Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XXX

Раздел: Лӑпкӑ Дон. 3-мӗш кӗнеке –> Улттӑмӗш пайӗ

Автор: Аркадий Малов

Источник: Михаил Шолохов. Лӑпкӑ Дон: роман. Виҫҫӗмӗш кӗнеке. Аркадий Малов куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1974. — 438 с.

Добавлен: 2020.03.19 13:33

Предложений: 174; Слово: 1593

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Григорий таврӑннӑ кун Татарски хуторӗнче икӗ сотня йӗркелеме те ӗлкӗрнӗ. Пуху пӑшал йӑтма пултаракансене — вунулттӑран пуҫласа ҫитмӗл ҫула ҫитичченхи казаксене — пурне те мобилизацилеме йышӑннӑ. Нумайӑшӗ лару-тӑру шанчӑксӑррине туйрӗҫ: ҫурҫӗрте — большевиксен урапи ҫинчи тӑшманла Воронеж кӗпӗрнипе хӗрлӗ Хопер округӗ, кӑнтӑрта — фронт; вӑл каялла ҫаврӑнса килсе, хӑйӗн хӑватлӑ вӑйӗпе повстанецсене ним мар лапчӑтса хума пултарать. Хӑш-пӗр асӑрхануллӑ казаксен алла хӗҫ-пӑшал тытасси килмерӗ, анчах вӗсене вӑйпа тыттарчӗҫ. Шат та пат килӗшмерӗ Степан Астахов ҫапӑҫма.

— Эпӗ каймастӑп. Лашана илӗрех, хама кирек те мӗн тӑвӑр та, эпӗ винтовка тытас теместӗп, — пӗлтерсе хучӗ вӑл, ирхине хӑй патне Григорий, Христоня тата Аникушка пӳрте пырса кӗрсен.

— Мӗнле тытас теместӗн? — сӑмса ҫунаттисене сиккелентерсе ыйтрӗ Григорий.

— Ҫаплах, кӑмӑл ҫук — ӗҫ те пӗтнӗ!

— Енчен те хутора хӗрлисем тытса илсен, ун чух ӑҫта чӑматӑн? Пирӗнпе пыратӑн-и е юлатӑн?

Степан тинкерсе пӑхакан йӑлтӑркка куҫӗсене питӗ майӗпен Григорий ҫинчен Аксинья ҫине куҫарчӗ:

— Ун чухне курӑнать… — терӗ вӑл, пӗр вӑхӑт чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн.

— Апла пулсан, тух! Тыт ӑна, Христан! Эпир халех сана стена ҫумне тӑрататпӑр! — Григорий, кӑмака ҫумне тӗршӗннӗ Аксинья ҫинелле пӑхасшӑн мар тӑрӑшса, Степана гимнастерка ҫаннинчен тытрӗ, картах хӑй патнелле туртрӗ. — Кайрӑмӑр, вӑйӑ мар кунта!

— Григорий, ан ухмахлан… Яр! — Степан, сӑнӗпе кӑвакарса кайса, вӑйсӑррӑн каялла туртӑнчӗ.

Ӑна питне-куҫне шӑмарса пӑрахнӑ Христоня хыҫалтан ыталаса тытрӗ, мӑкӑртатса илчӗ:

— Эхер те эсӗ ун пек шухӑшлӑ пулсан, кайрӑмӑр, хайхи-майхи.

— Тӑвансем!..

— Эпир тӑвансем мар сана! Ут, тенӗ!

— Ярӑр, ҫырӑнатӑп сотньӑна. Йӑмшак-ха эпӗ тиф хыҫҫӑн…

Григорий, Степан гимнастеркин ҫаннине аллинчен вӗҫерсе, йӳҫҫӗн кулса илчӗ.

— Винтовка кайса ил. Паҫӑрах ҫапла каламаллаччӗ. Вӑл, шинель аркисене хупласа, сывпуллашмасӑрах пӳртрен тухрӗ. Ҫакӑн пек тӗркӗшӳ пулнӑ хыҫҫӑн та Христоня Степанран чикаркӑлӑх табак ыйтма хӑйрӗ, кайран та, хӑйсен хушшинче нимӗн те пулса иртмен пекех, вӑрахчен калаҫса ларчӗ.

Каҫ пулас умӗн Вешенскинчен икӗ лавпа хӗҫпӑшал илсе килчӗҫ: сакӑрвун тӑватӑ винтовкӑпа ҫӗр ытла хӗҫ. Нумайӑшсем хӑйсем пытарса тытнӑ хӗҫ-пӑшалӗсене кӑларчӗҫ. Хуторта икҫӗр вунпӗр боец тупӑнчӗ. Ҫӗр аллӑ казак утсем ҫине утланчӗ, ыттисем — пластунсем.

Повстанецсен пӗр пӗтӗм организаци ҫук-ха. Халлӗхе хуторсем ҫапӑҫӑва уйрӑмшарӑн хатӗрленчӗҫ; сотньӑсем турӗҫ, пухусенче чи хӑюллӑрах казаксенчен, чинне-мӗнне пӑхмасӑр, ҫапӑҫусенче палӑрнине шута илсе, командирсем суйларӗҫ, наступленипе каймарӗҫ, кӳршӗллӗ хуторсемпе ҫеҫ ҫыхӑну тытрӗҫ тата таврари вырӑнсене юланутсемпе разведка турӗҫ.

Татарскинче Григорий пырса ҫитичченех, вунсаккӑрмӗш ҫулхи пек, Петр Мелехова утлӑ сотня командирне суйланӑ. Латышев ҫуран сотньӑна йышӑннӑ. Иван Томилин ертсе пыракан батареецсем Базкине кайнӑ. Унта хӗрлисем пӑрахса хӑварнӑ, хӑрах кустӑрми арканса пӗтнӗ, панорамӑсӑр ҫӗмрӗк оруди йӑваланса выртнӑ-мӗн. Ҫавна юсама кайнӑ та батареецсем. Икҫӗр вунпӗр ҫын валли ҫӗр сакӑр винтовка, ҫӗр хӗрӗх хӗҫпе вунтӑватӑ сунар пӑшалӗ Вешенскинчен илсе пынӑ тата хуторта пухнӑ. Ытти стариксемпе пӗрле Моховсен подвалӗнчен тухнӑ Пантелей Прокофьевич ҫӗр айне пытарса чикнӗ пулемета чавса кӑларчӗ. Анчах лентӑсем пулман пирки, сотня пулемета илмерӗ.

Тепӗр кунне, каҫ пулас умӗн, Каргинскинчен хӗрлӗ ҫарсен Лихачев ертсе пыракан карательнӑй отрячӗ восстание путарма килни паллӑ пулать. Ку отрядра виҫҫӗр ҫуран салтак, ҫичӗ орудипе вуникӗ пулемет шутланнӑ. Петро Токин хуторӗ еннелле вӑйлӑ разведка кӑларса яма, ҫав вӑхӑтрах кун пирки Вешенскине пӗлтерсе хума шутларӗ.

Разведка ҫул ҫине каҫ сӗмӗпе тухрӗ. Григорий Мелехов Татарски хуторӗнчи вӑтӑр икӗ казака ертсе кайрӗ. Хутортан сиккипе вӗҫтерсе тухрӗҫ. Токина ҫитиччен пекех ҫапла хӑваласа пычӗҫ. Хутортан пӗр икӗ ҫухрӑмра, тарӑнах мар ҫыр патӗнчи ҫул хӗрринче, Григорий казаксене утсем ҫинчен анма хушрӗ, шырланра пытантарса тӑратрӗ. Коноводсем лашасене лапама ҫавӑтса кайрӗҫ. Юрӗ тарӑн унта. Утсем, вар тӗвне аннӑ чух, хырӑмӗсем таран ҫемҫе юр ӑшне пута-пута кӗчӗҫ, тахӑшӗн ӑйӑрӗ, ҫур умӗнхи хӗрӳлӗхпе хыттӑн ихахлата-ихахлата кӗҫенчӗ, тапӑҫса хӑтланчӗ. Ӑна лӑплантарма ятарласа коновод уйӑрма тиврӗ.

Виҫӗ казака — Аникушкӑна, Мартын Шамильпе Прохор Зыкова — Григорий хутор патне ячӗ. Вӗсем лашисене уттарса вырӑнтан тапранчӗҫ. Инҫетри сӑрт айлӑмӗнче, кӑваккӑн курӑнса, кӑнтӑр хӗвелтухӑҫнелле Токин хуторӗн уничисем кукӑрӑлса кӗреҫҫӗ. Каҫ пулса ҫитрӗ. Пӗлӗтсем ҫеҫенхир ҫийен аялтанах шӑва-шӑва иртеҫҫӗ. Казаксем шырланра шӑпӑрт ларчӗҫ. Григорий виҫӗ юланутӑн мӗлкисем анаталла акса, хура ҫуна ҫулӗпе пӗрлешсе кайнине пӑхса тӑчӗ. Кӗҫех утсем курӑнми те пулчӗҫ. Казаксен пуҫӗсем кӑна силленсе пычӗҫ. Вӗсем те куҫран ҫухалчӗҫ. Тепӗр минутран вӑл енчен пулемет хыттӑн шатӑртатнӑ сасӑ илтӗнчӗ. Унтан кӑшт ҫинҫереххӗн тепри, ахӑртнех ручной пулемет пулас, ҫатӑртатма пуҫларӗ. Дискӗ пушаннӑ хыҫҫӑн ручной пулемет шӑпланчӗ, тепри, самантлӑха чарӑнса, татах тепӗр лента персе пӗтерчӗ. Пульӑсем ҫӗрлехи тӗттӗмре шырлан ҫийӗн, таҫта ҫӳлтен вӗҫе-вӗҫе иртрӗҫ. Вӗсем вичкӗннӗн шӑхӑрни казаксен кӑмӑлне ҫӗклентерчӗ, пуля вӗҫнӗ сасӑсем хаваслӑн та ҫинҫен янӑраса тӑчӗҫ. Виҫҫӗн ҫил-тӑвӑл кӑларас пек ӗрӗхтерсе килчӗҫ.

— Застава ҫине ҫитсе тӑрӑнтӑмӑр! — аякранах кӑшкӑрчӗ Прохор Зыков, Сасси утсем тӗпӗртеттерсе чупнӑ сасӑпа хупланчӗ.

— Коноводсем, хатӗрленӗр! — приказ пачӗ Григорий. Вӑл шырлан хӗррине, бруствер ҫине хӑпарнӑ пек, ялт сиксе хӑпарчӗ те, пульӑсем юр ҫине чвиклете-чвиклете тӑрӑннине пӑхмасӑрах, кунталла ҫывхаракан казаксене хирӗҫ утса кайрӗ.

— Нимӗн те курмарӑр-и?

— Тӗркӗшнине илтрӗмӗр. Нумаййӑн вӗсем, сассисенченех паллӑ, — терӗ Аникушка хашкаса сывласа.

Вӑл учӗ ҫинчен сикрӗ, атӑ сӑмси йӗнер йӑранинчен ҫакланса ларчӗ те, ятлаҫса илчӗ, хӑрах ури ҫинче сиккелесе, теприне аллипе вӗҫертрӗ.

Григорий унран ыйткаласа тӑнӑ вӑхӑтра сакӑр казак шырланран вара анчӗҫ; лашисене илсе, киле тапрӗҫ.

— Персе пӑрахатпӑр ыран, — терӗ Григорий, таркӑнсем аяккалла тӗпӗртеттерсе кайнине итлесе.

Шырланра юлнӑ казаксем, сасӑ памасӑр, тепӗр сехет пек ларчӗҫ, тимлӗ тӑнларӗҫ. Юлашкинчен тахӑшӗ ут чӗрнисем чаклатнине илтрӗ.

— Токин енчен килеҫҫӗ…

— Разведка!

— Пулма пултараймасть!

Хуллен пӑшӑлтатса калаҫрӗҫ. Пуҫӗсене кӑларса, вӗсем кӑлӑхах ҫӗрлехи куҫ витерейми тӗттӗмре мӗн те пулин курма тӑрӑшрӗҫ. Калмӑк куҫлӑ Федот Бодовсков пуринчен малтан асӑрхарӗ.

— Килеҫҫӗ, — ҫирӗппӗн каларӗ вӑл, винтовкине хывса тытса.

Унӑн пӑшала темле путӗшлерех йӑтса ҫӳрес йӑла пур: ҫаккине, хӗрес пек, мӑйӗнчен ҫакса ярать те, винтовки кӑкӑрӗ ҫинче чалӑшшӑн сулланса ҫапкаланать. Вӑл, кӗвентепе шыв ҫӗклекен хӗрарӑмла, аллисене винтовка кӗпҫипе кӳпчекӗ ҫине хурать, утнӑ чух та, ут ҫинче те вара ҫаплах ҫӳрет.

Ҫулпала пӗр вунӑ юланут пулӗ сӑмах шарламасӑр, ылмӑш-тӗлмешшӗн килет. Ыттисенчен ҫур лаша чухлӗ малта кӗрнек пӳ-силлӗ, ӑшӑ тумланнӑ ҫын кӗлетки палӑрать. Пукрас хӳреллӗ, вӑрӑм кӳлепеллӗ лаши ҫирӗппӗн те мӑнаҫлӑн утать. Тӗксӗм сӑрӑ тӳпе ытамӗнче Григорие утсен кӗлеткисемпе юланутсен тӑлпӑвӗсем лайӑхах курӑнаҫҫӗ, малта пыраканнин вӗҫнелле кӑшт шӗвӗрӗлсерех тухакан лаптак тӑрӑллӑ кубанкине те вӑл аванах курчӗ. Юланутсем шырланран вунӑ чалӑш пек ҫеҫ аяккарах; хӑйсем казаксенчен ҫавӑн пек питӗ пӗчӗк хушӑра пулнӑ май, вӗсем казаксем хӑйӑлтатса сывланине те, чӗрисем хӑвӑрт кӑртлатса тапнине те илтмелле пек.

Григорий унчченех-ха хӑй команда памасӑр пемелле мар тесе хушрӗ. Вӑл, тискер кайӑка вӑрттӑн пытанса сыхлакан сунарҫӑ пек, пурне те тӗплӗн шутласа, виҫсе-танлаштарса пӑхса, майлӑ саманта кӗтрӗ. Вӑл ҫакӑн пек шухӑш тытрӗ : юланутсене кӑшкӑрса сасӑ памалла та, вӗсем ниҫталла кайма аптӑраса пӗр ҫӗре кӗпӗрленсен, — пеме тытӑнмалла.

Лӑпкӑн нӑтӑртатать ҫул ҫинчи юр. Ут чӗрни айӗнчен шӑши вучӗ пек сарӑ хӗм сирпӗнсе тухрӗ: такан ҫара ҫӗпре амӑшӗ тӑрӑх шуса кайрӗ пулмалла.

— Кам килет!

Григорий шырланран кушак пек ҫӑмӑллӑн сикрӗ, тӳрленсе тӑчӗ. Ун хыҫӗнчен казаксем хуллен кӑштӑртатса тухрӗҫ.

Григорий пӗр кӗтмен мыскара пулса иртрӗ.

— Сире кам кирлӗ? — пӗр хӑрамасӑр е нимӗн те тӗлӗнмесӗр ыйтрӗ малти хӑйӑлтатарах тухакан ҫӑра хулӑн сасӑпа. Юланут лашине Григорий ҫине тытрӗ.

— Кам ку?! — вырӑнтан тапранмасӑр хиврен кӑшкӑрса ячӗ Григорий, кӑштах кукӑртнӑ аллинчи наганне асӑрхамалла мар ҫӗклесе.

Ҫав хулӑн сассах аслати пек хаяррӑн, ҫилӗллӗн янӑраса кайрӗ:

— Кам ҫухӑрашма хӑять? Эпӗ — карательнӑй ҫар отрячӗн командирӗ! Мана саккӑрмӗш Хӗрлӗ ҫар штабӗ восстани путарма янӑ! Кам сирӗн командир? Кӳрӗр ӑна кунта!

— Эпӗ командир…

— Эсӗ? А-а-а…

Григорий юланутӑн ҫӳлелле ялтах ҫӗкленӗ аллинче темле хура япала йӑлтӑртатнине курчӗ, вӑл персе яриччен юр ҫине ӳксе ӗлкӗрчӗ; ӳкнӗ чух кӑшкӑрчӗ:

— Огонь!

Браунингран персе янӑ пуклак вӗҫлӗ пуля Григорий пуҫӗ ҫийӗн чӗвлетсе иртрӗ. Унтан та кунтан хӑлхана хупласа хурас пек пӑшал сассисем кӗрӗслетсе кайрӗҫ. Бодовсков хӑюллӑ командир утланнӑ лаша чӗлпӗрӗнчен уртӑнчӗ. Григорий, Бодовсков урлӑ кармашса, аллине ҫӳлелле ҫӗклерӗ те кубанка ҫӗлӗке хӗҫ тӳрчӗпе туртса ҫапрӗ, тӗреклӗ кӗлеткене йӗнер ҫинчен сӗтӗрсе антарчӗ. Тытӑҫу икӗ минутрах вӗҫленчӗ. Хӗрлӗармеецсенчен виҫҫӗшӗ тарчӗҫ, иккӗшне вӗлерчӗҫ, ыттисенне хӗҫпӑшалӗсене тӑпӑлтарса илчӗҫ.

Григорий тыткӑна илнӗ кубанкӑллӑ командиртан, унӑн ванса пӗтнӗ тутине наган вӗҫӗпе чыша-чыша, кӗскен тӗпчерӗ:

— Хушамату мӗнле, ҫӗлен?

— Лихачев.

— Тӑхӑр хуралҫӑпа килнӗ чух мӗне шантӑн? Казаксем чӗркуҫҫи ҫине ӳкӗҫ тесе шухӑшларӑн-и? Каҫару ыйтӗҫ, терӗн?

— Вӗлерӗр мана!

— Ӑна ӗлкӗрме пулӗ, — лӑплантарса каларӗ Григорий. — Документсем ӑҫта?

— Сумкӑра. Ил, бандит!.. Сволочь!..

Григорий, Лихачев ятлаҫнине пӑхмасӑр, ӑна хӑй ухтарчӗ, кӗрӗк пиншакӗн кӗсйинчен тепӗр браунинг туртса кӑларчӗ, маузерпа полевой сумкине хывса илчӗ. Аякри кӗсйинче хутсем чикнӗ пӗчӗкҫӗ портфельпе — ӑна чӑпар тӗслӗ тискер кайӑк тирӗпе туртнӑ — портсигар тупрӗ.

Лихачев пӗрмаях ятлаҫрӗ, ыратнипе йынӑшрӗ. Унӑнне сылтӑм хулпуҫҫине пуля шӑтарса тухнӑ, Григорий хӗҫӗ пуҫне хытӑ амантнӑ. Хӑй вӑл ҫӳллӗ кӗлеткеллӗ. Григорирен те ҫӳллӗрех, тӑлпан хул-ҫурӑмлӑ, вӑйлӑ та пулмалла. Анчахрах хырӑннӑ кӗре пичӗ ҫинче, сӑмса сыппи тӗлӗнче, кӗске ҫӑмлӑ, сарлака хура куҫ харшисем хиврен тӑрмакланса пӗрлешеҫҫӗ. Ҫӑварӗ пысӑк, янахӗ тӑваткал. Лихачев пӗрмечеллӗ кӗрӗк пиншак тӑхӑннӑ, пуҫне хӗҫ тӳрчӗпе ҫапса лутӑрканӑ хура кубанка хуплать, кӗрӗк айӗнчи симӗс френчӗпе шалпар галифи ун ҫинче питӗ тӑпӑл-тӑпӑл лараҫҫӗ. Анчах лакланӑ кунчаллӑ шукӑль атӑ тӑхӑннӑ урисем пӗчӗк, илемлӗ.

— Кӗрӗкне хыв, комиссар! — хушрӗ Григорий. — Эсӗ — яка. Казак ҫӑкӑр-тӑварӗпе кӳпшесе кайнӑ, шӑнсах вилмӗн!

Тыткӑна илнисен аллисене пиҫиххисемпе, нӑхтасемпе туртса ҫыхрӗҫ, хӑйсен лашисем ҫинех утлантарчӗҫ.

— Юртӑпа ман хыҫҫӑн! — команда пачӗ те Григорий хӑй ҫумне ҫакнӑ Лихачев маузерне тӳрлетрӗ.

Вӗсем Базкинче ҫӗр каҫрӗҫ. Кӑмака енчи урайӗнче, улӑм ҫинче, Лихачев йынӑшса выртрӗ, шӑлӗсене шӑтӑртаттарчӗ, ыратнипе ниҫта кайса кӗрейми асапланчӗ. Григорий лампа ҫутинче унӑн суранлӑ хулпуҫҫине ҫуса ҫыхса ячӗ. Анчах тӗпчесе хӑтланасшӑн пулмарӗ. Лихачевӑн мандачӗсене, тухса тарнӑ ревтрибунал Лихачева парса янӑ Вешенскинчи казак-контрреволюционерсен списокӗсене, блокнотне, ҫырӑвӗсене, картта ҫинче паллӑ тунӑ вырӑнсене вӑрахчен уҫкаласа ларчӗ. Хушӑран пӗрре Лихачев ҫинелле куҫне сӑнӑпа тирнӗ пек ҫиҫтерсе пӑхса илчӗ. Вӗсемпе пӗр пӳртре ҫӗр каҫакан казаксем ҫӗрӗпех мӑкӑртатса тавлашрӗҫ, картишне лашисем патне, ҫенӗке чӗлӗм туртма тухкаласа кӗчӗҫ, калаҫса выртрӗҫ.

Григорий шурӑмпуҫ килнӗ чух тӗлӗрсе кайрӗ, анчах часах вӑранчӗ, кунтӑк пек йывӑрланнӑ пуҫне сӗтел ҫинчен ҫӗклерӗ. Лихачев улӑм ҫинче ларать, суранне ҫыхнӑ бинт тӗввине туртса татнӑ та, бинта шалӗпе сӳтет. Григорий ҫинелле вӑл юнпа тулнӑ хаяр куҫпа пӑхса илчӗ. Шурӑ шӑллӑ ҫӑварӗ чун тухас чухнехи пек асаплӑн карӑлса туртӑннӑ, куҫӗсенче вилесле йывӑр хуйхӑ пайӑркисем ҫуталаҫҫӗ. Григорий ҫакна курчӗ те, ыйхи самантрах сирӗлчӗ.

— Мӗн эс? — ыйтрӗ вӑл.

— Мӗн… кирлӗ сана! Вилес килет! — хӑр-хар кӑшкӑрса тӑкрӗ Лихачев, сӑнран шурса кайса, пуҫӗпе улӑм ҫине ӳксе.

Ҫав каҫ вӑл ҫӗр каҫиччен ҫур витре шыв ӗҫсе ячӗ. Тул ҫутӑличчен чӑлӑм та куҫ хупмарӗ.

Ирхине Григорий кӗске донесени ҫырчӗ те ҫумӗнче тупнӑ пӗтӗм докуменчӗсемпе пӗрле Лихачева тачанкӑпа Вешенскине ӑсаттарчӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней