗпе пысӑклатнӑ совхоз юлашкинчен эрех тӑвас тӗлӗшпе ӗҫлекен институт, виноград лартса ӳстерекен тата эрех тӑвакан лаборатори пулса тӑнӑ, унта хура ӗҫре ӗҫлекен кашни рабочи наука тӗлӗшпе ӗҫлекен ҫын пек пулнӑ.

Вырсарникунсенче «Ҫӗнтерӳре» научнӑй конференцисем пулса иртнӗ.

Программӑра уйрӑмах интереслӗ япаласем пулмасан, конференцие пухӑннисене пӑртак уҫса ярас тесе, унта эрех лайӑх тума пӗлекен Широкогоров тухса калаҫнӑ. Вӑл хӑйӗн ӗҫӗ ҫинчен халап янӑ пекех илемлӗ каласа пама пултарнӑ, ҫавӑнпа та ӑна итлеме ҫынсем ачи-пӑчисемпех пынӑ. Воропаев, консервӑсем тултарнӑ рюкзакне киле хӑварнӑшӑн хӑйне ятла-ятла ӑнсӑртран лекнӗ грузовик ҫинче совхозӑн сӑрӑ ҫуртне вырнаҫнӑ кантурне пырса ҫитнӗ вырсарникун та ҫаплах пулчӗ. Ӑна шӑнтать, ҫывӑрма выртас пулсан вӑл каҫсах каймалла.

— Пуҫлӑхсем килтех-и? — ыйтрӗ вӑл хӑй патӗнченех ҫара уран чупса иртекен хӗрачаран.

— Пуҫлӑхсем?.. Тю! Пуҫлӑхсем лекцинче вӗт-ха! — Типшӗм кӗлеткипе мӑнкӑмӑллӑн авкаланса, хӗрача клубалла чупрӗ.

Воропаев ун хыҫҫӑн утрӗ.

Тӗрлӗрен пукансем лартса тултарнӑ, шап-шурӑ стеналлӑ пысӑк пӳлӗмре аллӑ ҫынна яхӑн ларать. Вӗсем кӗске кӑвак сухаллӑ та пӗчӗк ачанни пекех кӑвак куҫлӑ ырӑ сӑнарлӑ старике итлеҫҫӗ. Унӑн куҫӗсем яланах кулнӑ пек е темле пулсан та савӑнӑҫлӑн ҫуталнӑ пек туйӑнаҫҫӗ. Вӑл доклад тумасть, — пӗр-пӗр уйрӑм программӑсӑрах, итлекенсем час та часах хӑйне парса тӑракан ыйтусене шута илсе, калаҫу ирттерет. Воропаева ҫакӑ килӗшрӗ, вӑл блокнотне кӑларчӗ те ҫынсен ыйтӑвӗсене ҫырса пыма пуҫларӗ.

Широкогоров старик — Воропаев тавҫӑрса илнӗ пекех, ку чӑнах та вӑл пулнӑ — кашни ыйту ҫинех пӗр хумханмасӑр ответлесе пырать; ыйтусем пӗтсен, вӑл — ыйту айне темшӗн хӑй аллине пусман именчӗк практиканткӑн записки ҫинче чарӑнса тӑрса, шкулта вӗренекенсемпе пионерсем эмел курӑкӗсем пухни ҫинчен калама пуҫларӗ, питӗ паха темиҫе цифра илсе кӑтӑртрӗ; ҫав цифрӑсем Воропаева тӗлӗнтерсе ячӗҫ. Ҫавӑнпа та вӑл вӗсене блокночӗ ҫине ҫырса хучӗ. Халӗ вӑл, ҫиес килни хӑйне суран пекех асаплантарать пулин те, Широкогоров каланисенчен пӗр сӑмахне те сиктермесӗр итлеме тытӑнчӗ.

Широкогоров эмел курӑкӗсене пухма юратакан ачасем ҫинчен, мамӑклӑ тискер кайӑксене тытма юратакан ачасем ҫинчен, сиплӗ курӑксем ҫинчен кала-кала кӑтартать, ҫаван пекех «Ҫӗнтерӳ» совхоз ачисем государствӑна пит ҫӑмӑллӑн та ансатӑн пулӑшма пултарасси ҫинчен те калать; вӑл каланисем пӗр вӑхӑтрах этемӗн илемлӗ пурнӑҫӗпе этем сывлӑхӗ ҫинчен каланисем те пулса тӑраҫҫӗ. Унӑн сӑмахӗсем ирӗклӗн тухаҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах вӗсем сӑвӑсем пекех ачаш та. Ӑна пӗр ывӑнмасӑр итлеме пулать.

— Каҫарӑр, полковник юлташ…

Воропаев, уҫӑлса ҫитеймен куҫӗсене мӑч-мӑч хупа-хупа илсе, сасӑ енне хӑвӑрт ҫаврӑнчӗ:

— Мӗн-мӗн?

— Доклад пӗтрӗ, эпир ҫурта питӗретпӗр ӗнтӗ. Эсир, тен, кам патне те пулин ӗҫпе марччӗ-и?

Кӑвак костюм тӑхӑннӑ (гимнастерка, галифе, кепка) сарлака хулпуҫиллӗ, уссиллӗ арҫын Воропаев ҫине тӗлӗнсе пӑхса тӑрать; сылтӑм аллине, чӗннӗ пек, тулалла тухмалли алӑк еннелле сӗлтет. Унӑн сӑн-пичӗ, тахҫантанпа хырманскер, ҫапах та ни хӑйӗн ҫавракалӑхне, ни уҫӑлӑхне ҫухатманскер, хумханнине уҫҫӑнах палӑртать.

— Ҫапла, ҫапла… Чӑнах та… Манӑн директор патне кӗмелле, — мӑкӑртатрӗ именнӗ Воропаев, протезӗпе пукансен урисене ҫаклата-ҫаклата. Вӑл ҫак самантра хӑй ҫывӑрнӑшӑн, пулӑшусӑр ҫын пулнӑшӑн вӑтанчӗ; тен, сӑн-пичӗ те унӑн ухмахӑнни пекех пулӗ…

— Тархасшӑн, ман пата кӗрӗр. Эпӗ — Чумандрин, директор. — Кӑвак тум тӑхӑннӑ арҫын алӑк еннелле утрӗ.

Вӑл малтан утни питӗ лайӑх пулчӗ: вӑл Воропаева именчӗклӗхне пӗтерме май пачӗ. Паллах, доклад вӑхӑтӗнче ҫывӑрса кайни килӗшӳллӗ пулман ӗнтӗ. Ҫавӑнтан пуҫларӗ те вӑл, директорӑн пысӑк, тирпейлӗ, кӗнеке шкапӗсемпе эрех тултарнӑ эрешлӗ кӗленчесем лартса тухнӑ кабинета кӗнӗ хыҫҫӑн.

— Широкогоровпа палашас тесе кил те — унӑн докладӗнче ҫывӑрса кай иккен! Епле майсӑр япала пулса тухрӗ! — терӗ вӑл, кулкаласа та аллисене саркаласа.

Чумандрин алӑк уҫҫисен ҫыххине алли ҫинче ывӑтса илчӗ те, палламан ҫын хӑй ҫинчен ытларах каласа кӑтартасса кӗтсе пулас, ҫыру сӗтелӗ ҫинчи хутсене ҫавӑрса хучӗ.

Воропаев та ӑна нумай кӗттерме шутламарӗ:

— Эпӗ Корытов патӗнчен.

— Эсир Воропаев мар-и? Корытов сирӗн ҫинчен ҫыру парса янӑ пире, — ҫӑмӑллӑн кулса илчӗ директор. — Здравствуйте. Мӗншӗн-ха эсир кунта килнӗ хыҫҫӑн тӳрех мана шыраса тупмарӑр? — шанчӑксӑррӑн, ҫапах та ытлах интересленмесӗр ыйтрӗ вӑл.

— Корытов ман ҫинчен ҫыру ҫырса янӑ-и?

— Ҫапла.

— Хӑҫан ӗлкернӗ-ха вӑл?

— Ҫырӑвне эсир ларса килнӗ машина шоферӗ илсе килчӗ. Сире эпир икӗ сехет хушши кӗтетпӗр ӗнтӗ… Эсир пирӗн столовӑйри каҫхи апатран ҫывӑрса юлнӑ пулӗ тесе хӑратӑп эпӗ. — Чумандрин чӳрече витӗр пӑхрӗ те, столовӑй ӗнтӗ хупӑ пулнине темӗнле паллӑсем тӑрӑх тӳрех ӑнланса, шӑхӑрса илчӗ. — Ну, юрӗ, епле те пулин походри пек майлашӑпӑр эппин. Корытов ҫырнӑ тӑрӑх, эсир рейсовӑй карточкӑна та илмен иккен хӑвӑрпа пӗрле. Илмелле пулнӑ. Ну, старик патне каяр, вӑл кӗтет.

Чумандрин, таҫта васканӑ пек, пӗр темӑран тепӗр тема ҫине хӑвӑрт куҫа-куҫа калаҫать, ҫавӑнпа та Воропаева унӑн шухӑшӗсем хыҫҫӑн асӑрхаса пыма ҫӑмӑл пулмарӗ.

— Ун патне халех кайни меллӗ пулӗ-ши? Ҫавӑн пек намӑс курнӑ хыҫҫӑн?

— Мӗншӗн меллӗ мар?

«Мӗнле-ха капла? — вӗҫсе иртрӗ шухӑш Воропаев пуҫӗнче, вӗсем иккӗшӗ вӑрӑм та тӗттӗм коридорпа пынӑ чух. — Корытов пекех, кунта та тӗлӗнмелле тӑрӑшаҫҫӗ. Мӗн тума кирлӗ вӑл: асӑрхануллӑ пулас шутпа е хисеплесе? Асӑрхануллӑрах пулас тесе пӗлтернӗ пулӗ, — пӗр енчен, нимӗнле кӗтмен ҫӗртен сиксе тухакан япала та ан пултар, тепӗр енчен — пуҫлӑхсем ҫывӑрманни ҫинчен те астуса юлмалла пултӑр».

Ҫапах та кӗтмен ҫӗртен Корытов уншӑн тӑрӑшни Воропаева ирӗксӗрех хӗпӗртеттерчӗ.

— Итлӗр-ха, Чумандрин юлташ, эпӗ ҫывӑрнине Широкогоров асӑрхарӗ-и?

— Сире ӑҫта шырама кирли ҫинчен вӑл тавҫӑрса илчӗ те. Унсӑрӑн эсир питӗрнӗ пӳлӗмре ирчченех ларнӑ пулӑттӑр. Асӑрханса утӑр, кунта алӑк янаххи… Ан ӳкӗр… Акӑ вӑл, Воропаев… Паллашӑр…

Тарӑн кресло ҫинчен кӑвак костюм тӑхӑннӑ старик ҫӗкленчӗ:

— Здравствуйте… Будапештран ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ еннерехре татса кӗнӗ… Кунталла иртӗр-ха, кресло ҫине ларӑр. Итлер-ха.

Широкогоровӑн кабинечӗ вӑрҫӑчченхи пекех чаплӑ. Урайӗнче — коверсем, стенасем ҫумӗнче — кӗнекесем. Пысӑк юман сӗтел ҫинче — кӗнекесемпе журналсен куписем, кӗнекисем ӑшне ҫинҫе кӑвак хут татӑкӗсем чике-чике тата, кирлӗ страницӑра, уҫа-уҫа хунӑ; диванпа креслосем, вӗсен ҫывӑхӗнче альбомсем тунӑ ҫаврака пӗчӗк сӗтел, эрехсем тултарнӑ капӑр кӗленчесен витрини тата, юлашкинчен, «Виноград пухни» ятлӑ пысӑк, питӗ пӗлсе тунӑ фотографи панорами, питӗ илемлӗ абажурлӑ лампа — ҫаксем пурте Широкогоровӑн кӗлеткине юриех капӑрлатнӑн туйӑнаҫҫӗ. Пӗвӗпе старик ҫулӗ мар, ҫапах та вӑл питӗ лайӑх, илемлӗ кӗлеткеллӗ. Сӑн-пичӗ Анатоль Франса аса илтерет: савӑл евӗрлӗ кӑвак сухал, аслӑ, ачаш, яланах ҫиҫсе тӑракан куҫсем. Унӑн кӑвак кӑтрисем ҫинче хура пурҫӑн ҫӗлӗк пит илемлӗ ларать. Аллисем шӑнӑрлӑ, хӗвелпе хуралнӑ тата питӗ вӑрт-варт. Типшӗм вӑрӑм пӳрнисем яланах вылянса тӑраҫҫӗ, ҫаплах темӗн ҫинчен кала-кала лараҫҫӗ е темӗн ҫинчен ыйта-ыйта пӗлеҫҫӗ, тен, нимӗн тума пӗлмесӗр аптраҫҫӗ пулӗ. Ҫав пӳрнесем ҫине пӑхсах старик мӗн ҫинчен шухӑшланине пӗр йӑнӑшмасӑр тавҫӑрса илме пулать.

Аллисем мар, вӑл пӑхни, — савӑнӑҫлӑ та ватӑ куҫӗсем те мар — пӑхни тӗлӗнтерет. Ҫавӑ пӑхни — старике вӑхӑтран вӑхӑта кресло ҫинчен мӗнпур хӑватлӑ пӗвӗпе урисем ҫине ҫӗклесе тӑратнӑн та унӑн мӗнпур ӑслӑлӑхне уҫса панӑн туйӑнать.

Ку — полководец пӑхни пекех. Воропаев вӑл пӑхнипе кӑштах ури ҫине яшт сиксе тӑмарӗ; ку темиҫе хут ҫапла пулчӗ, вӑл тӑмасӑр аран-аран тытӑнса юлчӗ.

Широкогоров громкоговорителе калама чарчӗ те Воропаевпа ҫамрӑк йӗкӗт пекех шавлӑн калаҫма пуҫларӗ.

— Епле-ха капла, савнӑ полковникӗм?.. Ҫук, ҫук, эсир кӑштах тӑрӑр-ха… Геннадий Александровичӑн запискине вулатпӑр: сирӗн пата паллӑ лектор пырать, тӳрех фронтран, ӗҫлеттерӗр… Ну, пиртен ыйтас ҫук, хатӗрленетпӗр, аудиторие пӗлтеретпӗр, а вӑл иккен… ан сулӑр-ха эсир мана аллӑрсемпе, шӑнтса яма пултарӑр… а вӑл ҫывӑрать, канлӗн ҫывӑрать!

— Эпӗ ҫав тери шӑннӑччӗ, ывӑннӑччӗ тата — чӑннипе калатӑп сире — сирӗн докладӑра ҫав тери кӑмӑлласа итлерӗм…

— Темӗнле ӑнлантарма тӑрӑшсан та — пулӑшаймӗ, хаклӑ полковник. Эпӗ сире, паллах, пӗтӗмпех ӗненетӗп: ҫӗнӗ вырӑнсенче манӑн хамӑн та яланах питӗ ҫывӑрас килет… Хӑвӑр айӑпӑра эсир ҫапла кӑна тӳрлетме пултаратпӑр: ҫырткалӑр, эрех ӗҫер те, фронтсен картта умне тӑрӑр, мӗн кӑмӑлна каять, ҫавӑн ҫинчен каласа кӑтартӑр.

Хирӗҫлеме лайӑх мар пулчӗ.

— Эсир пире, ҫылӑхлӑскерсене, чи малтанах Будапешт ҫинчен каласа парӑр, полковник…

Ҫапла пуҫланса кайрӗ Воропаевӑн чаплӑ Широкогоровпа паллашасси.

Чумандрин илсе килнӗ рис пӑттине ҫусӑрах васкавлӑн ҫикелесе, рислинг ятлӑ питӗ хӳхӗм эрех тултарнӑ стакана самантра ӳпӗнтернӗ хыҫҫӑн, Воропаев тинех хӑйне этемле туйма пуҫларӗ. Ҫак каҫ фронтри ҫинчен каласа кӑтартма темӗн шухӑшласа хунӑччӗ, вара вӑл хӑйӗн халӗ паллах мар пуласлӑхӗн кӑмӑллӑ йӗрӗсене пысӑк хавхаланупа ярса тытрӗ.

Дунайшӑн пыракан ҫапӑҫу епле пынине Воропаев питӗ лайӑх пӗлет, ку тӗлӗшпе вӑл питӗ лайӑх доклад туса пама пултарать, ҫав ҫапӑҫӑва вӑл хӑйӗн куҫӗсемпех курнӑ, унӑн участникӗ пекех пулнӑ.

Украинӑри иккӗмӗш тата виҫҫӗмӗш фронтсен войскисем Дунайшӑн ҫапӑҫни Воропаев шухӑшӗпе чи кӑткӑс маневрлӑ та юнлӑ ҫапӑҫусенчен пӗрин шутне кӗнӗ. Кунти наступлениллӗ операцисем хӑратса тӑракан окруженисемпе тата обходсемпе кӑткӑсланнӑ, кӗрешӳ Дунайшӑн пынӑ; хӑюллӑ переправӑсем тата юханшывсен тепӗр енне паттӑррӑн чакнисем осадӑна куҫакан оборонительнӑй ҫапӑҫусен лӑпланнӑ саманчӗсемпе пӗрле пулса пынӑ, — ҫаксем пурте хӑвӑртланса пыракан темпсемпе, ӳссе пыракан масштабсемпе, ҫынсен нихҫанхинчен те вӑйлӑрах ҫирӗплӗхӗпе пӗрле пулса пынӑ. Кусем пӗр вӑхӑтрах тусемпе шывсем ҫинче тата ҫеҫенхирсемпе вӑрмансенче пыракан ҫапӑҫусем те пулнӑ, ун пек ҫапӑҫура утлӑ салтаксемпе те, десантниксемпе те, парашютистсемпе те, сапер-диверсантсемпе те усӑ курма май пулнӑ, салтакӑн пултарулӑхӗ вӑрҫӑри йывӑрлӑхсенче ҫирӗпленнӗ, мӗншӗн тесен пӗр вӑхӑтрах наступлени те туса пымалла тата оборонӑна та тытса тӑмалла пулнӑ, куҫса пымалла тата шӑтӑк чавса ҫӗр ӑшне пытанмалла, хӑвна ункӑра та пулма тивнӗ тата ҫав вӑхӑтрах тӑшмана та ҫавӑрса илекенсем пек туймалла, суранланса ӳкмелле — ҫапах та пӗр чарӑнмасӑр малалла, хӗвеланӑҫнелле куҫмалла пулнӑ.

Таҫта коридорта сехет вунпӗр ҫапрӗ.

Хӗрӳленсе, Воропаев пушшех те хӑвӑртрах калаҫма пуҫларӗ. Ун пуҫӗ умне вӑрҫӑ картини тухса тӑчӗ. Вӑрҫӑн Венгрири театрӗшӗн вӑл Чехословаки ҫине куҫрӗ, Румыни ҫинчен хӑй курни-илтнине каласа пачӗ, Афинӑри событисем ҫинче те кӗскен чарӑнса тӑчӗ (ҫак кунсенче Афинӑра осаднӑй лару-тӑру туса хуни ҫинчен пӗлтернӗччӗ). Вӑл августӑн 31-мӗшӗнчи ире аса илчӗ, ҫавӑн чух вӑл, танкӑн брони ҫине тӑрса, Бухареста пырса кӗчӗ. Савӑннипе унӑн пуҫӗ ҫаврӑнса кайнӑччӗ. Броня ҫине ларакансене чуптӑвас тесе, хура слива пек куҫлӑ, йывӑр кӗлеткеллӗ румынкӑсем танк ҫине улӑхасшӑн чакаланаҫҫӗ. Унӑн пичӗ, чӗркелесе пӗтернӗ пекех, тутана сӗрмелли сӑрпа вараланнӑ. Ҫав кун ӑна амантнӑ пулсан, вӑл ыратнине те туйман пулӗччӗ тен.

— …Анчах сентябрӗн вунулттӑмӗш кунӗ чаплӑрах, хисеплӗрех.

— Епле-ха ку, тӑхтӑр-ха?

— София хулине пырса кӗнӗ кун…

— Аха, ҫапла-ҫапла… Каҫарӑр…

Воропаев бокалне тултарчӗ. Алли унӑн чӗтре-чӗтре илет. Витӗр курӑнакан эрех тумламӗ вӑраххӑн пӳрне ҫинчен алсыппи патнелле куҫать.

— Ҫак кун ҫинчен ӑрӑва асӑнмалӑх паллӑ хӑваракан ҫынна турӑ хавхалану патӑр.

Широкогоровпа Чумандрин та хӑйсен бокалӗсене тултарчӗҫ.

— Фронтран килекен корреспонденцисене хумханмасӑр вулаймастӑмччӗ эпӗ, — терӗ профессор.

— Мӗн вӑл хумханни! — татрӗ ун сӑмахне Воропаев. — Мӗн пулса иртнине тӗп-тӗрӗссӗн каласа памашкӑн сӑмах та ҫук пирӗн. Эпӗ хам Россия пулнӑ, ӑнланатӑр-и? Хамӑн ҫурӑм ҫинче эпӗ пире уйӑрса тӑнӑ вунӑ ӗмӗре йӑтса пынӑ. Паян кунчченех манӑн ят пӗтӗм Софийӑшӑн паллӑ пулнӑ пек тата эпӗ пӗтем хулана палланӑ пек туйӑнать мана. Чӑн калатӑп!..

Воропаев бокалран сыпа-сыпа калаҫать, чӗнмесӗр ларакан Чумандрин унӑн бокалне тултарсах пырать, Чумандринӑн пичӗ ҫинче телей палли ҫуталса вылянать. Ӗҫнӗҫемӗн Воропаевӑн тата ытларах калаҫас килет, вӑл тата интереслӗрех та хавхалануллӑрах калаҫать.

Широкогоров, сайра та кӗске сухалне чӗпӗте-чӗпӗте, Воропаева ыйтусем кӑна пара-пара пырать; Чумандрина ытларах шарламасӑр ларма тивет. Воропаева эрех яра-яра панӑ май ҫеҫ вӑл:
— Вӑт епле, туршӑн та, ҫынсемпе калаҫатӑн та — хут ӑслӑланатӑн, — теме ӗлкӗрсе пырать.

Кайран, сассине пӗтӗмпе тенӗ пекех ҫухатнӑ хыҫҫӑн, Воропаев, Широкогоровӑн «Корытов патне епле пырса ҫакланнӑ» тесе виҫӗ хутчен ыйтни ҫине ответлесе, хӑй ҫуртпа епле аппаланни ҫинчен, часах Мускавран ывӑлне кунта илсе килме шутлани ҫинчен, хӑй хусах пулни ҫинчен тата унӑн халӗ ҫар ретӗнче тӑрса ҫапӑҫнӑ чухнехи пек телейӗ нихҫан та пулас ҫукки ҫинчен кӗскен те шӳтлӗ саспа каласа пачӗ.

— Эпӗ, самолет ҫинчен ӳксе юлнӑ пекех, хамӑн телее ҫухатрӑм. Пурте унта юлчӗҫ, — чап, юлташсем… ; пурте, пурте, а Корытов ҫурт тӗлӗшпе те пулин пулӑшу памарӗ.

Ҫурт ҫинчен пыракан ыйту ҫар е наука ыйтӑвӗ мар, пӗтӗмпе те организациллӗ пӗчӗк ыйту ҫеҫ пулнӑ пирки Чумандрин ӑна, юлташӗсем хӑйсем пӑхса тухмалли ыйтусене епле ҫӑмӑллӑн сӳтсе явнӑ, ҫавӑн пекех ҫӑмӑллӑн ярса илчӗ, сӑн-пичӗпе кӳреннине палӑртса, хуллен ҫапла мӑкӑртатрӗ:

— Ну, турӑҫӑм, мӗн-ха ку! Дача тупайман!.. Эсӗ итле-ха мана, Воропаев, килӗшетӗн пулсан, эпӗ сана халех виҫӗ дача парӑп! Паянах е, паян мар-тӑк, ыран ир вунӑ сехетре? Кала, килетӗн-и ман пата? Ҫук, эсӗ малтан кала, килетӗн-и е ҫук-и?

Темле вӑрттӑн ӗҫ тума шутланӑ пек, вӑл Широкогоровӑн хулпуҫҫийӗ ҫинелле пӗшкӗнчӗ, хӑй сӑмахне сыпкаланӑ пур ҫынсем пекех хӑвӑртрах ӗҫре кӑтартма тӑрӑшса, лешне урмӑш саспа пӑшӑлтатрӗ:

— Пирӗн леш… мӗн, хӗрлӗ ҫӳҫлине пысӑк вырӑна куҫарас майпа ҫав-ҫавах вырӑнтан кӑларатпӑр. Апла пулсан, эпӗ, леш пушӑ хирти араб пекех, заместительӗр юлатӑп… Ҫапла вӗт, Сергей Константинович?.. Унсӑр пуҫне пирӗн клуб заведующийӗ те ҫук… — Вӑл старикӗн тӳлек питӗнчен лешӗ килӗшнине туйса илчӗ те, пӗшкӗнмесӗрех, Воропаева протезӗнчен ярса тытрӗ; пуҫне пӑркаласа мӑнтӑр аллипе ҫапрӗ те протез чӗриклетсе илчӗ. — Ку вӑл ниме тӑман япала, тусӑм. Эпӗ халех обкома шӑнкӑртаттаратӑп. Ҫавӑн пек оратор хӑй, парти енӗпе пысӑк опытлӑ ҫын, ӑна пропагандист туса хунӑ. — Вӑл хӑвӑрт тӳрленсе ларчӗ те, хӗрлӗ эрехпе хуралнӑ тутисене сарлакан уҫса, ахӑлтатса кулса ячӗ.

— Тата ҫуртне те илеймен вӗт!.. Илтрӗр-и, Сергей Константинович?.. Илеймен! Ну Корытовӗ те!..

— Геннадий Александрович — ӑслӑ ҫын, тата, ваттисем каланӑ пек, ырӑ ут та такӑннӑ тет вӗт-ха, — асӑрхануллӑн хушса хучӗ ответлӑ работниксенчен кулнине юратман Широкогоров.

— Мана сирӗн Корытов ӗҫлӗ ҫын пек туйӑнмарӗ, — ытла та пат татса, пӗр сӑпайсӑр, тата пӗр килӗшӳсӗр тенӗ пек каласа хучӗ Воропаев. Каларӗ те — ҫавӑн пек каҫарма ҫук чарусӑрлӑхшӑн хӑйне хай сасӑпах ятлассинчен аран-аран тытӑнса юлчӗ.

— Ҫыннисене те йывӑр ҫав сирӗн, — хушса хучӗ вӑл, сӑмахне тӳрлетме васкаса.

Чумандрин вокалсене хӑвӑрт тултарчӗ.

— Ӑҫта йывӑр мар ӗнтӗ вӗсене? — шӑл витӗр каларӗ вӑл. — Халӑха халӗ, тӑванӑм, пур ҫӗрте те йывӑр. Вӑрҫӑ! Корытовӑн та йывӑр, фронтра чух санӑн та вӗсене ҫӑмӑлах пулман пулӗ тесе шутлатӑп.

Широкогоров сарлака кресло ӑшнелле сӗвенчӗ те тутисем патнех ҫӗкленӗ пӳрнисене, вӗсен сисӗмлӗхне тӑрӑшсах тӗрӗсленӗ пек, васкамасӑр пӗрин ҫине тепӗрне хурса пычӗ. Унӑн ӑслӑ илемлӗ куҫӗсем, пӗр тӑхтаса тӑмасӑрах ҫапӑҫма чӗннӗ пек, Воропаев ҫине пӑхрӗҫ.

— Ҫавӑн пек вӑрҫӑра ҫӗнтертӗмӗр те, йывӑрлӑхсӑр мар ӗнтӗ, — терӗ вӑл, темле, тӗлӗннӗ саспа. — Ӗҫсӗр аптракансем те ҫапкаланчӑксемшӗн кӑна… вӑл ҫӑмӑл пек туйӑнать, ун пек ҫынсене суда памалла… мӗншӗн тесен кама ҫӑмӑл пулма пултартӑр-ха? Пӗр юрӑхсӑр ҫынсемшӗн кӑна… — Широкогоров кресло аяккисем ҫине чавсаланчӗ те, аллисене, темрен тасатнӑ пек силлесе илсе, Воропаевран ҫапла ыйтрӗ:  — Сире хӑвӑра, хаклӑ полковник, ҫӑмӑл пулнӑ-им? Пӗр Корытов пирки йывӑр пулчӗ-им тата кунта, пирӗн патра кӑна йывӑр-им?

Калаҫу ҫивӗчленсе, хӑпарса пычӗ, унтан вӑрҫӑ вӑхӑтӗнчи йывӑрлӑхсем ҫине куҫрӗ, — мӗн-мӗн ҫинчен калаҫмарӗҫ пулӗ ҫав сехетре?

Ахӑлтата-ахӑлтата, киленнипе пӳрнисемпе ҫатлаттара-ҫатлаттара, Чумандринӗ бокалсене тултарсах тӑчӗ, ҫав вӑхӑтра вӑл нумайлӑхах асӗнче юлнӑ, темӗнле питӗ кулӑшла анекдотри сӑмах ҫаврӑнӑшне пулас, каласа пычӗ:

— Ҫыр, Карапет, формине пӗлетӗн!

Часах Воропаев хӑй те ҫак пӗр шухӑшсӑр сӑмах ҫаврӑнӑшне каласа пынине туйрӗ, хӑй кӑна та мар — ӑна Широкогорова та калаттарасшӑн хистет, анчах лешӗ каласшӑн мар пулса, кӑмӑллӑн хирӗҫлет.

— Эрех лайӑх ҫынна сиен тумасть, — терӗ Воропаев, Широкогорова хулпуҫҫийӗнчен ҫапса. — Епле шутлатӑр?

Халӗ вӑл «илтӗнмелле» — тенӗ пек, ҫӑмне тула кӑларнӑ е тавӑрнӑ перчетке пек курӑнать, унӑн мӗнпур туйӑмӗсем пӗр пытарӑнмасӑр курӑнса тӑраҫҫӗ.

— Юрӗ ӗнтӗ сире, манӑн ҫывӑрас килет! — шухӑшлама ӗлкӗрчӗ ҫеҫ, Чумандрин ҫавӑнтах ун патне ҫитсе те тӑчӗ, ӑна ыталаса хӑйпе пӗрле илсе кайрӗ.

— Ҫыр, Карапет, формине пӗлетӗн! — аллипе сулчӗ Воропаев, вара иккӗшӗ те вӗсем, сӑлтавне пӗлмесӗрех, ахӑлтатса кулса ячӗҫ.

Вӑл хӑйне питрен хӗрӳллӗн ачашланипе вӑранса кайрӗ. Ҫутӑ-кӑвак чӳрече карри пысӑк чӳречене икӗ пая уйӑрать, пӳлӗме уйӑхлӑ каҫхи пекех, ылттӑн кӑвак ҫутӑ ҫапса тӑрать, ҫутӑлса тӑракан шурӑ мачча тӑрӑх кӑвакрах пӗчӗк йӑрӑмсем пайӑркаланаҫҫӗ, юхса тӑраҫҫӗ. Вӑл чӳречерен тинӗс пӑхнине тата хӑйне хӗвел ачашланине тӳрех ӑнланса илеймерӗ, анчах ӑнланса илнӗ хыҫҫӑн, сиксе тӑчӗ те хӑвӑрт тумланчӗ.

Ҫавӑнтах Чумандрин сасси илтӗнчӗ.

— Куртӑн-и, мӗнле хитре тӗнче кӑларса тӑратрӑмӑр эпир сан умна? Илӗртмест-им? Пуҫу епле?

— Ҫав сан эреххӳне пула, эпӗ мӗнпур ӗҫсене манса кайнӑ, — тавӑрчӗ Воропаев. — Корытов хушнӑ тӑрӑх, колхозсем ҫинчен санран ыйтса пӗлме кунта килнеччӗ вӗт-ха эпӗ.

— Ҫапах та, каясшӑнах эппин?

— Каяс пулать.

— Хӑвӑн ирӗкӳ! Анчах акӑ вӑл, санӑн дачу, кур! — Чумандринӑн мӑнтӑр пӳрни пысӑк напряжениллӗ токӑн будкине е кӑвакарчӑн йӑвине аса илтерекен шурӑ ҫурт ҫине кӑтартрӗ.

— Рай! А? Вӑт эпӗ сана калатӑп та — мӗн шуйттанӗ тума кирлӗ сана Корытов? Куҫ та хам патӑма, пурӑн мӗн чухлӗ пурӑнас килет.

— Виҫӗмкун санпа тӗл пулнӑ пулсан, Федор Иванович, ӗмӗрлӗхех санӑн чуру пулнӑ пулӑттӑм, анчах халӗ пултараймастӑп, лайӑх мар…

— Укҫа вӑрлама тата арӑма улталама лайӑх мар. Апла пулсан, тепӗр ҫурчӗ те пушӑ, ав, кашт ҫӳлерех, чул ҫыран ҫинчи пекех, куратӑн-и? Ку пысӑкрах. Ӑна эпӗ арендӑна пама пултаратӑп. Тытӑнар килӗшме. Ывӑлна илсе кил — ҫӗн ҫурта куҫнӑ майпа хӑнасем чӗн. Вун-пилӗк ҫуллӑха паратӑп, туршӑн та.

— Федор Иванович, ӗнен ман сӑмаха, пултараймастӑп.

— Мӗн-ха эпӗ сана, пӗр-пӗр чир ҫыпҫӑнтаратӑп-и е вӑрлама вӗрентетӗп?

— Корытов умӗнче намӑс пулать, пултараймастӑп. Эпӗ хам тума пултарайман япалана маншӑн шӑпах эсӗ тӑватӑн, анчах — пултараймастӑп. Совеҫе хирӗҫ каяймастӑп.

— Санӑн пурнӑҫунта мӗн улшӑнчӗ-ха ҫак икӗ кун хушшинче? Районтан пуҫӗпех тухса кайнӑ пулсан — ун чух юратчӗ-ха. Эсӗ тӑхта-ха, вӑйпах тытмастӑп эп сана, кайса апатланар, хӑв каяс колхозсем ҫинчен каласа парӑп.

— Ҫисе тӑмастӑп, каятӑп.

— Ну, сан ирӗк. Эпӗ хам та, чӑннипе, мухмӑрла нихӑҫан та ирхине апат ҫиместӗп. Ӗнер эпир, итле-ха, лайӑх кастартӑмӑр, а? Чуна савӑк!

Вара паркри утмаҫулсем тӑрӑх Воропаева шоссе ҫине илсе тухнӑ май, вӑл ӑна колхозсем ҫинчен кӗскен кала-кала кӑтартма тытӑнчӗ.

Ҫывӑхри «Первомайский» колхоз, ун сӑмахӗ тӑрӑх, нимӗҫсенчен сиен курманпа пӗрех, анчах вӑл колхоз, пӗтӗмпе илсен, Кубаньпе Дон ҫинчен куҫса килнӗ ҫӗнӗ ҫынсенчен тӑрать, анчах тепӗр иккӗшне — «Калининпа» «Микоян» колхозсене тӗппипех тустарнӑ, ҫаратнӑ, ҫыннисене те чылайӑшне Германие хӑваласа кайнӑ. Хӑваласа кайнисем вырӑнне тӗрлӗ енчен ҫынсем пухӑннӑ, анчах вӗсем кунта куҫса килнӗшӗн ӳкӗнеҫҫӗ тата тӑван вырӑнӗсене каялла тарма та хатӗр тӑраҫҫӗ.

— Тата мӗн шуйттанӗ тума вӗсем кунта куҫса килнӗ-ха? Ӑҫта каяссине пӗлнӗ вӗт?

— Ӑҫта каяссине эсӗ пӗлмен-им? Пӗлнӗ. Анчах вырнаҫма пултартӑн-и? Пултараймарӑн. Вӗсем те ҫавӑн пекех. Вӗсен те санӑннинчен лайӑхрах пулмарӗ курӑнать. Акӑ ӗнте шоссе — тӳрех ут. Кӗрсе ҫӳре, май килсен.

— Кӗрӗп, кӗрӗп.

— Тӳлек чух ҫурт ҫинчен шутласа пӑх.

— Юрӗ!

— Эпӗ ӑна сыхлӑп, никама та памӑп, илтетӗн-и?

— Юрӗ!

…Хӗвел хытӑ пӑхнипе куҫ хуралсах килет. Аялта, тинӗс хӗрринчи кӑвакарчӑн йӑви пек шурӑ ҫуртӑн чӳречисем хаклӑ, йӑлтӑркка чул пекех ҫунса тӑраҫҫӗ.

«Телей алла кӗрес пекехчӗ, умрахчӗ вӑл»… Ҫук, чӑнахах та, мӗншӗн Чумандрин патне каяс мар-ха унӑн, мӗншӗн ҫав тӗлӗнмелле ҫуртра пурӑнас мар тата мӗншӗн унӑн, Корытов патӗнче ӗҫлесе, ҫын простынисем ҫинче, ҫын пӳлӗмӗсенче ҫывӑрмалла?

Илемлӗ мар вӗт-ха, илемлӗ мар!..

Килессе те вӑл сывалас, ҫирӗпленес шутпа кунта килнӗ вӗт-ха, ҫавӑн пиркиех, пӗр ҫавӑн пирки кана Мускавран та ӑна кунта ячӗҫ, ҫапла вара Корытовран уйрӑлсан та, вӑл нимӗнле киревсӗр ӗҫ те туман пулӗччӗ…

Вӑл кунта килсе, хӑйне Корытовпа яланлӑха мар ҫыхӑнтарчӗ вӗт-ха, — вӑхӑтлӑха кӑна вӑл кунта килчӗ. Килессе те вӑл, тӳрленес, ура ҫине тӑрас, май пулсан, каллех хӑй юратнӑ ӗҫе тума тытӑнас тӗллевпе килчӗ. Ӗҫ тухмасан е чир вӑраха тӑсӑлас пулсан, Корытов патӗнчен те унӑн нимӗн тумалли те пулас ҫук.

«Туршӑн та, ку темӗнле Дон-Кихотла хӑтланкалани пек!» — терӗ Воропаев сасӑпах темиҫе хутчен. Вӑл каялла таврӑннӑ чух Чумандрин патне кӗретӗпех тесе тата унпа калаҫса татӑлма шут тытрӗ, анчах таҫта шалта вӑл хӑй Чумандрин патне куҫса пырас ҫук текен шухӑш пытанса тӑрать, мӗншӗн тесен, ун пек туни малтан шутласан анлах мар пулин те, пӗтӗмӗшпе илсен, пӗр сӑмахсӑрах усал ӗҫ туни пулӗччӗ. Ҫак шухӑш хӑйӗнчен хӑй тӑрӑхланине те, хӑйне чыслӑ сӑмах панине те ҫӗнтерсе пычӗ. Пулать вӑл ун пекки пурнӑҫра! Нимӗн тума та ҫук.

Ӗнер, хӑй Корытовпа тытӑҫса илчӗ пулин те, вӑл ҫак йывӑр ӗҫпе асапланса пӗтнӗ ҫынна шеллерӗ; кунти йывӑр пурнӑҫа курнӑ хыҫҫӑн Корытова пӑрахса кайма намӑс пек туйӑнчӗ ӑна.

«Ҫук, ӑна пулӑшас пулать. Кӑштах пулӑшӑп та кайӑп. Гастролер тесе ан калатӑр».

Инҫе каймалла пулман. Вара часах ҫӑмӑл ҫул тата хавхалануллӑ ир Воропаевӑн пурнӑҫа йӗркелесси ҫинчен пыракан асаплӑ шухӑшӗсене сирсе ячӗҫ.

Вӑл, мӗн те пулин сутӑн илме шутлакан ҫын пек, таврари вырӑнсем ҫине шӳтлесе пӑхса пырать.

— Эх, мӗн тери лайӑх ҫурт лартма пулать-мӗн кунта! — терӗ вӑл сасӑпах, хӗрлӗ те чӑнкӑ хӗрриллӗ чул ҫыран умӗнче чарӑнса. Чул ҫыранӗ ҫул кукӑрӗсем хыҫӗнчен пӑхнӑ та халех тинӗселле сикес пек ҫакӑнса тӑрать.

Воропаев ҫавӑнтах, пӗр шухӑшламасӑрах, ӑна «Ӑмӑрткайӑк пикӗ» ят пачӗ, — чӑнахах та, чул ҫыран ту ӑмӑрткайӑкӗсен юмахри йӑви пек курӑнса тӑрать. Витӗр касакан ҫилсем вӗрнӗ пирки тата питӗ ҫара пулнӑ пирки хӑюсӑр та ачаш кайӑксем ҫав чул ҫыран ҫинче пурӑнайман пулӗччӗҫ. Ҫара чул ҫинче пурӑнакансем мӗн пурӗ те пӑсӑк ҫанталӑка пула аманса пӗтнӗ икӗ-виҫӗ тамариск йывӑҫҫипе чул ҫыран ҫумне ҫыпҫӑнса ларнӑ курпун хыр кӑна пулнӑ.

«Ӑмӑрткайӑк ирӗклӗхӗ! Епле-ха кунта ӗлӗк пӗр-пӗр замок е монастырь туса лартма ӑс ҫитереймен?..»

Воропаев чарӑнса тӑчӗ те, пурин ҫинчен те манса кайсах, хӑйӗн ӑсӗнче ҫирӗм минута яхӑн чул ҫыран ҫине тинӗсе ҫитиех картса тунӑ пусмаллӑ, пысӑк садлӑ, аялалла, ҫыран хӗрринчи айлӑмалла, анакан террассӑллӑ «Ӑмӑрткайӑк дворецне» турӗ. «Кунта телейлӗ ҫынсен ҫуртне лартма та вӑхӑт ҫитнӗ», — шухӑшларӗ вӑл, кама та пулин кунта илсе килме е кама та пулин ҫак вырӑна сӗнме ҫын шыраса…

Паллах, Ӑмӑрткайӑк пикӗ ҫинче Воропаев хӑех ҫурт лартнӑ пулӗччӗ. Тепӗр тесен, ҫук, лартман пулӗччӗ. Уйрӑм ҫын канлӗхне ҫухатакан япаласем те пур. Ку чул ҫыран пӗр Прометея ҫеҫ канлӗх пама пултарать. Прометея мар пулсан вара — нумайӑшсене-нумайӑшсене ҫеҫ…

Сайт:

 

Статистика

...подробней