Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XV

Раздел: Лӑпкӑ Дон. 2-мӗш кӗнеке –> Тӑваттӑмӗш пайӗ

Автор: Аркадий Малов

Источник: Михаил Шолохов. Лӑпкӑ Дон: роман. Иккӗмӗш кӗнеке. Аркадий Малов куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1963. — 415 с.

Добавлен: 2020.03.03 22:51

Предложений: 403; Слово: 4013

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Июньти ҫапӑҫусем вӑхӑтӗнче тупӑсенчен кисретсе ним юлми аркатса пӗтернӗ местечка ишӗлчӗкӗсенчен пӗр ҫухрӑмра, вӑрман ҫывӑхӗнче, окопсен кукӑр-макӑр речӗсем авкаланса тӑсӑлаҫҫӗ. Казаксен уйрӑм сотни ҫавӑнта вӑрман хӗрринче вырнаҫса тӑнӑ.

Хыҫалта, симӗс пӗркеленчӗклӗ ҫирӗксемпе ҫамрӑк хурӑнсен этем пырса кӗмелле мар ҫӑра чӑтлӑхӗ хыҫӗнче, вӑрҫӑччен торф кӑларма тытӑнса пӑхнӑ лачакаллӑ шурлӑх йуҫӗхсе выртать. Хаваслӑн, хӗрлӗ ҫырлаллӑн чечекленет унта шӑлан тӗмески. Кӑшт сылтӑмарахра, хир еннелле сӑмсаланса тухакан вӑрман хыҫӗнче, этем ури халиччен утса курман ҫулсем ҫинчен аса илтерсе, снарядсем алтса пӗтернӗ шоссе тӑсӑлать. Вӑрман хӗрринче шӑпӑрттарса сусӑрлатнӑ йӑмшак хыт хура ӳсет, хура кӑмрӑклӑ тункатасем килпетсӗр курпунӗсене мӑкӑртса лараҫҫӗ, сарӑ тӑмлӑ бруствер хӑмӑрланса тӗмескеленет, ҫара хир тӑрӑх чылай шалалла окопсен хура ҫӑварлӑ шӑтӑкӗсем пӗркеленсе кӗреҫҫӗ. Хыҫалта — торф кӑларнӑ чух алтӑкласа пӗтернӗ лачакаллӑ шурлӑх та, ишӗлчӗк шоссе те пурнӑҫ сывлӑшӗпе, вӗҫне ҫитереймесӗр пӑрахса кайнӑ ӗҫӗн сывлӑшӗпе сывланӑн туйӑнать; вӑрман хӗрринче вара этем куҫӗ умне нимӗн хавассӑр та салху сӑнсем кӑна туха-туха тӑраҫҫӗ.

Ҫав кунхине Иван Алексеевич, вӑрҫӑччен Моховсен вутлӑ арманӗнче ӗҫлесе пурӑннӑскер, пӗрремӗш разрядлӑ обоз вырнаҫса тӑнӑ ҫывӑхри местечкӑна кайрӗ те каҫ пуласпа тин каялла таврӑнчӗ. Хӑйсен ҫӗр пӳртне кӗрсе каяс чух кӑшт ҫеҫ ӑна Захар Королев пырса ҫапӑнмарӗ. Ҫӗр чыхса тултарнӑ михӗсенчен хӗҫне ҫаклаткаласа, аллисене тӗлсӗррӗн сулкаласа, Захар чупнӑ пек таҫта васкать. Иван Алексеевич, ӑна ирттерсе ярас тесе, аяккарах пӑрӑнса тӑнӑччӗ, анчах Захар гимнастерка тӳминчен ярса тытрӗ те, чирлӗ ҫынӑнни пек саррӑн курӑнакан куҫ шуррисене мӗкӗлтеттерсе, пӑшӑлтатса каларӗ:

— Илтнӗ-и? Пехота сылтӑмри каять! Тен, фронта пӑрахса каяҫҫӗ пулӗ?

Захарӑн хура чукунтан шӑратса хытарнӑ пек ҫирӗп сухалӗ пӑхма ҫук сӑнсӑррӑн тӑрмаланса пӗтнӗ, куҫӗсем выҫӑ тунсӑхпа ҫӑткӑнланса пӑхаҫҫӗ.

— Мӗнле пӑрахса кайччӑр?

— Мӗнлине пӗлейместӗп, анчах каяҫҫӗ.

— Тен, урӑххисемпе улӑштараҫҫӗ пулӗ? Кайса пӗлер взводнӑй патне.

Захар каялла ҫаврӑнчӗ те, йӑплака пылчӑклӑ ҫӗр ҫинче йӑр та яр шукаласа, взвод командирӗн ҫӗр пӳрчӗ еннелле утса кайрӗ.

Тепӗр сехетрен сотня, пехотӑпа улшӑнса, местечка еннелле ҫул тытрӗ. Ирхине коноводсенчен учӗсене уйӑрса илчӗҫ, пӗр канса тӑмасӑр тылалла куҫрӗҫ.

Йӗпхӳллӗ ҫумӑр вӗтӗртетсе ҫӑвать. Лаштра хурӑнсем салхуллӑн хутланкаласа юлаҫҫӗ. Ҫул вӑрмана савӑлланса кӗрет. Нӳрӗ сывлӑша тата пӗлтӗрхи ҫулҫӑсен сӳрӗкленес енне кайнӑ йывӑр шӑршине туйса, лашасем хаваслӑн тулхӑрса илчӗҫ те уҫӑрах утӑпа малалла кайрӗҫ. Ярӑмӗ-ярӑмӗпе йӗпе шӑрҫа ҫакса янӑн саркаланса ларать хӗрлӗ ҫырлаллӑ кӑпчанкӑ; ҫумӑрпа исленнӗ чавка пуҫӗ кӑпӑк пек шуррӑн курӑнса куҫа илӗртет. Ҫил йывӑҫ тураттисем ҫинчен юлан утлӑ ҫынсем ҫине шултра та йывӑр тумламсем силлесе тӑкать. Казаксен шинелӗсемпе карттусӗсем, пӑшал етрисемпе шӑтарса пӗтернӗ пек, хура пӑнчӑллӑн йӗрленсе йӑрӑмланнӑ. Взводсен речӗсем тӑрӑх махорка тӗтӗмӗ ирӗлсе шӑвӑнать.

— Тытрӗҫ те-е — таҫта ҫӑва шӑтӑкне кайса чикеҫҫӗ халӗ.

— Окопсенче хӑсас килекен пулмарӗ-и-мӗн санӑн?

— Чӑнах, ӑҫта мурне хӑвалаҫҫӗ-ши пире?

— Мӗнле те пулин переформировка пулӗ.

— Тем, аплах туйӑнмасть.

— Эх, станица, туртса ярар та — мӗн пур хуйха-суйха манӑпӑр.

— Хуйхи ман юлмасть хамран: хутаҫрах ҫакӑнса ҫӳрет…

— Господин есаул, юрлама юрать-и?

— Чармасть штолӗ?.. Пуҫла эппин, Эрхип!

Малти ретре пыракансенчен пӗри, ӳсӗрсе илсе, юрласа ячӗ:

Таврӑнаҫҫӗ казаксем службӑран киле.

Кӑкӑрсем тулли вӗсен — ҫутӑ хӗрессем.

Йӗпенсе кӳтнӗ сасӑсем юрра сӳрӗккӗн пуҫласа ячӗҫ те часах чарӑнчӗҫ. Захар Королев, Иван Алексеевичпа пӗр ретре пыраканскер, йӗнер йӑрани ҫинче ҫӗкленсе тӑчӗ, тӑрӑхлакан сасӑпа кӑшкӑрса пӑрахрӗ:

— Эй, мӗн унта эсир — анкӑ-минкӗсем! Казаксем ҫапла юрлаҫҫӗ-и ӑна? Алла курка тытса, чиркӳ патӗнче чӗнкелекен юррине ҫеҫ мӗкӗрсе тӑмалла сирӗн. Юрлатпӑр теҫҫӗ-ха…

— Ну-ка, пуҫла ху!

— Мӑйӗ кӗске ҫав ун, сасӑ валли вырӑн ҫук.

— Каппайса кӑтартрӑн та, лӑпчӑтрӑн пулать-и хӳрӳне? Королев, пыйтланса кайнӑ сухалӗн хура чӑмаккине чӑмӑртаса, пӗр хушӑ куҫне хупса пычӗ, унтан, аллинчи чӗлпӗрне пуҫтаххӑн сулса ярса, юррӑн малтанхи сӑмахӗсене шӑрантарса чӗтрентерчӗ:

Хӗпӗртер те савӑнар, паттӑр Дон казакӗсем…

Унӑн уҫӑ та янӑравлӑ сассине илтсе, пӗтӗм сотня, ыйхӑран вӑраннӑ пек, харӑссӑн янӑратса ячӗ:

Мухтанмалӑх сирӗн пур чап-мухтавӑрсем!

Унтан, лачкам йӗпе вӑрмана хускатса, ансӑр ҫул ҫийӗпе ирӗккӗн те ҫепӗҫҫӗн чӗтренсе кайрӗ:
Эй, атьсемӗр, теветкеллӗн ҫӗклӗр пуҫсене,
Сахал мар эпир туранӑ ҫичӗ ютсене.

Тӑшмана курсан, эпир-и пуҫ усса тӑма? —
Ҫапӑҫу-мӗнре нихҫан та йӗркене пӑсман.

Хуштӑр ҫеҫ пире маттуррӑн командир-атте —
Шух чӗреллӗ Дон казакӗ ямӗ хӑй ятне:
Сиксе ӳкӗ те пӗррех вӑл тӑшмансем ҫине —
Вутӑн-ҫиҫӗмӗн тустарӗ эсремет йӑхне.

Хӑйсем «кашкӑр йӑвинчен» ҫӑлӑнса тухнӑшӑн савӑннипе, казаксем ҫул тӑршшӗпех юрласа пычӗҫ. Каҫ пулас умӗн вакунсем ҫине тиенчӗҫ. Эшелон Псков еннелле тапранса кайрӗ. Вӗсем тепӗр виҫӗ остановкӑран тин сотньӑна 3-мӗш утлӑ ҫар корпусӗн ытти чаҫӗсемпе пӗрле Петрограда, унта тапранса кайнӑ пӑтрашӑва лӑплантарма яни ҫинчен пӗлчӗҫ. Шавлӑ калаҫу тӳрех тамалса шӑпланчӗ. Хӗрлӗ вакунсенче вӑрахчен ыйха яракан кичем шӑплӑх тӑчӗ.

— Кашкӑртан тарса упана ҫулӑхатпӑр эппин! — нумайӑшӗн шухӑшне каласа хучӗ тӑсланкӑ Борщов.

Иван Алексеевич — февральтенпе кашни суйлаврах ӑна сотня комитечӗн председательне суйлаҫҫӗ — малтанхи остановкӑрах сотня командирӗ патне кайрӗ. Казаксем пӑлханаҫҫӗ, господин есаул.

Есаул Иван Алексеевич янахӗ ҫинчи тарӑн лупашка ҫине пӑхса тӑчӗ-тӑчӗ те уҫӑмсӑррӑн кулса илчӗ:

— Эпӗ хам та, тӑванӑм, пӑлханатӑп.

— Ӑҫта илсе каяҫҫӗ пире?

— Петрограда.

— Пӑлхав путарма?

— Эсӗ мӗн, пӑтратма терӗн-им?

— Эпир апла та, капла та килӗшместпӗр.

— Пирӗнтен, лӑп тата, ыйтса та тӑмаҫҫӗ.

— Казаксем…

— Мӗн «казаксем»? — хальхинче ҫиллине шӑнӑраймасӑр вӗчӗрхенсе пӳлчӗ ӑна сотня командирӗ. — Казаксем мӗн шутланине хам та лайӑх пӗлетӗп. Кунашкал миссишӗн хам эпӗ хавас пулӗ, тетӗн-им? Илсе кай та ҫакна вуласа пар сотньӑра. Ҫитес станцире казаксемпе хам калаҫӑп.

Командир ӑна пӗтӗрсе чӗркенӗ телеграмма хутне тыттарчӗ те, питне-куҫне йӗрӗнчӗклӗн пӗркелентерсе, кӗрпеклӗ ҫу пӗрчисемпе витӗннӗ аш консервин татӑкӗсене чаплаттарса чӑмла пуҫларӗ.

Иван Алексеевич, телеграммӑна ҫунакан вут пуҫҫине тытнӑ пек ҫӗклесе, хӑйсен вакунне пырса кӗчӗ.

— Командир телеграмма илнӗ. Халь ҫеҫ вуласа тухрӑм.

— Ну-ка, мӗн ҫырнӑ унта? Пар-ха!

— Вула эсӗ, ан пакӑлтатса тӑр!

— Мир тунӑ-и?

— Чӑш-ш! Шӑпӑрт!

Хускалми шӑплӑхра Иван Алексеевич верховнӑй главнокомандующи Корнилов чӗнсе ҫырнӑ телеграммӑна вуласа пачӗ. Ун хыҫҫӑн телеграфпа йӑнӑш хыҫҫӑн йӑнӑш ҫырса пӗтернӗ хут татки казаксен тарлӑ аллисем тӑрӑх куҫрӗ.

Эпӗ, верховнӑй главнокомандующи Корнилов, пӗтӗм халӑх умӗнче ҫакӑн ҫинчен пӗлтеретӗп: тӑван ҫӗршыв пурнӑҫӗнче килсе тухнӑ ҫак питех те йывӑр минутсенче эпӗ, Вӑхӑтлӑх правительство приказне итлесе, ҫарпа флота ертсе пырас ӗҫе пӑрахса кайма пултараймарӑм. Хамӑн салтак тивӗҫӗ, ирӗклӗ Россия ҫыннин хӑйне шелле пӗлми хӑюлӑхӗ, тӑван ҫӗршыва чун-чӗререн юратни мана ҫапла тума хушать. Эпӗ правительство приказне йышӑнманнине фронтсен главнокомандуюющийӗсем пӗр кӑмӑллӑн ырларӗҫ. Ҫавна май эпӗ хама верховнӑй главнокомандующи ӗҫӗнчен хӑтарнинчен вӗлерни лайӑх пулни ҫинчен пӗтӗм вырӑс халӑхне пӗлтерсе хуратӑп. Вырӑс халӑхӗн чӑн-чӑн ывӑлӗ хӑйӗн постӗнче пуҫне хурать, тӑван ҫӗршыв ячӗпе хӑйӗншӗн чи хаклине — пурнӑҫне парать.

Ҫӗршыв пурнӑҫӗнче килсе тухнӑ ҫак питех те хӑрушӑ минутра хӗпӗртесе кайнӑ тӑшманшӑн хамӑра ҫӗнтерсе килме икӗ столица патне те ҫулсем уҫӑпа пӗрех пулнӑ вӑхӑтра, Вӑхӑтлӑх правительство, ҫӗр-шыв никама пӑхӑнманлӑхӗн аслӑ ыйтӑвӗ ҫинчен манса, халӑха контр-революцин суя хӑрушлӑхӗпе хӑратса пурӑнать. Анчах ҫав хӑрушлӑх Вӑхӑтлӑх правительства айӑпӗпе — вӑл государствӑна тытса пыма пӗлменнипе, влаҫра вӑйсӑр пулнипе, татӑклӑ ӗҫсем тума иккӗленсе тӑнипе кӑна хӑвӑрт килсе ҫитме пултарать.

Эпӗ, вырӑс халӑхӗн тӑван ывӑлӗ, ӑна усӑ кӳресшӗн пурин куҫӗ умӗнче те пӗтӗм пурнӑҫӑма шеллемесӗр панӑ ҫын, хамӑн халӑхӑн аслӑ пуласлӑхри аслӑ ирӗклӗхӗн хуралӗнче юлмасӑр пултараймастӑп. Анчах паян ҫав пуласлӑх хавшак та вӑйсӑр алӑсенче. Каппайчӑк тӑшман, ултавлӑ та сутӑнчӑк ӗҫсем туса пирӗн патра хӑйне чӑн-чӑн хуҫа пек тытать. Вӑл вырӑс халӑхӗн ирӗкне кӑна мар, унӑн пӗтӗм пуласлӑхне хӑратса тӑрать. Вӑранӑр, вырӑс ҫыннисем, хамӑр тӑван ҫӗршыв мӗн тери хӑвӑрттӑн тӗпсӗр лакӑма анса пынине курӑр!

Нимӗнле асар-писер улшӑнусем те ан пулччӑр, вырӑс юнӗ ан тӑкӑнтӑр; хамӑр ҫӗршывра пӗр-пӗрин хушшинчи вӑрҫӑ ан тухтӑр тесе, эпӗ хама кӳрентерни-тарӑхтарнисене йӑлтах манатӑп, пӗтӗм халӑх умӗнче Вӑхӑтлӑх правительствӑна чӗнсе калатӑп: килӗр ман пата ставкӑна, унта сирӗн ирӗкӗрпе хӑрушсӑрлӑха тӗкӗнес ҫукки ҫинчен эпе хамӑн тӗрӗс сӑмахӑмпа шантарса калатӑп. Килӗр те пӗрле тӗплӗн шухӑшласа пӑхӑпӑр; ҫӗршыв ирӗклӗхне упраса хӑварса, хӑватлӑ та ирӗклӗ вырӑс халӑхне аслӑ пуласлӑх патне ертсе кайма пултаракан халӑх оборонин составне пӗрле туса йӗркелӗпӗр.

Генерал Корнилов.

Тепӗр станцӑна ҫитсен, эшелона вӑрахчен чарса тӑратрӗҫ. Казаксем, пуйӑс тапранса каясса кӗтсе, вакунсем патне пуҫтарӑнса тӑчӗҫ те, пӗр-пӗрин хушшинче Корнилов телеграммипе халь кӑна сотня командирӗ вуласа панӑ Керенский телеграмми ҫинчен сӑмахларӗҫ. Керенский хӑйӗн телеграмминче Корнилова сутӑнчӑк тата контрреволюционер тесе пӗлтернӗ-мӗн. Казаксем пурте хумханса калаҫаҫҫӗ. Сотня командирӗпе взводнӑй офицерсем ӑнтан кайнӑ пек ним тума аптраса ӳкнӗ.

— Пуҫ пӗтӗмпех пӑтрашса кайрӗ, — ӳпкелешсе илчӗ Мартын Шамиль. — Мур пӗлсе ҫиттӗр ӗнтӗ: тахӑшӗ айӑплӑ вӗсенчен?

— Хӑйсем муталанни ҫитмест — ҫара та муталаҫҫӗ.

— Начальствӑна мӑнтӑр сиктерет.

— Кашнин аслӑрах пулас килет.

— Пансем ҫапӑҫаҫҫӗ, казаксен ҫӳҫӗсем тӑпӑлаҫҫӗ.

— Йӑлтах айӑн-ҫийӗн пӗтӗрӗнет… Аптрамалла!

Пӗр ушкӑн казак Иван Алексеевич патне кӗшӗлтетсе пычӗ:

— Кайса пӗл командир патне: пирӗн мӗн тӑвас пулать?

Сотня командирӗ патне ушкӑнӗпех кайрӗҫ. Офицерсем хӑйсен вакунне пухӑннӑ та хӗрсех темле канаш тӑваҫҫӗ. Иван Алексеевич вакуна кӗрсе кайрӗ.

— Господин командир, казаксем пӗлме хушрӗҫ: вӗсен мӗн тумалла халӗ?

— Халех тухатӑп.

Сотня ӑна хӗрринчи вакун патӗнче кӗтсе илчӗ. Командир пысӑк ушкӑнпа тӑракан казаксем хушшине кӗрсе кайрӗ те, варринерех иртсе, аллине ҫӗклерӗ.

— Эпир Керенскине мар, верховнӑй главнокомандующине тата хамӑра тӳррӗн тивекен начальниксене пӑхӑнатпӑр. Тӗрӗс-и? Ҫавӑнпа та пирӗн, хамӑр начальство приказне пӗр хирӗҫлемесӗр пурнӑҫласа, Петроград еннелле каяс пулать. Ытах кирлӗ пулсан, Дно станцине ҫитетпӗр те хамӑрӑн мӗн тӑвасси ҫинчен Пӗрремӗш Донской дивизи командирӗнчен ыйтса пӗлетпӗр, — кайран куҫ курӗ унта. Эпӗ казаксене лӑпкӑрах пулма ыйтатӑп. Мӗн тӑвӑн-ха, ҫавӑн пек йывӑр вӑхӑтра пурӑнатпӑр.

Сотня командирӗ казаксен ҫар тивӗҫӗ, тӑван ҫӗршыв, революци ҫинчен татах тем те пӗр пакӑлтатса тӑчӗ, казаксене лӑплантарса калаҫрӗ, ыйтусем ҫине уҫӑмсӑр ответсем пачӗ. Хӑй тытнӑ шухӑша турӗ-турех вара вӑл: кӗҫех состава пӑравусран кӑкарчӗҫ те (хӑйсен сотнинчи икӗ офицер станци начальникне пӑшалпа хӑратса эшелона хӑвӑртрах кӑларттарса яни ҫинчен казаксем пӗлмесӗр юлчӗҫ), казаксем вакунсене саланчӗҫ.

Эшелон Дно станцийӗ еннелле шӑп пӗр талӑк силленсе пычӗ. Ҫӗрле, уссуриецсемпе Дагестан полкӗн эшелонӗсене иртсе кайма ҫул парса, каллех чарса тӑратрӗҫ. Казаксен составӗ юнашар ҫул ҫине куҫса тӑчӗ. Вӗсен ҫумӗнчен, ҫӗрлехи ҫӑра тӗттӗмре тӗксӗм ҫутӑсемпе йӑлкӑшса, Дагестан полкӗн вакунӗсем кӗмсӗртетсе иртрӗҫ. Пыр тепӗпе калаҫни, сӑрнай хӳхлесе нӑйкӑшни тата ют юрӑсен хӑнӑхман кӗввисем янӑрани илтӗнсе юлчӗ.

Сотньӑна станцӑран ҫурҫӗр тӗлӗнче кӑларса ячӗҫ. Вӑйсӑр пӑравус вӑрахчен водокачка патӗнче хашӑлтатса тӑчӗ, ун вӗри кӑмакинчен ҫӗр ҫине хӗрлӗ ҫутӑллӑ вут хӗлхемӗсем тӑкӑнчӗҫ. Машинист, чикарккине пӗр вӗҫӗм йӑсӑрлантарса, тем кӗтнӗ пек чӳречерен пӑхкаласа илчӗ. Пӗр казакӗ, пӑравус ҫывӑхӗнчи вакун алӑкӗнчен пуҫне кӑларса, ун ҫине кӑшкӑрчӗ:

— Эй, хӑвала, Гаврила, атту халех чунна турра паратпӑр!

Машинист ҫӑварӗнчи чикарккине сурса пӑрахрӗ те, пируска тӗпӗ ҫӗре пӗкӗ пек авӑнса ӳкнине сӑнаса-тӑр, хирӗҫ шӑпӑрт та чӗнмерӗ.

— Пурне те персе пӗтереймӗр, — терӗ те вӑл, ӳсӗркелесе, чӳрече умӗнчен пӑрӑнса кайрӗ.

Тепӗр темиҫе минутран, вакунсене кисрентерсе, пӑравус картах малалла туртӑнчӗ; буферсем чӑнкӑртатни илтӗнсе кайрӗ; пуйӑс туртӑннипе сулӑнса кайнӑ утсем таканлӑ чӗрнисемпе кӗпӗртетсе илчӗҫ. Состав водокачка ҫывӑхӗнчен, теплерен кӑна хӑй ҫутисемпе тӗрленнӗ тӑваткал чӳречесем, каҫхи ӗнтрӗкре тӗксӗммӗн палӑракан хурӑнсем ҫывӑхӗнчен шӑвӑнса иртрӗ. Казаксем лашисене апат хурса панӑ та хӑйсем пурте пекех ыйха туртаҫҫӗ. Хӑшӗ-пӗрисем ҫеҫ ҫывӑрма выртман-ха: вакунсен ҫурма уҫӑ алӑкӗсем патӗнче чӗлӗм паклаттарса, мӑнаҫлӑ тӳпе ҫине чӗмсӗррӗн пӑхкаласа, хӑйсен канӑҫсӑр шухӑшӗсемпе сӗмленсе пыраҫҫӗ.

Иван Алексеевич Королевпа юнашар кӗрсе выртнӑ та сивлеккӗн мӗлтлетсе куҫакан сапаланчӑк ҫӑлтӑрсем ҫине алӑк хушӑкӗ витӗр пӑхса пырать. Кун каҫиччен шухӑшласа ҫӳренӗ хыҫҫӑн вӑл сотньӑна Петроград еннелле каяссинчен тӗрлӗ майсемпе чарса тӑма шут тытрӗ. Халӗ вӑл казаксене мӗнле сӑмахсемпе витерсе хӑй майлӑ ҫавӑрасси ҫинчен шухӑшласа пырать.

Иван Алексеевич казаксем Корниловпа пӗр сукмака таптаса хытарас ҫуккине Корнилов чӗнсе ҫырнӑ телеграмма киличченех уҫҫӑн ӑнланса илчӗ, ҫав хушӑрах Керенскине хӳтӗлесси те казаксемшӗн алӑ ҫемми пулманнине туйрӗ. Пуҫ тавра тӗплӗн шухӑшласа пӑхнӑ хыҫҫӑн Иван Алексеевич ҫапла шут турӗ: сотньӑна Петрограда ҫитсе кӗме памалла мар; ытах кампа та пулин тытӑҫса илме тиветех пулсан, — Корниловпа, анчах Керенскишӗн те, унӑн влаҫӗшӗн те мар, ун хыҫҫӑн килсе ҫитекен ҫӗнӗ влаҫшӑн тытӑҫас пулать. Керенский хыҫӗнчен тахҫантан ӗмӗтленсе кӗтнӗ чӑн-чӑн халӑх влаҫӗ килессе вӑл темрен те хытӑ шанса пурӑнать. Ҫу кунӗсенче-ха, ҫапла, вӑл Петроградри ӗҫтӑвкомӑн ҫар секцийӗнче пулса курчӗ. Унта ӑна сотньӑран казаксемпе сотня командирӗ хушшинче тухса кайнӑ хирӗҫӳ пирки канашлама ячӗҫ. Ӗҫтӑвкомри ӗҫе курса паллашнӑ тата большевик-юлташсенчен темиҫе ҫынпа калаҫса илнӗ хыҫҫӑн Иван Алексеевич пӗртен пӗр ҫирӗп шухӑш патне пырса тухрӗ: «Ҫак тӗреклӗ шӑм-шак пирӗн рабочи ӳчӗ-тирӗпе ӳтленсе ҫиттӗр те — ун чух вӑл пулать-тӗк пулать вара влаҫ! Вилсен вил те, Йӑван, ан хӑп унран, пӗчӗк ача амӑшӗ чӗччинчен тытнӑ пӗк тытса пурӑн!»

Ҫав каҫхине, ашӑк ҫинче выртса пынӑ май, Иван Алексеевич хӑйне пурнӑҫӑн тумхахлӑ та пирчек ҫулне хыпашласа тупма пулӑшнӑ пӗр ҫынна ытти чухнехинчен тӑтӑшрах, халиччен тутанса курман вӗри те пысӑк юратупа аса илчӗ. Казаксемпе ыран мӗнле сӑмахласси ҫинчен шухӑшланӑ май вӑл Штокман казаксем пирки каланӑ сӑмахсене те пуҫрах тытрӗ. Иван Алексеевич ҫав сӑмахсене, тимӗр пӑтана шӗлепки таран ҫапса кӗртнӗ пек, ҫине-ҫинех аса илчӗ: «Казаксем, тӗпрен илсен, консервативлӑ халӑх. Казаксене большевикла идейӑсен тӗрӗслӗхӗ ҫинчен ӑнлантарнӑ чух эсӗ ан ман ҫавна. Вӗсемпе асӑрханса, сӑмаха лайӑх шухӑшласа калаҫ, лару-тӑрӑва хӑвӑрт хӑнӑхса ҫитме пӗл. Пирваях вӗсем сан ҫине те, эсир Мишка Кошевойпа иксӗр малтан ман ҫине пӑхнӑ пекех, шанмасӑр пӑхӗҫ. Уншӑн ан хӑраса ӳк. Пӗрех май хӑвӑнне ту эсӗ, — юлашкинчен ӗҫ ӑнӑҫлӑхӗ пирӗнте пулать».

Иван Алексеевич казаксене Корнилов майлӑ кайма кирлӗ марри ҫинчен ӑнлантарса ӳкӗте кӗртнӗ чух хирӗҫ калаҫакансем пуласса кӗтнӗччӗ. Анчах ирхине, хӑйсен вакунӗнче, хамӑрӑннисемпе ҫапӑҫма Петрограда кайма кирлӗ мар, тепӗр хут фронта тавӑрса яма ыйтмалла тесе, сӑмаха асӑрханарах пуҫларӗ те, казаксем унпа хаваслансах килӗшрӗҫ, урӑх Петроград еннелле каймалла мар тесе шут тытрӗҫ. Захар Королевпа Чернышевски станица казакӗ Турилин ҫак ӗҫре Иван Алексеевичӑн чи ҫывӑх каварҫисем пулчӗҫ. Вӗсем кун каҫипе, вакунран вакуна ҫӳресе, казаксемпе калаҫрӗҫ. Каҫалапа вара, темӗнле полустанока ҫитнӗ чух, пуйӑс майӗпентерех кайма пуҫларӗ те, Иван Алексеевич ларса пыракан вакуна виҫҫӗмӗш взвод урядникӗ Пшеничников сиксе кӗчӗ.

— Ҫитес станицӑрах сотня анса юлать! — хумханса каларӗ вӑл, Иван Алексеевич ҫине пӑхса. — Казаксем мӗн шухӑш тытнине те пӗлмесен, мӗнле комитет председателӗ эсӗ? Ҫитет пире ухмах вырӑнне хурса! Каймастпӑр урӑх!.. Офицерсем пире мӑйкӑч тӑхӑнтараҫҫӗ, эсӗ пур, хырӑмна сӗркелесе ларатӑн. Ҫавӑнпа суйланӑ-и мӗн сана? Ну, мӗн шӑлна йӗретӗн?

— Тахҫанах ҫапла каламаллаччӗ, — ӑшшӑн кулса хуравларӗ Иван Алексеевич.

Станцие ҫитсен, вӑл чи малтан вакунран сикрӗ. Турилинпа иккӗшӗ станци начальникӗ патне кайрӗҫ.

— Пирӗн пуйӑса станцӑран кӑларса ан яр. Анма пуҫлатпӑр.

— Мӗнле-ха вара? — хӑравҫӑллӑн ыйтрӗ станци начальникӗ. — Мана хушнӑ… путевка…

— Ҫырт эсӗ шӑлна! — сиввӗн татса хучӗ ӑна Турилин. Вӗсем станци комитетне шыраса тупрӗҫ. Комитет председательне — тапчам хул-ҫурӑмлӑ, хӗрлӗ ҫӳҫлӗ телеграфиста каласа ӑнлантарчӗҫ те, тепӗр темиҫе минутран машинист состава алхапӑлах тупика илсе кӗртсе кайрӗ.

Вакунсен алӑкӗсем умне сарлӑк сарса, казахсем учӗсене васкавлӑн ҫавӑтса тухма тытӑнчӗҫ. Иван Алексеевич вӑрӑм урисене чармакланӑ та, йӑлкӑшса кулакан пичӗ ҫинчи тарне шӑлкаласа, пӑравус патӗнче тӑрать. Ун патне кӗл пек кӑвакарса кайнӑ сотня командирӗ чупса ҫитрӗ.

— Эсӗ мӗн хӑтланатӑн?.. Пӗлетӗн-и-мӗн…

— Пӗлетӗп! — тӳрех касса татрӗ Иван Алексеевич. — Эсӗ ан шавланӑ пул, господин есаул. — Унтан, сӑнӗпе тӗксӗмленсе кайса, сӑмси шӑтӑкӗсене сиклентерсе, уҫҫӑн татса каларӗ:  — Шавласа иртнӗ сан, йӗкӗт! Халӗ эпир кӑвапа айӗнчине хунӑ сан ҫине. Ҫапла вӑт.

— Верховнӑй Корнилов… — кӑвакарса кайса тем калама тӑчӗ есаул. Иван Алексеевич, кӑпӑшка хӑйӑр ӑшне тарӑн путса кӗнӗ, тӑхӑнса аслатса янӑ атти ҫине пӑхса, алӑ кӑна сулчӗ:

— Ҫакса ҫӳре ӑна мӑюнтан, хӗрес вырӑнне. Пире кирлӗ мар вӑл.

Есаул, ура кӗлли ҫинче ҫаврӑнса, хӑйсен вакунӗ еннелле чупса кайрӗ.

Тепӗр сехетрен сотня пӗр офицерсӑр, анчах ҫарти йӗркене пӑсмасӑр, станцирен тухрӗ те кӑнтӑр-хӗвеланӑҫнелле ҫул тытрӗ. Малти взводра, пулеметчиксемпе юнашар, сотня командирӗ вырӑнне юлнӑ Иван Алексеевичпа унӑн юлташӗ, лутака пӳллӗ Турилин пычӗҫ.

Хӑйсен малтанхи командирӗнчен тӑпӑлтарса тухнӑ картта тӑрӑх кирлӗ вырӑнсене аран тупкаласа, сотня, Горелӑй ялне ҫитрӗ те ҫӗр выртма хатӗрленчӗ. Пӗрле канашласа илнӗ хыҫҫӑн казаксем фронт еннелле кайма, хӑйсене чарма хӑтлансан — ҫапӑҫӑва кӗме калаҫса татӑлчӗҫ.

Лашисене тӑлласа ячӗҫ те, хуралҫӑсем уйӑрса, ҫывӑрма выртрӗҫ. Кӑвайт таврашӗ чӗртсе аппаланмарӗҫ. Казаксен чылайӑшӗн чун тӑвӑлса ҫитнӗ: вӑрттӑн шухӑшӗсене пӗр-пӗринчен пытарса, вӗсем яланхи халап-юмахсӑр, путӗшле шутсемсӗр ҫывӑрма выртрӗҫ.

«Айӑпа йышӑнса каялла таврӑнма шутласан, мӗн тумалла-ха?» — шикленерех шухӑшларӗ Иван Алексеевич, шинелӗпе лайӑхрах витӗнсе.

Ун шухӑшне сиснӗ пекех Турилин пырса тӑчӗ.

— Ҫывӑратӑн-и, Йӑван?

— Ҫук-ха.

Турилин ура вӗҫне пырса ларчӗ те, чикарккине ҫутӑлтарса, хуллен пӑшӑлтатса илчӗ:

— Казаксем хуйхӑраҫҫӗ… Малтан алхасса ӳкрӗҫ те халӗ шикленеҫҫӗ. Пӑттине пӑтратрӑмӑр та… мӗнле шутлатӑн, ҫӑрарах пулмарӗ-ши вӑл?

— Куҫ курӗ унта, — лӑпкӑн хуравларӗ Иван Алексеевич. — Ху хӑрамастӑн-и?

Турилин карттус айӗпе ӗнсине хыҫкаласа кулам пекки турӗ:

— Тӗрӗссине калас-тӑк, пур кӑшт… Пуҫларӑмӑр — хӑраманччӗ, халӗ пӗтӗм ӑша вӑркаттарать.

— Хӑратӑн иккен-ха чӑпӑркку каялла пырса тивесрен.

— Мӗн тӑвӑн, Йӑван, вӑйӗ вӗсен-ҫке-ха.

Вӗсем вӑрахчен сӑмах хушмарӗҫ. Ялта пӗр хӑй ҫути те юлман. Таҫтан лерен, ҫӳҫе йывӑҫҫисемпе витӗннӗ лачакаллӑ ҫаранлӑх енчен, кӑвакал нартлатни илтӗнет.

— Кайӑк кӑвакалӗ, — шухӑша кайса каларӗ те Турилин каллех шӑпланса ларчӗ.

Ҫаранлӑхра чуна лӑпкаса ачашлакан ҫӗрлехи канлӗ шӑплӑх тӑрать. Курӑксем ҫине сывлӑм ӳксе шӑрҫаланнӑ. Лачакаллӑ лапампа шурлӑх тӑпри, ҫӗре пуҫланӑ хӑмӑш, сывлӑмпа йӗпеннӗ курӑк шӑршисене ҫил варкӑштарса килет. Хушӑран ут тӑллисем чӑнкӑртатаҫҫӗ, утсем тулхӑрни, йывӑррӑн таплатса сикни тата выртса йӑванакан лашасем хартлатса мекеҫленни илтӗнет. Унтан каллех таврана ыйхӑллӑ шӑплӑх пусса илет, таҫта инҫетре-инҫетре кӑвакал аҫи кӑшт ҫеҫ илтӗнмелле сасӑпа хӑйӑлтатса чӗнни, ӑна хирӗҫ, кӑшт кунтарахран, ами нартлатса сасӑ пани хӑлхана килсе кӗрет. Тӗттӗмре курӑнман кайӑксем вӑйлӑ ҫуначӗсемпе сулӑмлӑн хӑлаҫланса вӗҫе-вӗҫе иртеҫҫӗ. Ҫӗрле. Чӗмсӗр шӑплӑх. Тӗтреллӗ нӳрӗ сывлӑшпа сывлакан улӑх-ҫаран Хӗвеланӑҫӗнче, тӗпсӗр кӑвак тӳпе аркинче, ҫӑралса капланнӑ ҫумӑр пӗлӗчӗсен хӑмӑр кӑвак ярӑмӗ. Кунтарах, авалхи Псков ҫӗрӗ тӗлӗнче, тем ҫинчен уҫҫӑн аса илтерсе тӑнӑ пек, пин-пин ҫӑлтӑрлӑ Хур кайӑк ҫулӗ ҫап-ҫуттӑн каварланса тӗлкӗшет.

Тул ҫутӑлса килнӗ чух сотня похода тапранчӗ. Горелӑй ялӗ витӗр тухрӗҫ. Урама ӗнесем хӑваласа тухнӑ хӗрарӑмсемпе вӗтӗр-шакӑр ачасем вӗсем хыҫӗнчен чылайччен пӑхса юлаҫҫӗ. Казаксем ҫӗкленсе хӑпаракан хӗвелӗн ылтӑн шевлисемпе пӗвӗннӗ хӗрлӗ сӑрт тӳпинелле улӑхаҫҫӗ. Турилин хыҫалалла ҫаврӑнса пӑхрӗ те урипе Иван Алексеевичӑн йӗнер пускӑчине тӗртсе илчӗ.

— Пӑх-ха, хыҫалта юлан утсем…

Ҫул ҫинче мӑкӑрланакан тусанӑн кӗрен шӑналӑкӗпе пӗркеннӗ виҫӗ юлан ут ялтан тухрӗҫ те сиккипе казаксем патнелле ӗрӗхтерсе килеҫҫӗ.

— Со-о-тня, стой! — команда пачӗ Иван Алексеевич. Казаксем хӑнӑхнӑ хӑвӑртлӑхпа кӑвак таваткалла строя йӗркеленсе тӑчӗҫ. Сотня патне ҫитме ҫур ҫухрӑм пек юлсан, юлан утсем лашисене юртӑпа ячӗҫ. Вӗсенчен пӗри, казак офицерӗ, кӗсйинчен сӑмса тутри кӑларса, пуҫӗ тӗлӗнче сулласа илчӗ. Казаксем вӗсем ҫине куҫ сиктермесӗр пӑхаҫҫӗ. Малта симӗс мундир тӑхӑннӑ офицер пырать, тепӗр иккӗшӗ, черкес сӑхманӗ тӑхӑнса янӑскерсем, хыҫалтан сиктерсе килеҫҫӗ.

— Эсир мӗн ӗҫпе? — хирӗҫ тухса ыйтрӗ Иван Алексеевич.

— Калаҫма килетпӗр, — аллине карттусӗ патне тытса хуравларӗ офицер. — Сирӗнтен кам сотньӑна йышӑннӑ?

— Эпӗ.

— Кунта килме мана Дон казакӗсен Пӗрремӗш дивизийӗнчен полномочи панӑ. Кусем — Туземнӑй дивизи представителӗсем, — офицер ту ҫыннисем ҫине куҫӗпе кӑтартрӗ те, чӗлпӗрне карӑнтарса тытса, чӑм тара ӳкнӗ лашине мӑйӗнчен ачашласа илчӗ. — Калаҫас кӑмӑлӑр пулсан, сотньӑна утсем ҫинчен анма хушӑр. Эпӗ дивизи начальникӗ генерал-майор Греков хушса янӑ распоряжение пӗлтересшӗн.

Казаксем анса тӑчӗҫ. Представительсем те лашисем ҫинчен сикрӗҫ. Вӗсем казаксен хушшинелле хӗсӗнсе кӗчӗҫ те ушкӑн варрине тухрӗҫ. Казаксем, йӗри-тавра пӗчӗкҫӗ карта пек вырӑн хӑварса, каялла чакса тӑчӗҫ. Чи пирваях казак офицерӗ сӑмах илчӗ:  — Станичниксем! Эпир халь кунта, хӑвӑр туса хунӑ ырӑ мар ӗҫ ҫинчен ас тутарса, уншӑн кайран хӑвӑра йывӑр килессине сирсе ярас ӗмӗтпе килтӗмӗр. Ӗнер дивизи штабӗнче эсир, такамӑн сӑтӑрла сӑмахӗсене итлесе, хӑвӑр халлӗн вакунсенчен пӑрахса кайни ҫинчен пӗлнӗ те, паян пире сирӗн халех Дно станцине таврӑнмалли ҫинчен килсе калама хушса ячӗҫ. Туземнӑй дивизипе ытти утлӑ ҫар чаҫӗсем ӗнер каҫхине Петрограда йышӑнса илнӗ — телеграмми паян килчӗ. Пирӗн авангард, столицӑна кӗрсе, мӗн пур правительство учрежденийӗсене, банксене, телеграфпа телефон станцийӗсене тата ытти кирлӗ пунктсене те пӗтӗмпех хӑй аллине тытса илнӗ. Вӑхӑтлӑх правительство тухса тарнӑ. Халӗ вӑл вырӑнтан тухса ӳкнӗ шутланать. Тӑна кӗрӗр, станичниксем! Эсир вилӗм шӑтӑкнелле каятӑр. Эсир дивизи командирӗн распоряженине пӑхӑнмастӑр пулсан сире хӗҫ-пӑшалпа пӗтерсе тӑкӗҫ. Эсир ҫапла хӑтланни сутӑнчӑк ӗҫ, ҫар заданине пурнӑҫламанни шутланать. Дивизи штабӗн распоряженине пӗр хирӗҫлемесӗр пӑхӑннипе ҫеҫ эсир тӑван юнӑмӑр тӑкӑнассине сирсе яма пултаратӑр.

Казаксен тӑвӑнчӑк кӑмӑлне асра тытнӑ май, Иван Алексеевич калаҫуран пӑрӑнса юлма ҫуккине, килӗшмесӗр тӑрсан, ӗҫ урӑхла ҫаврӑнса тухма пултарассине представительсем килнӗ-килмен ӑнланса илчӗ. Кӑштах шухӑшласа тӑчӗ те сотньӑна утсем ҫинчен анма хушрӗ, хӑй, Турилина вӑрттӑн куҫ хӗссе илсе, представительсем ҫывӑхнӗрӗх хӗсӗнчӗ. Офцер калаҫнӑ вӑхӑтра казаксем пуҫӗсене усса, пичӗ-куҫӗсене шӑмарса итленине Иван Алексеевич аван курчӗ. Хӑш-пӗр казаксем хуллен пӑшӑлтатса илеҫҫӗ. Захар Королев тутине йӳҫҫӗн чалӑштарса кулать, шӑратнӑ чукун чӑмакки пек хура сухалӗ ҫеҫ кӗпи тӑрӑх сӗркеленсе шӑвать.

Борщов аллинчи саламачӗпе вылять, куҫӗпе аяккалла пӑхать. Пшеничников, карса хунӑ ҫӑварне ункӑлатса, куҫӗпе сӑмах калакан офицер ҫине тӑрӑннӑ. Шамиль Мартынӗ вараланса пӗтнӗ аллипе питне сӑтӑра-сӑтӑра илет, пӗр вӗҫӗм куҫне мӑчлаттарать. Мартын хыҫӗнче — сарӑхса кайнӑ пит-куҫлӑ тӑмсай сӑнлӑ Багров. Пулеметчик Красников теме кӗтнӗ пек куҫне хӗстернӗ, Турилин йывӑррӑн хашлатса сывлать. Кук тӗриллӗ Обнозов карттусне ӗнси ҫинелле шутарса хунӑ та, сӳсмен тӑхӑнтарасса сиснӗ вӑкӑр пек, тӗреклӗ пуҫне сулкалать. Пӗтӗм иккӗмӗш взвод, турра пуҫ ҫапнӑ чухнехи пек, пуҫ ҫӗклемесӗр тӑрать; казаксен ушкӑнӗ сӑмах та шарламасть, ҫынсем вӗри сывлӑшпа йывӑррӑн хашлатса сывлаҫҫӗ, салхуллӑ пичӗсем тӑрӑх пӑлханчӑк йӗрсем выртнӑ…

Казаксен шухӑш-кӑмӑлӗнче татӑклӑ самант килсе ҫитнине Иван Алексеевич туйрӗ; тепӗр темиҫе минут иртет-и те — япшар чӗлхеллӗ офицер пӗтӗм сотньӑна хӑй майлӑ ҫавӑрса ярать. Халех, вӑл каланӑ сӑмахсен витӗмне йӑштарса, казаксен ӑс-тӑнӗнче тӗвӗлене пуҫланӑ, анчах тӗвӗленсех ӗлкӗреймен шухӑшсене салатса яни кирлӗ. Иван Алексеевич, аллине ҫӳлелле ҫӗклесе, тӗлӗнмелле тӗссӗрленсе кайнӑ чарӑлчӑк куҫӗсемпе казаксем ҫине пӑхса ҫаврӑнчӗ.

— Тӑвансем! Чимӗр-ха эсир! — Унтан офицер ҫине пӑхса ыйтрӗ:

— Телеграмма пӗрле-и сирӗн?

— Мӗнле телеграмма? — тӗлӗнсе кайрӗ офицер.

— Петрограда илни ҫинчен.

— Телеграмма?.. Ҫук. Мӗн тума сире телеграмма?

— Аха! Ҫук!.. — пӗр кӑкӑртан сывланӑ пек ҫӑмӑллӑн хашлатса ячӗ сотня.

Унтан нумайӑшӗ, пуҫӗсене ҫӗклесе, Иван Алексеевич ҫине ҫӗнӗ шанчӑкпа кӑварланса пӑхрӗҫ. Вӑл халӗ хӑйӑлтатсса тухакан сассине хӑпартрӗ те тӑрӑхласа, хӑюллӑн, ҫилӗллӗн кӑшкӑрса каларӗ, казаксен чунӗсене вичкӗн сӑмахсемпе хӗмлентерсе витерчӗ.

— Ҫук, эппин? Эпир сана ӗненетпӗр пулӗ терӗн-и? Хывӑхпа улталама шут тытрӑн?

— Ултав! — пӗр харӑс кӑшкӑрса ячӗ сотня.

— Телеграмма ман ятпа килмен! Станичниксем! — ӳкӗте кӗртесшӗн пулнӑ пек аллине кӑкӑрӗ патне тытрӗ офицер.

Анчах халӗ ӑна итлекен пулмарӗ. Иван Алексеевич казаксем каллех хӑй майлӑ ҫаврӑнса кайнине; хӑйне ҫӗнӗрен шанма пуҫланине туйса, кантӑка алмазпа каснӑ пек, ҫивӗччӗн татса каларӗ:

— Петрограда илнӗ пулсан та — пирӗн ҫул сирӗнпе мар! Пирӗн хамӑрӑннисемпе ҫапӑҫма кӑмӑл ҫук. Эпир халӑха хирӗҫ каймастпӑр! Вӗскӗртсе ярасшӑн-и пире? Ҫук! Ҫут тӗнчере ухмахсем юлман! Генералсен влаҫне ура ҫине тӑратма килӗшместпӗр! Ҫапла вӑт!

Казаксем харӑссӑн кӑшкӑрашса калаҫма тытӑнчӗҫ; халӑх ушкӑнӗ хумханса кайрӗ, ҫилӗллӗн ҫухӑрашнӑ сасӑсемпе кӗрлерӗ:

— Ку ак — тӗрӗс халап!

— Лайӑх лектерсе ячӗ!

— Тӗ-ӗ-ӗрӗс!

— Ку благородисене ӗнсе чикки тыттарса ямалла!

— Тупӑннӑ евчӗсем…

— Петроградра ав виҫӗ полк казак — халӑха хирӗҫ каясшӑн мар-ха тем.

— Итле, Йӑван! Лайӑхрах тыттарса яр эсӗ вӗсене ҫӑвар урлӑ! Тасалнӑ пулччӑр кунтан!

Иван Алексеевич куҫӗпе представительсене сӑхса илчӗ; казак офицерӗ тутине чӑмӑртаса тытнӑ та шӑв-шав лӑпланасса чӑтӑмлӑн кӗтет. Ун хыҫӗнче ҫума-ҫумӑнах ту ҫыннисем тӑраҫҫӗ: вӗсенчен пӗри, кӗрнеклӗ те ҫамрӑк сӑнлӑ ингуш офицерӗ, капӑрлатса ҫӗлетнӗ черкес сӑхманӗ умне аллисене хӗреслӗн тытса, хура кубанка айӗнчен мӑйӑр тӗшши пек куҫ шӑрҫисене ҫутӑлтарать; тепри — хӗрлӗрех ҫӳҫлӗ ватӑ осетин — ал лаппипе пуклак авӑрлӑ хӗҫӗ ҫине хунӑ та тӑрӑхлакан куҫӗсемпе хӑйсене сырса илнӗ казаксене хыпашлать. Иван Алексеевич халӗ кӑна калаҫӑва татма шухӑшланӑччӗ, анчах казак офицерӗ маларах ӗлкӗрчӗ: ингуш ҫыннипе темскер пӑшӑлтатрӗ те янӑравлӑ сасӑпа ҫухӑрса ячӗ:

— Казаксем! Тискер дивизи представительне калама ирӗк памӑр-и?

Ингуш ҫынни казаксем килӗшессе кӗтмесӗрех, кӗлӗсӗр аттипе ҫемҫен пусса, ушкӑн варрине утса тухрӗ, шуҫ тӳмеллӗ ҫинҫе пиҫиххине ҫилӗллӗн тӳрлетсе калаҫма пуҫларӗ:

— Казак тӑвансем! Мин тума ҫапла шавлас интӗ? Пир тарыхмасӑр калаҫас пулать. Сире генерал Корнилов кирли мар-и? Вырҫас килет-и? Пашалстӑ! Вырҫӑпӑр апла. Хырамастпӑр! Пачах хыраса тымастшр! Апла пулоан, паянах сире лапчӑтса тыкатпӑр! Пэрен хыҫран икэ полк тув ҫыннисим килеҫҫӗ. Ва! Мюн шавлас-ха, мин тума шав-лас? — Малтанах вӑл лапкӑн калаҫма тӑрӑшрӗ, анчах юлашкинчен ҫав тери тарӑхса ҫухӑрма пуҫларӗ те, пыр тӗпӗпе тытӑнчӑклӑн хӑйранса тухакан сӑмах ҫаврӑнӑшӗсем хӑйӗн тӑван чӗлхинчи сӑмахсемпе чӑлханчӗҫ:  — Сирэ ак сяк казак пытраштарать, выл — балшевик, исир итглэттӗр ӑна! Ва! Мин, апӗ курмастьвп-и! Арэсгглӗр ӑна! Илэр туртса пышалне!

Вӑл, Иван Алексеевич ҫине хӑюллӑн тӗлле-тӗлле кӑтӑртса, тӑвӑр ункӑ варринче йӑпӑртатса чупрӗ: сӑнӗпе хӑй хӑрушла тӗксӗмленсе кайнӑ, аллисемпе ҫилӗллӗн сулкаласа хӑлаҫланать, пичӗ ҫине хӑмӑр хӗрлӗ йӗрсем йӑрӑмланса тухнӑ. Юлташӗ, хӗрлӗрех ҫӳҫлӗ ватӑ осетин, хӑйне чӑтма ҫук лӑпкӑ тытать. Казак офицерӗ пӳрни вӗҫӗсемпе кивелнӗ хӗҫ ҫаккине хыпашлать. Казаксем каллех ҫӑвара шыв сыпнӑ пек шӑпланса тӑчӗҫ, каллех вӗсен речӗсене чуна сехӗрлентерекен арпашуллӑ шухӑшсем пӑлхатса ячӗҫ. Иван Алексеевич куҫ илмесӗр ингуш офицерӗн тискер кайӑкла йӗрсе хунӑ шурӑ шӑлӗсемпе сулахай тӑнлавӗ тӑрӑх чалӑшшӑн каҫакан кӑвак ҫӗвеке ҫине пӑхса тӑчӗ. Вӑл халӗ, калаҫӑва пӗр сӑмахпа пӗтерсе, казаксене уйӑрса кайма май килнӗ саманта ирттерсе янӑшӑн кулянчӗ. Ҫак йывӑрлӑхран Турилин ҫӑлчӗ. Вӑл ушкӑн варрине сиксе кӗчӗ те, аллисемпе урӑм-сурӑм хӑлаҫланса, кӗпе ҫухи ҫинчи тӳмисене тӑпӑлтарса, тӑвӑнчӑклӑн хӑрӑлтатрӗ, шурӑ кӑпӑклӑ сурчӑкпа чыхӑнса тапӑртатма тытӑнчӗ.

— Ҫӗлен-калтасем!.. Эсрелсем!.. Сволочсем эсир!.. Сире кунта хӗрарӑмсене астарнӑ пек астарса тӑраҫҫӗ, эсир ав хӑлхӑрсене тӑратса итлетӗр!.. Офицерсем кунта хӑйсене кирлипе килнӗ!.. Мӗн хӑтланатӑр? Мӗ-ӗн хӑтланатӑр эсир?! Вӗсене татӑкӑн-татӑкӑн вакласа тӑкас пулать, эсир ҫӑвар карса тӑратӑр!.. Пуҫӗсене касас пулать вӗсенне, юнӗсене сӑрхӑнтарас пулать! Эсир кунта мӑшлатса тӑнӑ хушӑра хамӑра хупӑрласа илеҫҫӗ акӑ!.. Пулеметсемпе ҫулса тӑкӗҫ!.. Пулемет айӗнче тин митинг тӑваймӑн!.. Хӑйсен ҫарӗ килсе ҫитиччен юри вӗсем сире астарса тӑраҫҫӗ… А-а-а-а-э-эх, эсир, казаксем! Хӗрарӑм тарҫисем ҫеҫ эсир!

— На конь!.. — аҫа ҫапнӑ пек шартах кӑшкӑрса ячӗ Иван Алексеевич. Унӑн сасси казаксен ушкӑнӗ тӑрӑх шрапнель ҫурӑлнӑ пек янӑраса кайрӗ. Казаксем лашисем патне ыткӑнчӗҫ. Сапаланса кайнӑ сотня тепӗр минутран взвод колоннисемпе строя йӗркеленсе тӑчӗ.

— Итлӗр! Станишниксем! — вӗткеленсе ӳкрӗ казак офицерӗ.

Иван Алексеевич, хулпуҫҫийӗ хыҫӗнчи винтовкине хӑвӑрт алла илсе, тачка сыпӑллӑ пӳрнине винтовка спускӗ ҫине хучӗ, ташласа тӑракан учӗн ҫӑварлӑхне ҫӑварне касса кӗрес пек карӑнтарса тытса, кӑшкӑрса каларӗ:

— Пӗтрӗ калаҫса! Пит сӑмахламах тивсен, тек ҫак чӗлхепе кӑна калаҫӑпӑр, — аллинчи винтовкипе хаяррӑн юнаса кӑтартрӗ вӑл.

Взводсем вӗҫе-вӗҫӗн ҫул ҫинелле тухрӗҫ. Казаксем, каялла пӑхкаласа илнӗ май, учӗсем ҫине утланса ларнӑ представительсем тем пирки канашласа тӑнине курчӗҫ. Ингуш ҫынни куҫӗсене хӗстернӗ те хӗрсех темскер ӑнлантарать. Калаҫнӑ хушӑра аллисем ҫине-ҫинех ҫӗкленсе илеҫҫӗ, черкес сӑхманӗн тавӑрӑнчӑк ҫанни ҫинчи пурҫӑнӗ юр пек шуррӑн курӑнса варкӑшать.

Иван Алексеевич юлашки хут ҫаврӑнса пӑхнӑ чухне ҫав куҫа йӑмӑхтарса йӑлтӑртатакан пурҫӑнӑн чӑлт шурӑ йӑрӑмне курчӗ те, темшӗн ун куҫӗ умне Дон шывӗн типӗ ҫилпе тӑрмаланнӑ кӑкӑрӗ, симӗс ҫилхеллӗ хумсем тата шап-шурӑ ҫуначӗн вӗҫне хумсен тӑррине чалӑшшӑн сӗртӗнтерсе вӗҫекен пулӑҫӑ-чарлан тухса тӑчӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней