Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: I

Раздел: Умӗн

Автор: Михаил Рубцов

Источник: Тургенев И.С. Умӗн: роман. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1955. — 160 с.

Год: 1955; Добавлен: 2020.06.29 16:56

Предложений: 211; Слово: 2391

Тип текста: Проза

По-русски Тема: Не указано

1853 ҫул, ҫуллахи чи шӑрӑх кунсенчен пӗри; Кунцовӑран инҫех мар юхса иртекен Мускав юханшывӗн хӗрринчи ҫӳлӗ ҫӑка сулхӑнӗнчи ҫерем ҫинче икӗ ҫамрӑк выртаҫҫӗ. Пӗри, сӑнтан пӑхсан, 23 ҫулсенче, вӑрӑм пӳллӗ те хура сӑн-питлӗ, чалӑшрах шӗвӗр сӑмсаллӑ, ҫӳлӗ ҫамкаллӑ, кӑштах кулкаласа тӑракан ҫӳхе туталлӑскер, месерле выртнӑ та пӗчӗк кӑвак куҫӗсене хӗссе инҫетелле пӑхать; тепри ӳпне выртнӑ, сарӑ кӑтра ҫӳҫлӗ пуҫне чавсаланнӑ аллисем ҫине тӗревлесе, вӑл та таҫта инҫетелле пӑхать. Вӑл, хӑйӗн юлташӗнчен виҫӗ ҫул аслӑ пулсан та, унран чылай ҫамрӑк пек туйӑнать: унӑн уссийӗ те тин ҫеҫ шӑтса тухнӑ-ха, янахӗ ҫинче те ҫемҫе тӗк кӑна. Унӑн ҫамрӑк та ҫаврака сӑн-питӗнче, хура йӑваш куҫӗсенче, мӑкӑрӑлса тӑракан хитре тутинче тата шурӑ аллисенче темле ачалла кӑмӑллӑх, хӑй ҫине пӑхтаракан темле илемлӗх пур. Унӑн пӗтӗм кӗлетки сывӑ ҫыннӑн телейлӗ хаваслӑхӗпе, чарусӑрлӑхпа, ним шухӑшсӑрлӑхпа, мӑнаҫлӑхпа, ҫамрӑклӑхӑн ытарайми илемлӗхӗпе сывлать. Вӑл йӑлт-ялт пӑхкаласа та илет, кулкалать те, хӑй ҫине савса пӑхнине пӗлсе тӑракан арҫын ачасем пек, пуҫне те аллисем ҫине таять. Унӑн ҫийӗнче блуза евӗр шалпар шурӑ пальто; ҫинҫе мӑйне сенкер тутӑр ҫыхнӑ, лӳчӗркенсе пӗтнӗ улӑм шлепки хӑй ҫумӗнче, курӑк ҫинче йӑваланса выртать.

Юлташӗ, унпа танлаштарсан, старик пекех курӑнать; унӑн кӑнттам кӗлетки ҫине пӑхсан, вӑл та ҫутҫанталӑкпа киленет, ӑна та аван, тесе никам та калас ҫук. Вӑл мелсӗррӗн выртнӑ; унӑн пуҫӗ, тӑрри сарлака та аялалла шӗвӗрленсе анаканскер, мӑйӗ ҫинче темле мелсӗррӗн ларать; аллисене мӗнле хунинче те ҫан-ҫурӑмне тӑп кӑна тытса тӑракан сюртук тӑхӑннӑ пӳ-сийӗнче те, шӑрчӑкӑн кайри урисем евӗрлӗ хутлатса хунӑ вӑрӑм урисенче те мелсӗрлӗх палӑрать. Кусем пурте ҫапла пулин те, вӑл йӗркеллӗ ҫын пулни курӑнать: унӑн пӗтӗм майсӑр кӗлеткинче йӗркелӗх йӗрӗсем палӑраҫҫӗ, кӑшт кулӑшларах илемсӗр пит-куҫӗ вӑл шухӑшлама хӑнӑхнине, ырӑ кӑмӑллӑ пулнине кӑтартать. Вӑл Андрей Петрович Берсенев ятлӑ; унӑн юлташӗ, сарӑ ҫӳҫлӗ ҫамрӑк ҫынна, Павел Яковлич Шубин, тесе чӗнеҫҫӗ.

— Мӗншӗн эсӗ, ман пек, кӑкӑр ҫинче выртмастӑн? — ыйтрӗ Шубин, калаҫу пуҫарса. — Капла авантарах. Уйрӑмах икӗ уруна ҫӗклесе, кӗлисемпе пӗр-пӗрине ак ҫапла шакканӑ чухне. Курӑк сӑмса айӗнчех: куҫна чалӑртса, тавралӑха пӑхма йӑлӑхтарса ҫитерчӗ-тӗк, пӗр-пӗр мӑн хырӑмлӑ кӑпшанкӑ курӑк ҫийӗн мӗнле шунине е кӑткӑ мӗшӗлтетнине пӑхса вырт. Чӑнах та — капла авантарах. Эсӗ халь акӑ темле мӑнаҫлӑ чармакланса-кармакланса, каснӑ-лартнӑ леш, балетра ташлакан хӗрарӑм хулӑн хутран тунӑ чул ту ҫумне таяннӑ чухнехи пек выртатӑн… Асна ил-ха: халь эсӗ чӑнласах та канма тивӗҫлӗ ҫын… Калама кӑна ансат: виҫҫӗмӗш кандидат пулса тухрӑн вӗт! Канӑр, сэр, вӑйранах мекеҫленсе ан выртӑр, аллӑр-урӑрсене ирӗклӗнрех саркаласа хурӑр.

Шубин ҫак сӑмахсене пӗтӗмпех сӑмсапа, ҫурма-юлхавлӑн, ҫурма-шӳтлесе каласа хучӗ (ачаш ачасем хӑйсен килне вӗсем валли канфет илсе ҫӳрекен ашшӗ-амӑшӗсен пӗлӗшӗсемпе ҫавнашкал калаҫаҫҫӗ), вара, хӑйне хирӗҫ каласса кӗтсе илеймесӗр, пуҫланӑ сӑмахне малалла тӑсрӗ:

— Пуринчен те ытла мана ҫак кӑткӑсем, нӑрӑсем тата ытти ҫавнашкал господа хурт-кӑпшанкӑсем хӑйсене ҫав тери мӑнкӑмӑллӑ тыткалани тӗлӗнтерет: вӗсен пурнӑҫӗ мӗне те пулин пӗлтернӗ пекех, каллӗ-маллӗ мӑнаҫлӑн чупкаласа ҫӳреҫҫӗ. — Курӑр-ха, ҫын — пурнӑҫ патши, ӑс-тӑнлӑ чӗрчун, вӗсем ҫине пӑхать, лешсем ӑна пӗлесшӗн те мар, тен, пӗр-пӗр вӑрӑмтуна пурнӑҫ патшин сӑмси ҫине ларӗ те, ӑна апат вырӑнне хурса, ӗмме пуҫлӗ. Ку кӳрентеретех ӗнтӗ. Тепӗр енчен илсе пӑхсан, вӗсен пурнӑҫӗ мӗнрен пирӗннинчен начар? Тата, эпир хамӑр мӑнаҫланатпӑр пулсан, вӗсен мӗншӗн мӑнаҫланмалла мар-ха? Ну-ка, философ, ӑнлантарса пар мана ҫакна. — Ма чӗнместӗн эсӗ? Э?

— Мӗн… — мӑкӑртатрӗ Берсенев, картах сиксе.

— Мӗн! — терӗ Шубин та. — Хӑвӑн тусу сан умӑнта ӑслӑ шухӑшсем каласа парать, эсӗ пур — ӑна итлесшӗн те мар.

— Эпӗ тавралӑха пӑхса килентӗм. Пӑх-ха, ҫав уйсем хӗвел питӗнче мӗнешкел йӑлкӑшаҫҫӗ! (Берсенев кӑштах селӗп калаҫать.)

— Хитре тӗспе сӑрланӑ, — терӗ Шубин — Пӗр сӑмахпа — ҫутҫанталӑк!

Берсенев пуҫне сулкаласа илчӗ.

— Санӑн вӗсемпе манран ытларах киленмелле. Ку — сан ӗҫӳ: эсӗ артист.

— Ҫук-с, ку ман ӗҫ мар, — тесе хирӗҫлерӗ те Шубин, шлепкине илсе, ӗнси ҫине лартрӗ. — Эп мясник-с: ман ӗҫ — аш-какай, аш ҫыпӑҫтармалла, хулпуҫҫисене, урасене, алӑсене; кунта акӑ нимӗнле форма та ҫук, вӗҫленни ҫук, — пур еннелле те сапаланса кайнӑ… Кай, тыт ӑна!

— Кунта та илем пур-ҫке, — астутарчӗ ӑна Берсенев. — Сӑмах май, кала-ха: пуҫланӑ барельефна туса пӗтертӗн-и эсӗ?

— Хӑшне?

— Качака ҫавӑтнӑ ачана.

— Ҫӑва патне! ҫӑва патне! ҫӑва патне! — юрланӑ чухнехи пек тӑсса кӑшкӑрчӗ Шубин. — Чӑн-чӑннисем ҫине, ваттисем туни ҫине, авалхисем ҫине пӑхрӑм та, хамӑн ӑнман япалана ҫапса салатрӑм. Эсӗ мана ҫутҫанталӑк ҫине кӑтартатӑн та: «Кунта та илем пур», тетӗн. Паллах, пур япалара та — илемлӗх, санӑн сӑмсунта та вӑл пур, анчах кашни илем хыҫҫӑн хӑвалаймӑн. Ваттисем — вӗсем ун хыҫҫӑн хӑваламан та; вӗсен ӗҫне вӑл хӑй тӗллӗнех кӗрсе пынӑ, ӑҫтан — пӗр турӑ ҫеҫ пӗлет, пӗлӗтрен пулӗ. Пӗтӗм тӗнче вӗсен аллинче пулнӑ; пирӗн вӗсем пек кармашма май ҫук: аллӑмӑрсем кӗске. Эпир вӑлтасене пӗр тӗле ывӑтатпӑр та — тинкерсе ларатпӑр вара. Хыпать, лайӑх! хыпмасан…

Шубин чӗлхине кӑларса кӑтартрӗ.

— Тӑхта-ха, тӑхта, — пӳлчӗ ӑна Берсенев. — Ку парадокс. Эсӗ илеме кӑмӑлламастӑн, ӑҫта мӗнле илем тӗл пулатӑн, ӑна юратмастӑн пулсан, вӑл сана сан искусствунта та парӑнмасть. Илемлӗ сӑмахпа илемлӗ кӗвӗ хӑвӑн чӗрӳнте нимӗн те ҫуратмаҫҫӗ пулсан, эсӗ вӗсене кӑмӑлламастӑн пулсан, тесе каласшӑн эпӗ.

— Эх, эсӗ, кӑмӑллавҫӑ! — персе ячӗ те Шубин хӑй тупнӑ ҫӗнӗ сӑмахран хӑех кулса ячӗ, Берсенев — шухӑша кайрӗ. — Ҫук, тӑванӑм, — терӗ малалла Шубин, — эсӗ ӑслӑ философ, Мускав университечӗн виҫҫӗмӗш кандидачӗ, санпа тавлашма хӑрушӑ, уйрӑмах мана, вӗренсе пӗтереймен студента, анчах эпӗ сана акӑ мӗн калам: хамӑн искусствӑсӑр пуҫне эпӗ илеме хӗрарӑмсенче… хӗрсенче кӑна юрататӑп, ӑна та нумайранпа мар…

Вӑл месерле ҫаврӑнса выртрӗ те аллине пуҫӗ айне хучӗ.

Пӗр хушӑ нимӗн те чӗнмерӗҫ. Ялкӑшса тӑракан тӗлӗрнӗ ҫӗр ҫинче кӑнтӑрлахи вӗри шӑплӑх пусса тӑрать.

— Сӑмах май, хӗрарӑмсем ҫинчен калам, — каллех пуҫларӗ Шубин. — Мӗншӗн-ха Стахова никам та алла илмест? Куртӑн-и эсӗ ӑна Мускавра?

— Ҫук.

— Йӑлтах ӑсран тайӑлнӑ ватсупнӑ. Ларать кунӗ-кунӗпе хӑйӗн Августина Христиановни патӗнче, вилес пек кичем хӑйне, ҫапах ларать… Пӑхаҫҫӗ пӗр-пӗрин ҫине ҫӑварӗсене карса, айванла… Пӑхма та йӗрӗнмелле. Пыр та калаҫ унпа. Мӗнешкел лайӑх ҫемьере пурӑнма турӑ пилленӗ ҫав ҫынна — ҫук, Августина Христиановнӑнах пар ӑна! Унӑн кӑвакалла сӑн-питӗнчен ирсӗртереххине эпӗ ҫуралнӑранпа та курман! Ҫак кунсенче эпӗ унӑн сӑнне пӑхса карикатура турӑм, Дантанӑнни майлӑрах, начарах тухмарӗ. Эпӗ сана кӑтартӑп-ха ӑна.

— Елена Николаевна бюсчӗ мӗнле? — ыйтрӗ Берсенев — Малалла шӑвать-и?

— Ҫук, тусам, шумасть. Унашкал сӑн-пите курсан ӑсран кайӑн. Пӑхатӑн: тап-таса та чип-чипер сӑн-пит; сӑнарласа тума йывӑр та мар пек ӗнтӗ. Анчах яхӑнне те ан пыр… Ҫӗр айне пытарнӑ мул пекех, алла лекесшӗн мар. Вӑл мӗнле итленине асӑрханӑ-и эсӗ? Сӑн-пичӗ ҫинче пӗр йӗр те хускалмасть, куҫӗсем ҫеҫ пӗрмай выляса тӑраҫҫӗ, ӑна пула вара пӗтӗм кӗлетки улшӑнать. Мӗн тума хушӑн ӗнтӗ скульптора, ҫитменнине тата ман пек япӑххине? Тӗлӗнмелле чӗрчун… ӑнланса илме ҫук чӗрчун, — хушса хучӗ вӑл кӑшт тӑрсан.

— Ҫапла; тӗлӗнмелле хӗр вӑл, — терӗ Берсенев та.

— Николай Артемьевич Стахов хӗрӗ! Ҫакӑн хыҫҫӑн юнпа ӑру ҫинчен калаҫ ӗнтӗ. Тата акӑ мӗн тӗлӗнтерет: вӑл чӑнах та ун хӗрӗ, ун сӑнлӑ, тата амӑшӗ — Анна Васильевна — сӑнлӑ. Эпӗ Анна Васильевнӑна чӗререн хисеплетӗп, вӑл мана ырӑ тӑвакан, пулӑшакан хӗрарӑм, — анчах вӑл чӑх-ҫке… Елена чунӗ мӗнле урӑхла пулнӑ-ха? Кам чӗртсе янӑ ҫав ҫулӑма? Акӑ сана, философ, татах задача!

Анчах «философ», паҫӑрхи пекех, нимӗн те шарламарӗ. Берсенев нумай калаҫма юратмасть, калаҫнӑ чухне те мелсӗр сӑмахсем каласа хуркалать, тытӑнчӑклӑн пуплет, кирлӗ мар ҫӗртенех аллисене сулкаласа илет; халь вара уйрӑмах ун чунне ывӑннӑ тата хурланнӑ чухнехи пек шӑплӑх пусса илнӗ. Хула тулашне вӑл нумаях пулмасть кӑна, кунне темиҫешер сехет хушши пысӑк та йывӑр ӗҫпе ларса ирттернӗ хыҫҫӑн куҫса килнӗ. Ӗҫсӗр выртни, тулли кӑмӑл, уҫӑ сывлӑш, ӗмӗт ҫитнине пӗлсе тӑни, юлташӗпе пули-пулми ҫинчен калаҫни, юратнӑ хӗрен ӑнсӑртран килсе тухнӑ сӑнарӗ, ҫак тӗрлӗ йышши тата ҫав хушӑрах темшӗн пӗр евӗрлӗрех туйӑнакан шухӑш-кӑмӑл унӑн ӑшчиккинче пӗтӗмӗшле пӗр туйӑм пулса пӗрлешрӗҫ, халь акӑ вӗсем лӑплантараҫҫӗ те, пӑшӑрхантараҫҫӗ те, вӑя та шалтӑрах пӗтереҫҫӗ… Берсенев питӗ хавшак чунлӑ ҫамрӑк ҫын пулнӑ.

Ҫӑка айӗнче уҫӑ та лӑпкӑ; сулхӑна вӗҫсе кӗрекен шӑнасемпе пыл хурчӗсем те майӗпен сӗрленӗн туйӑнать; ӗнчӗ тӗслӗ вӗтӗ те таса, ем-ешӗл курӑк чӳхенмест; вӗсен ҫӳлӗ тунисем, тӗлӗнсе хытса кайнӑ пек, ним хускалмасӑр лараҫҫӗ; ҫӑкан аялти турачӗсем ҫинчи сарӑ ҫеҫкесен пӗчӗк ҫупкӑмӗсем чӗтренмесӗр ҫакӑнса тӑраҫҫӗ. Тутлӑ шӑршӑ кашни сывласа илмессеренех кӑкӑр тӗпнех хӗсӗнсе кӗрет, апла пулсан та, ӑна кӑмӑллӑнах сывласа илетӗн. Лере инҫетре, ҫырма леш енче, пӗлӗт хӗррине ҫитиех пурте йӑлкӑшса, ҫунса тӑрать; хушӑран лӑпкӑ ҫил вӑштӑр вӗрет те, ӑна сапаласа ярса, тата вӑйлӑрах йӑлкӑштарать; пайӑркаллӑ-пайӑркаллӑ пӑс ҫӗр ҫийӗн чӳхенет. Кайӑк юрри илтӗнмест; вӗсем шӑрӑхра юрламаҫҫӗ; анчах шӑрчӑксем пур ҫӗрте те чӗриклетеҫҫӗ. Сулхӑнра канлӗн ларса, пурнӑҫӑн ҫак вӗри шавне итлеме те кӑмӑллӑ: вӑл ыйха ярать, ӗмӗтсене вӑратать.

— Асӑрханӑ-и эсӗ, — кӗтмен ҫӗртен калаҫма пуҫларӗ Берсенев, аллисене сулкаласа: — мӗнле асамлӑ туйӑм хускатать ҫутҫанталӑк пирӗн чӗресенче? Унта пурте тулли, уҫӑмлӑ, хӑйпе хӑй киленет, тесшӗн эпӗ, — эпир ҫакна ӑнланатпӑр та ун ҫине юратса пӑхатпӑр, ҫав вӑхӑтрах вӑл, тепӗр тесен, — ман ӑшчикре, яланах темле канӑҫсӑрлӑх, темле шиклӗх тата салхулӑх вӑратать. Мӗне пӗлтерет ку? Ун умӗнче эпир хамӑрӑн кӑмӑл тулманнине, хамӑрӑн уҫӑмсӑрлӑха ытларах туйса илетпӗр-ши, е унӑн мӗн пурри пирӗн кӑмӑла тултараймасть, е унӑн урӑххи, пире кирли ҫук, тесе каласшӑн эпӗ.

— Кхм, — терӗ Шубин. — Андрей Петрович, ҫаксем пурте мӗне пула пулса иртнине каласа парам сана. Халь эсӗ шӑпах пӗр-пӗччен ҫыннӑн туйӑмне каласа кӑтартрӑн, ҫав ҫын пурӑнмасть, таврана пӑхса хавасланнипе ирӗлсе кӑна тӑрать. Мӗн пӑхса тӑмалли пур-ха? Эсӗ ху пурӑн, вара маттур пулӑн. Ҫутҫанталӑк алӑкне кирек мӗн чухлӗ шаккасан та, вӑл сана пурпӗрех ӑнланса илмелле каласа параймасть, мӗншӗн тесен вӑл чӗлхесӗр. Хӗлӗх пекех янӑрӗ вӑл, йынӑшӗ, анчах та унран юрӑ ан кӗт. Чӗрӗ чун, пуринчен ытла хӗрарӑм чунӗ хирӗҫ чӗнет. Ҫавӑнпа та, манӑн ырӑ кӑмӑллӑ тусӑм, сана чун савни тупса пӗрлешме канаш паратӑп, вара санӑн салху туйӑмусем ҫийӗнчех сирӗлсе кайӗҫ. Эс каланӑ пек каласан, акӑ мӗн «кирлӗ» пире. Ҫак пӑшӑрхану, ҫак салхулӑх пӗтӗмпех хӑйне евӗрлӗ выҫлӑх вӑл. Ӑшчикке чӑн-чӑн апат пар, вӑл часах йӗркене кӗрет. Ҫутҫанталӑкра ху вырӑнна йышӑн, унӑн пайӗ пул, тӑванӑм. Тата мӗн-ха вӑл, мӗншӗн кунта «ҫутҫанталӑк»? Эсӗ хӑвах итле: юрату… мӗнле вӑйлӑ, мӗнле хӑватлӑ сӑмах! Ҫутҫанталӑк… шкулта калакан кивелнӗ сӑмах кӑна вӗт! Ҫавӑнпа та (Шубин юрласа ячӗ): «Марья Петровна сывӑ пултӑр!» е урӑхла, Марья Петровна пулмасан, урӑххи — пурпӗрех. Ву ме компрене.

Берсенев кӑштах ҫӗкленчӗ те хуҫлатса пӗрле тытнӑ аллисем ҫине янахӗпе тӗренчӗ.

— Мӗншӗн йӗкӗлтетӗн, — терӗ вӑл юлташӗ ҫине пӑхмасӑрах: — мӗншӗн мӑшкӑлламалла? Ҫапла, эсӗ тӗрӗс каларӑн: юрату пысӑк сӑмах, аслӑ туйӑм… Анчах мӗнле юрату ҫинчен калатӑн-ха эсӗ?

Шубин та кӑштах ҫӗкленчӗ.

— Мӗнле юрату ҫинчен, тетӗн-и? Кирек мӗнли ҫинчен пулсан та, — пурпӗрех, вӑл куҫ умӗнче ҫеҫ пултӑр. Тӳррипе калатӑп сана, ман шутпа, тӗрлӗ йышши юрату пачах ҫук. Эсӗ юратрӑн пулсан…

— Пӗтӗм чӗререн, — хушса хучӗ Берсенев.

— Вӑл ҫаплах ӗнтӗ, паллӑ: чӗре панулми мар, ӑна ҫурмалла уйӑраймӑн. Юратрӑн пулсан, тӗрӗс тунӑ. Эпӗ мӑшкӑлласси ҫинчен шухӑшламан та. Ман чӗрере халь ҫав тери ачаш туйӑм, вӑл халь ҫемҫе… Эпӗ, эс калашле, пирӗн кӑмӑла ҫутҫанталӑк мӗншӗн ҫав териех канӑҫсӑрлатнине ӑнлантарса парасшӑнччӗ. Мӗншӗн тесен вӑл пирӗн чӗрери юратӑва вӑратать, ҫав вӑхӑтрах пирӗн кӑмӑлсене тултараймасть. Вӑл пире теприн ытамне хӑвалать, эпир ӑна ӑнланса илейместпӗр, унран хӑйӗнчен темскер кӗтетпӗр. Эх, Андрей, Андрей, — илемлӗ ҫак хӗвел, ҫак тӳпе, — пурте, пурте пирӗн таврара илемлӗ, эсӗ акӑ хуйхӑратӑн; анчах эсӗ ҫак самантра хӑвӑн аллунта юратнӑ хӗрарӑмӑн аллине тытса тӑнӑ пулсан, ҫав алӑ, ҫав хӗрарӑм пӗтӗмӗшпех санӑн пулнӑ пулсан, эсӗ пӑхасса та ун куҫӗпе пӑхнӑ пулсан, хӑвӑн пӗччен туйӑмупа мар, унӑн туйӑмӗпе туйнӑ пулсан, ҫанталӑк вӑл, Андрей, сан чӗрӳнте салхулӑхпа пӑшӑрхану вӑратман пулӗччӗ, эсӗ унӑн илемне асӑрхаман пулӑттӑн; ун чухне ҫутҫанталӑк хӑй хавасланса юрланӑ пулӗччӗ, вӑл хӑй сан пурнӑҫун юррине ӗнӗрленӗ пулӗччӗ, мӗншӗн тесен ун чухне эсӗ ӑна, чӗлхесӗре, чӗлхеллӗ тунӑ пулӑттӑн!

Шубин сиксе тӑчӗ те пӗр-икӗ хутчен каллӗ-маллӗ утса тухрӗ, Берсенев вара пуҫне пӗкрӗ, унӑн сӑн-пичӗ те кӑштах хӗрелчӗ.

— Эпӗ санпа пӗтӗмӗшпех килӗшместӗп, — калаҫма пуҫларӗ вӑл. — Ҫутҫанталӑк пире яланах… юрату ҫинчен систермест. («Юрату» сӑмаха Берсенев сасартӑках каламарӗ.) Ҫавӑн пекех, вӑл пире хӑратать те: вӑл пире хӑрушӑ… тата ӑнланса илмелле мар вӑрттӑнлӑх ҫинчен систерет. Ҫавӑ мар-и вара пире хыпса ҫӑтмалла, вӑл мар-и пире пӗр чарӑнмасӑр ҫӑтса тӑрать? Ҫутҫанталӑк аллинче пурнӑҫ та, вилӗм те пур, унта вилӗм те пурнӑҫ пекех хыттӑн калаҫать.

— Юратура та пурнӑҫпа вилӗм, — пӳлчӗ ун сӑмахне Шубин.

— Тата, — терӗ малалла Берсенев: — эпӗ, сӑмахран, ҫуркунне вӑрманта, ешӗл чӑтлӑхра тӑнӑ чух, Оберон кӑкӑрӗн романтикӑлла кӗввине итленӗ чух (Оберон какӑрӗ сӑмахсене каланӑ хыҫҫӑн Берсенев кӑштах вӑтанчӗ) — ку та вара…

— Юратушӑн ҫунни, телейшӗн ҫунни, урӑх ним те мар! — хӑвӑрттӑн каласа хучӗ Шубин. — Эпӗ те пӗлетӗп вӑл кӗвве, вӑрман сулхӑнӗнче, е уҫӑ хирте, хӗвел анса ларнӑ чухне тата тӗмсем хушшинче юханшыв тӗтреленсе тӑнӑ чухне килсе тухакан туйӑмсене те пӗлетӗп. Анчах вӑрмантан та, юханшывран та, ҫӗртен те, тӳперен те, кашни пӗлӗт татӑкӗнчен те, кашни курӑкран та эпӗ телей илесшӗн, телей кӗтетӗп, пуринчен те вӑл ҫывхарнине, вӑл чӗнсе каланине илтетӗп. «Ман туррӑм — ҫутӑ та хаваслӑ!» Пӗр сӑвва эпӗ ҫапла ҫырма пуҫланӑччӗ; пӗрремӗш сӑвви, туррипе кала, лайӑх вӗт; анчах иккӗмӗшне ниепле те тупаймарӑм. Телей! телей! Пурнӑҫ вӗресе тӑнӑ чух, ал-урасем хамӑра пӑхӑннӑ чух, хамӑр анаталла мар, тӑвалла хӑпарнӑ чух пире ҫавӑ ҫеҫ кирлӗ! Мур илесшӗ! — терӗ Шубин кӗтмен ҫӗртен килсе тухнӑ туйӑмпа. — Эпир ҫамрӑк, уксах-чӑлах мар, айван мар: эпир хамӑра валли телей тупатпӑрах!

Вӑл хӑйӗн кӑтра пуҫне сулса илчӗ те шанчӑклӑн, хӑйне хирӗҫ тухма чӗннӗ пекех, ҫӳлелле, тӳпенелле пӑхрӗ. Берсенев ун ҫине тинкерчӗ.

— Телейрен пысӑкки нимӗн те ҫук-и вара? — терӗ вӑл шӑппӑн.

— Тӗслӗхрен? — тесе ыйтрӗ те Шубин калаҫма чарӑнчӗ.

— Тӗслӗхрен акӑ, эпир санпа иксӗмӗр, ху калашле, ҫамрӑк, лайӑх ҫынсем, тейӗпӗр; пирӗнтен кашниех хӑй валли телей тупасшӑн… Анчах «телей» тени пире пӗрлештерекен, иксӗмӗре те хавхалантаракан, пире пӗр-пӗрне алӑ пама хӗтӗртекен сӑмах-ши вӑл? Вӑл эгоистла, пӗрне тепринчен уйӑрса яракан сӑмах мар-ши, тесе каласшӑн эпӗ.

— Эсӗ пӗрлештерекен сӑмахсене пӗлетӗн-и?

— Пӗлетӗп; вӗсем сахал мар, эсӗ ху та пӗлетӗн вӗсене.

— Кала-ха эппин? Мӗнле сӑмахсем вӗсем?

— Искусство тейӗпӗр эппин, — мӗншӗн тесен эсӗ — художник, — тӑван ҫӗршыв, наука, ирӗклӗх, тӗрӗслӗх.

— Юрату мӗнле? — ыйтрӗ Шубин.

— Юрату та пӗрлештерекен сӑмах; анчах халь эсӗ хыпса ҫунса кӗтекен юрату евӗрли мар: юрату — киленӳ мар, пуҫа хума хатӗр пулса юратни.

Шубин пит-куҫне пӗркелентерсе илчӗ.

— Эсӗ калани нимӗҫсемшӗн лайӑх; эпӗ хӑмшӑн юратасшӑн; эпӗ пӗрремӗш номер пуласшӑн.

— Пӗрремӗш номер — терӗ Берсенев та. — Хамӑра иккӗмӗш вырӑна лартасси — пирӗн пурнӑҫӑн тӗп тӗллевӗ пулнӑ пек туйӑнать мана.

— Пурте эсӗ сӗннӗ пек тусан, — пит-куҫне чалӑштарса ӳлкевлӗн каласа хучӗ Шубин, — ҫӗр ҫинче никам та ананас ҫимӗччӗ: пурте ыттисене парӗччӗҫ.

— Апла пулсан, ананассем кирлӗ мар; тепӗр тесен, эс ан хӑра, ҫын ҫӑварӗнчи ҫӑкара туртса илме юратакансем яланах тупӑнаҫҫӗ.

Пӗр вӑхӑта вӗсем шӑпланчӗҫ.

— Эпӗ ҫак кунсенче каллех Инсарова тӗл пултӑм, — терӗ Берсенев, калаҫма тытӑнса, — эпӗ ӑна хам пата хӑнана чӗнтӗм; тем пулсан та, сана унпа паллаштарасшӑнах… тата Стаховсемпе.

— Мӗнлескер вӑл Инсаров? Ах, леш серб е болгар-и, эсӗ мана каласа кӑтартнӑччӗ? Леш патриот-и? Ҫак философилле шухӑшсене вӑл вӗрентмерӗ пуль те сана?

— Пулма пултарать.

— Вӑл пачах хӑйне уйрӑм индивидуум-и вара?

— Ҫапла.

— Аслӑ-и? Пултаруллӑ-и?

— Аслӑ-и?.. Аслӑ. Пултаруллӑ-и вӑл? пӗлместӗп, аплах мар-тӑр.

— Ҫук? Мӗнре вара ун чапӗ?

— Курӑн акӑ. Халь пирӗн кайма вӑхӑт ҫитрӗ пуль, тетӗп эпӗ. Анна Васильевна пире кӗтет пулас ӗнтӗ. Миҫемӗш сехет-ха?

— Виҫҫӗ ҫине кайнӑ. Уттарар. Мӗнле пӑчӑ! Ҫак калаҫу манӑн пӗтӗм юна хускатса ячӗ. Пӗр самант эсӗ те мӗнччӗ… эпӗ ахаль мар артист: асӑрхатӑп. Тӳррипе кала-ха: илӗртеҫҫӗ-и сана хӗрарӑмсем?

Шубин Берсенева питрен пӑхасшӑнччӗ, анчах лешӗ тепӗр еннелле ҫаврӑнса ҫӑка айӗнчен тухрӗ, Шубин, пӗчӗк урисене сулмаклӑн та кӗрнеклӗн пусса, ун хыҫҫӑн утрӗ. Берсенев майсӑррӑн, хулпуҫҫийӗсене ҫӗклесе мӑйне тӑсса утать; апла пулсан та, вӑл Шубинран ытларах йӗркеллӗ ҫын пек туйӑнать; пирӗннисем джентльмен сӑмаха йӗркерен кӑларман пулсан, эпир ӑна джентльмен, тенӗ пулӑттӑмӑр.

Сайт:

 

Статистика

...подробней