Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: I

Раздел: Тытӑҫу

Автор: Антал Назул

Источник: Куприн, Александр Иванович. Тытӑҫу: повеҫсем; вырӑсларан Антал Назул куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке издательстви, 1978. — 144–392 с.

Добавлен: 2019.12.13 00:40

Предложений: 375; Слово: 3484

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Улттӑмӗш ротӑра каҫхи вӗренӳ-аппалану вӗҫленсе килетчӗ ӗнтӗ, ҫавна пула кӗҫӗн офицерсем сехечӗсем ҫине часран-час чӑтӑмсӑррӑн пӑха-пӑха илме пуҫларӗҫ. Гарнизон службин уставне практикӑра хӑнӑхасси пыратчӗ. Салтаксем пӗтӗм плац тӑрӑх унта-кунта сапаланса тӑнӑ: шоссене ытамланӑ тирексем патӗнче, гимнастика машинисем ҫывӑхӗнче, рота шкулӗн алӑкӗсем таврашӗнче, тӗллесе пемелли станоксем умӗнче. Пурте асра ҫех шутланакан постсемччӗ кусем, тӗслӗхрен, тар нӳхрепӗ патӗнчи, ялав умӗнчи, караул ҫуртӗнчи, укҫа ещӗкӗ ҫумӗнчи пост. Вӗсен хушшисемпе разводящисем ҫӳрерӗҫ, часовойсем тӑрата-тӑрата тухрӗҫ, караул улӑштарассисем пула-пула иртрӗҫ; унтер-офицерсем постсене тӗрӗслерӗҫ, хӑйсен салтакӗсен пӗлӗвӗсене сӑнас шутпа, чееленсе, часовойран е винтовкине вӑлтса илме тӑрӑшрӗҫ, е ӑна вырӑнӗнчен куҫма хистерӗҫ, е, сыхласа тӑма тесе, ун умне пӗр-пӗр япала, ытларах чухне хӑйсен карттусӗсене, тӗке-тӗке пачӗҫ. Ватӑ салтаксем, ҫак вӑййӑн чӑкӑлтӑшне ҫирӗп пӗлекенскерсем, кун пек чухне тӳрех: «Парӑн! Император государьтен хӑйӗнчен приказ илмесӗр те пӑшала никама пама нимле тивӗҫӗм ҫук», — тавӑрайрӗҫ ҫеҫ, сассисене юри ӳстерсе, сиввӗн. Анчах ҫамрӑксем пӑтраштарчӗҫ. Шӳте, тӗслӗхе служба йӗрки мӗнлерех ыйтнинчен уйӑрма пӗлеймеҫҫӗ-ха вӗсем, ҫакна кура е пӗр еннелле, е тепӗр еннелле ҫапӑнаҫҫӗ.

— Хлебников! Чалӑш алӑллӑ эсремет! — кӑшкӑрашрӗ пӗчӗк, чӑп-чӑмӑр та вӗтӗркке Шаповаленко ефрейтор, сассинче унӑн начальникле тарӑху янӑрарӗ. — Вӗрентрӗм-ҫке-ха эп сана, ухмаха! Кам приказне турӑн халь эсӗ? Ристанӑнне? Ӑ, тӗлкӗшсе кайманскер!.. Кала, мӗн тума тӑратнӑ сана поста?

Виҫҫӗмӗш взводра самаях вӑйлӑ арпашу-пӑтрану пулса иртрӗ. Мухамеджинов ҫамрӑк салтак, тутар, вырӑсла аран кӑна ӑнкараканскер, хӑй пуҫлӑхӗсен пӑтӑрмахӗсемпе — чӑн-чӑннипе те, шутласа кӑларнипе те — йӑлт анӑраса, аптӑраса ҫитнӗ. Вӑл сасартӑк кӑтӑрса кайрӗ, пӑшалне умнелле тирӗнтерсе тытрӗ те:
— Ч-чикетӗп! — тавӑрса ҫех тӑчӗ мӗнпур ӳкӗтлӳ-ӗнентерӳпе хушни-хистенине хирӗҫ пӗртен-пӗр сӑмахла татӑклӑн.

— Чим-ха ҫак… ухмахскер эс… — йӑпатать ӑна Бобылев унтер-офицер. — Кам иккен эпӗ? Эпӗ санӑн караулри начальнику, апла тесен…

— Чикетӗп! — хӑравҫӑллӑн та ҫилӗллӗн кӑшкӑра-кӑшкӑра ярать куҫне юн анса тулнӑ тутар; чӗтӗревлӗн турткалашса, хӑй патне ҫывхаракансене пурне те штыкӗпе хӑмсарать. Кулӑшла мыскара сиксе тухнипе тата йӑлӑхтарса ҫитернӗ вӗренӳрен . минутлӑха та пулин канма май килнипе хӗпӗртесе, салтаксем кӗпӗринех ун тавра пухӑнса тӑчӗҫ.

Рота командирӗ, Слива капитан, ӗҫе-пуҫа тӗпчесе пӗлме уттарчӗ. Вӑл, пӗкӗрӗлсе курпунланнӑскер, урисене сӗтӗркелесе, плацӑн тепӗр вӗҫнелле ӳркевлӗн хӑлаҫланкаланӑ хушӑра, кӗҫӗн офицерсем, калаҫмашкӑн та пӗрле туртса ямашкӑн тесе, пӗр ҫӗре пуҫтарӑнчӗҫ. Виҫҫӗнччӗ вӗсем: Веткин поручик — кукша, сӑмах ҫапма, юрлама та эрехе юратакан вӑтӑр виҫҫӗсенчи мӑйӑхлӑ савӑк ҫын, полкра иккӗмӗш ҫул ҫеҫ-ха службӑра тӑракан Ромашов подпоручик та Лбов подпрапорщик, чее-япшар-тӑмпай куҫлӑ та ялан кулакан айван хулӑн туталлӑ, йӑрӑс кӑна чӗп-чӗрӗ ача, — йӑлтах офицерсен кивӗ анекдочӗсемпе пӳхсе-тулса ларнӑ темеллескер.

— Сысналӑх, — терӗ Веткин, хӑйӗн мельхиор сехечӗ ҫине пӑхса илсе те ун хупӑлчине ҫиллессӗн шалтлаттарса хупса. — Мӗн амакӗшӗн халичченех тытса тӑрать вал ротӑна? Эфиоп!

— Ҫакна эсир ӑйа ӑнлантарсамӑрччӗ, Павел Павлыч, — питне чеен вылянтаркаласа, канаш пачӗ Лбов.

— Мур тӗплесе кайтӑр. Тытӑр та хӑвӑр ӑнлантарӑр. Чӑннипе — мӗн? Чӑннипе — усӑсӑр япала вӗт ку пӗтӗмпех. Тӗрӗслев умӗн яланах ҫаплалла вӗткеленеҫҫӗ вӗсем. Ялан тата ытлашшипех. Лӑскаса, турткаласа, муритлесе ҫитереҫҫӗ те салтака, тӗрӗслевре вара лешӗ тунката пекех хытса тӑрать. Илтнӗ пулӗ-и хӑйсен салтакӗсенчен хӑшӗ ҫӑкӑр ытларах ҫиме пултарни пирки ик рота командирӗ тавлашни ҫинчен ҫӳрекен юмаха? Хӑрушла ҫӑтӑхсене суйласа илнӗ вӗсем иккӗш те. Парийӗ пысӑк пулнӑ — ҫӗр тенкӗсене майлах. Акӑ, пӗр салтакӗ ҫичӗ кӗренке ҫисе ярать те пӑрӑнать, урӑх пултараймасть. Ротнӑй ҫавӑнтах фельдфебелӗ ҫине: «Мӗн эсӗ, ҫакскер, ниҫта шӑнӑҫман намӑс кӑтартатӑн мана?» Фельдфебель куҫӗсене ҫеҫ мӗлт-мӗлт тутаркалать: «Ӑна мӗн пулнине ниепле пӗлейместӗп, вашескороди. Ирхине репетици турӑмӑр та — сакӑр кӗренкене пӗрре ларнипех ҫавӑрттарса хурсаччӗ…» Пирӗннисем те ҫакнашкалах акӑ… Ним уссисӗр репетицилеҫҫӗ-репетицилеҫҫӗ те, тӗрӗслевре вара мӑй таранах лакса лараҫҫӗ.

— Ӗнер… — кулӑ пӗрӗхтерсе кӑларчӗ сасартӑк Лбов. — Ӗнер, ротӑсенче занятисем пӗтнӗччӗ ӗнтӗ, эпӗ хваттере таврӑнаттӑм, пӗр саккӑрсем те пурччӗ пулас, пачах тӗттӗмччӗ. Пӑхатӑп, вунпӗрмӗш ротӑра сигналсем вӗренеҫҫӗ. Хорпаланах. «Тӗл-леттер, кӑкӑр ҫӳл-лӗшне, тиверт-тер!» «Мӗскер ҫирӗн халичченех ҫакнашкал музыка пырать?» — ыйтатӑп эпӗ Андрусевич поручикран. «Эпир, — тет вӑл мана, — йытӑсем пек, уйӑха уласа вӗретпӗр».

— Пӗтӗмпех йӑлӑхтарчӗ, Кука! — терӗ те анасласа илчӗ Веткин. — Тӑхтасамӑр-ха, кам килет ҫак юланутпа? Бек мар-и вара?

— Ҫавӑ. Бек-Агамалов, — татсах каларӗ ҫивӗч куҫлӑ Лбов. — Епле хитрен ларнӑ.

— Питӗ хитре, — килӗшрӗ Ромашов. — Ман шутпа, кирек мӗнле кавалеристран та лайӑхрах ҫӳрет вӑл. О-о-о! Ташшах ячӗ. Ейкеленет Бек.

Шоссепе васкамасӑр кӑна шурӑ перчетке те адъютант мундирӗ тӑхӑннӑ офицер килет. Ун айӗнче ылттӑн тӗслӗрех ҫӳллӗ те тӑсмака лаша, хӳрине акӑлчанла кӗске хӑварса каснӑ. Лаши ӗрӗхесшӗн вӗчӗхет, пуҫне пӗкӗрӗлтерсе хунӑ та чӑтӑмсӑррӑн сулакалать, ҫинҫе урисене хӑвӑрттӑн иле-иле пусать.

— Павел Павлыч, калӑр-ха, чӑн-чӑннипех черккес-им вара вӑл? — Веткинран ыйтрӗ Ромашов.

— Эпӗ чӑнласах пулӗ тетӗп. Тепӗр чух, тӗрес-ха, эрменсем хӑйсене черккессемпе лезгинсем вырӑнне хума хӑтланкалаҫҫӗ, анчах Бек, ман шутпа, пач та суякан йышши мар. Пӑхсамӑр, ара, эсир, лаша ҫинче мӗнлерех вӑл авӑ!

— Тӑхтӑр, чӗнсе илетӗп эпӗ ӑна, — терӗ Лбов.

Аллисене вӑл ҫӑварӗ патне тытрӗ те:
— Агамалов поручик! Бек! — кӑшкӑрчӗ, сассине рота командирӗ илтмелле мар пусӑрӑнтарса.

Юланутпа пыракан офицер чӗлпӗрне хытарса туртрӗ, ҫеккунтлӑха чарӑнчӗ те пуҫне сылтӑмалла пӑрчӗ. Унтан вӑл лашине те ҫав еннеллех ҫавӑрчӗ, йӗнерӗ ҫинче кӑшт пӗкӗрӗлерех илсе, ӑна канав урлӑ меллӗн сиктерсе каҫарчӗ те офицерсем патнелле тытӑнчӑклӑн кӑна тапӑртаттарчӗ.

Пӗвӗпе Бек пысӑках мар, вӑтам виҫерен те кӑшт лутрарах, хытанка, шӑнӑрлӑ, питӗ вӑйлӑскер. Сӗвек ҫамкаллӑ, ҫӳхерех курпун сӑмсаллӑ, ҫирӗп те теветкел туталлӑ пичӗ унӑн хӑюллӑ та илемлӗ, хӑй вара тухӑҫра ҫех пулакан шуранкалӑхне, пӗр вӑхӑтрах кӗре те тӗксӗмтерехскерне, халӗ те пулин ҫухатман-ха.

— Сывлӑх сунатӑп, Бек, — терӗ Веткин. — Кам умӗнче хуҫкаланатӑн ҫак эсӗ унта? Дэвицӑсем?

Йӗнер ҫинчен аялалла тирпейсӗррӗн пӗкӗрӗлнӗ Бек-Агамалов офицерсен аллисене чӑмӑртаса тухрӗ. Вӑл кулса илчӗ, ҫакна май ҫыртса лартнӑ шурӑ шӑлӗсем ун хӑйсен ҫутине пӗтӗмпех пичӗн аял енне, юратса-ачашласа ҫех тӑракан пӗчӗк хура мӑйӑхӗ ҫинелле пӑрахнӑн курӑнса кайрӗ…

— Чиперкке кӑна икӗ жид хӗрӗ ҫӳретчӗ-ха унта. Анчах мана мӗн? Эпӗ куҫ хӳрине те сиктермен.

— Эсир шашкӑлла мӗнлерех начар вылянине пӗлетпӗр эпир! — пуҫне сӗлтрӗ Веткин.

— Итлӗр-ха, господасем, — каллех малтанах кулса хурса, калаҫма пуҫларӗ Лбов. — Эсир пӗлетӗр-и, мӗн каланӑ Дохтуров генерал пехота адъютанчӗсем пирки? Ку сана тивӗҫет, Бек. Вӗсем, тенӗ, пӗтӗм тӗнчере чи пуҫтах юланутҫӑсем…

— Ан суй, фендртик! — терӗ Беок-Агамалоов.

Лашине вӑл шенкельсемпе тӗрттерчӗ те подпрапорщик ҫине кӗрсе кайма хӑтланнӑ пек турӗ.

— Турӑшӑн та ҫапла! Вӗсен пурин те лашасем мар, тет, темле гитарӑсем, шкапсем — хӑрӑлти, уксах, хӑнчӑр та кӳпӗнчӗк. Приказ паратӑн иккен ӑна — пӗл: сикки сиктерсе сӑптӑрать, хӑй ӑҫта пырса ҫапӑнасса та пӗлмест. Хӳмене-тӗк — хӳмене, ҫырмана-тӑк — ҫырмана. Тӗмсем урлах хиртерет. Чӗлпӗрӗ вӗҫерӗннӗ, пускӑчисем тухса кайнӑ, ҫӗлӗкӗ шуйттан шӑтӑкӗнче! Маттур юланутҫӑсем!

— Мӗн ҫӗнни илтӗнкелет, Бек? — ыйтрӗ Веткин.

— Мӗн ҫӗнни? Нимӗн ҫӗнни те ҫук. Халь кӑна-ха, акӑ, шӑп халӗ ҫеҫ, полк командирӗ Лех подполковника пухура лектерсе илчӗ. Собор площадӗнче илтӗнмеллех кӑшкӑрса пӑрахрӗ ун ҫине. Лешӗ вара ӳсӗр, чӳпӗк пекех, ашшӗ-амӑш ятне те калаймасть. Тӑнӑ та пӗр вырӑнта сулкаланать, аллисене хыҫалалла хунӑ. «Полк командирӗпе калаҫнӑ чух аллӑра купарча ҫинчен илмешкӗн кӑмӑл тусамӑр!» — пӗрех ҫухӑрчӗ ӑна Шульгович. Тарҫӑ-тӗрҫӗ те ҫакӑнтахчӗ.

— Ҫирӗп пӑрса лартнӑ! — те йӗкӗлтесе, те ырласа, кулкаларӗ Веткин. — Ӗнер вӑл тӑваттӑмӗш ротӑра кӑшкӑрашнӑ, теҫҫӗ: «Мӗн уставпа сӑмсаран тӗкетӗр эсир мана? Сирӗншӗн устав — эпӗ, урӑх нимӗнле калаҫу та ҫук! Эпӗ кунта патша та турӑ!»

Лбов сасартӑк каллех хӑй ӑссӗн кулса ячӗ.

— Ак тата, господасем, N-ски полкра адъютантпа пулса иртнӗ тепӗр ӗҫ…

— Ҫӑварӑра хупӑр, Лбов, — чӑн-чӑннипех асӑрхаттарчӗ ӑна Веткин. — Паян сирӗн пӗви татӑлсах кайнӑ.

— Тепӗр ҫӗнӗ хыпар та пур, — малалла калаҫрӗ Бек-Агамалов. Лашине вӑл каллех Лбов енне ҫавӑрчӗ те, шӳтлесе, ун ҫинелле кӗме пуҫларӗ. Лаша пуҫне сулкаларӗ, хӑй тавра кӑпӑк пӗрӗхтере-пӗрӗхтере тулхӑрчӗ. — Тепӗр ҫӗнӗ хыпар та пур. Командир мӗнпур ротӑра офицерсенчен мӗлке-кӗлетке каснине ыйтать. Мӗнлерех пӗҫерккӗ лектерчӗ-ха акӑ тӑххӑрмӗш ротӑра, сехрӳ те хӑпсах тухӗ. Епифановӑн хӗҫӗ мӑкарах пулнӑ та, ӑна арест лаплаттарчӗ… Мӗн хӑраса ӳкрӗн, фендрик! — сасартӑк кӑшкӑрчӗ Бек-Агамалов подпрапорщика. — Хӑнӑхса пыр. Хӑҫан та пулин хӑв адъютант пулатӑн вӗт. Ӑшаланӑ ҫерҫи тиркӗ ҫинче ларнӑ пек ларӑн вара лаша ҫинче.

— Ну, эс, азиат!.. Тасал хӑвӑн вилнӗ-вилеймен качакупа, — лаша пуҫӗнчен хӳтӗленсе, сулкалашрӗ Лбов. — N-ски полкри пӗр адъютант циркран лаша мӗнле туяннине илтнӗ-и эс, Бек? Тӗрӗслеве ларса тухать ҫакскер ҫакӑнпа, тухать те — лешӗ сасартӑк ҫарсен командующийӗ умӗнчех испан ташши ҫатлаттарма та пуҫлать. Пӗлетӗн-и, акӑ еплерех: урисене ҫӳлелле ывтӑнтара-ывтӑнтара та енчен енне тайкалантара-тайкалантара! Юлашкинчен пуҫ рота ҫинех пырса тӑрӑнать — пӑтрашу, ҫуйхашу, йӗркесӗрлӗх. Лаши вара — хӑнк та ҫук, ҫаплах испан ташши ҫех хуҫкалать. Драгомиров рупор тӑвать те — ак ҫапларах — кӑшкӑрать: «Поручи-ик, — тет, — ҫакнашкал аллюрпалах гауптвахтӑна, ҫирӗм пӗр куна, ма-арш!..»

— Э, ниме тӑманскер, — пит-куҫне пӗркелентеркелерӗ Веткин, — Итле, Бек, ҫав каскалупа эс пире чӑннипех те сюрприз килсе тыттартӑн-ха. Мӗне пӗлтерет вара ку? Пушӑ вӑхӑт пачах юлмассине-и? Пире те акӑ ӗнер ҫав чӑлӑх-чӑлаха кӳрсе пачӗҫ.

Вӑл плац варринелле кӑтартрӗ, унта чӗрӗ тӑмран ҫын кӗлетки евӗр тукаланӑ катемпи тӑрать, анчах алли те, ури те ҫук.

— Эсир вара мӗн? Касрӑр-и? — кӑсӑкланса ыйтрӗ Бек-Агамалов, — Ромашов, эсир хӑтланса пӑхман-и?

— Ҫук-ха.

— Кирлех пуль! Аппаланатӑп иккен эпӗ лӑпӑр-лапӑрпала, — мӑкӑртатса илчӗ Веткин. — Каскалама вӑхӑчӗ ӑҫта-ха вӑл манӑн? Ирхине тӑххӑртан пуҫласа каҫхине улттӑччен пурӗ те ҫакӑнта супса тӑрасса ҫех пӗлетӗн. Апачӗпе эрехне ҫӑткаласа яма та аран кӑна ӗлкӗркелетӗп. Эпӗ, шӗкӗр турра, вӗсемшӗн ача-пӑча мар…

— Тӗлӗнтермӗшскер. Офицерӑн, ара, хӗҫ тыткалама пӗлмеллех-ҫке ӗнтӗ…

— Ыйтас килет: мӗн тума ҫакӑ? Вӑрҫӑра-и? Хальхи вут-ҫулӑмлӑ кӑралпа сана ҫӗр утӑма та ҫывӑхартмаҫҫӗ. Мӗн амакӗшӗн мана сан хӗҫӳ? Эпӗ кавалерист мар. Кирлех пулсан, эпӗ луччӑ пӑшал тытатӑп та — шат та шат! ун кӳпчекӗпеле пуҫсенчен. Ку тӗрӗсрех.

— Ну, юрать, тӑнӑҫ вӑхӑтра вара? Сахал пулма пултарӗҫ-и-мӗн унашкал самантсем? Пӑлхав, тарӑху-кӑмӑлсӑрлӑх-и унта е урӑххи…

— Вара мӗскер? Мӗн мурӗшӗн-ха каллех кунта хӗҫ? Ҫынсен пуҫӗсене касса, хура ӗҫпе аппаланса тӑратӑп иккен тата эпӗ. «Ро-ота, пли!» — пулчӗ те, хайхи, калпак…

Бег-Агамалов питне кӑмӑлсӑрланнӑ пек туса хучӗ.

— Э, ҫаплах айванланатӑн эсӗ, Павел Павлыч. Ҫук, чӑн-чӑннипе кала эс. Акӑ эсӗ пӗр-пӗр ҫӗрте уявра пыратӑн е театрта, е, калӑпӑр, сана ресторанта мӗнле те пулин шпак хур кӑтартнӑ… чи ирсӗрне илӗпӗр — темле штатски сана ҫупкӑ панӑ. Эсӗ мӗн тунӑ пулӑттӑн?

Веткин хулпуҫҫийӗсене ҫӳлелле ҫӗклеттерсе хучӗ те тутисене йӗрӗнчӗклӗн хӗссе лартрӗ.

— Н-ну! Чи малтанах, мана нимӗнле шпак та ҫапмӗ, мӗншӗн тесен хӑйне хӗнесрен хӑракана кӑна хӗнеҫҫӗ. Иккӗмӗш тесен-тӗк… Ну, мӗн тӑвӑп-ха эпӗ? Револьверпа шатлаттаратӑп ӑна.

— Енчен те револьверӗ килте юлнӑ пулсан? — ыйтрӗ Лбов.

— Ну, шуйттан… ну, ӑна кайса илетӗп… Вӑт айванлӑх. Пулнӑ-ҫке-ха ҫавнашкалли — пӗр корнета кафешантанра кӳрентернӗ. Вӑл вара, лав тытса, килне кайнӑ та револьвер илсе килнӗ, темлескер ик пӑчӑра хаплаттарса та хунӑ. Ҫакӑ ҫеҫ!..

Бек-Асамалов пуҫне кӳренӗҫлӗн сулкаласа илчӗ.

— Пӗлетӗп. Илтнӗ. Анчах суд, ҫакна вӑл малтанах шутласа хурса тунӑ тесе, приговор йышӑннӑ. Мӗн аванӗ вара кунта? Ҫук ӗнтӗ, эпӗ, эхер те мана кам-тӑр кӳрентерес е ҫапас пулсан-и…

Вӑл каласа пӗтермерӗ, чӗлпӗрне ҫеҫ, вӑйлӑн хӗссе лартрӗ, ҫавна пула пӗчӗк алли ун хыттӑн чӗтренсе илчӗ. Лбов, чӑтаймасӑр, сасартӑк тӑрӑлтатса сиксе, кулса ячӗ те пӗрӗхтерсе кӑларчӗ.

— Каллех!.. — ҫивӗччӗн асӑрхаттарчӗ Веткин.

— Господасем, тархасшӑн… Ха-ха-ха! М-ски полкра пулнӑ япала ку. Краузе подпрапорщик Благороднӑй пухура хирӗҫӳ пуҫласа ярать. Буфетҫӑ, ҫакна курса, ӑна пакунран ҫулса илет, кӑшт ҫеҫ тӗппипех тӑпӑлтарса пӑрахмасть. Кун хыҫҫӑн Краузе револьвер туртса кӑларать те — кӗррӗс ӑна пуҫран! Вырӑнӗнчех! Кунта тата ун умне темле адвокат пекскер килсе тухать, вӑл ӑна та — бах! Ну, паллӑ, пурте тарса саланаҫҫӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑн вара Краузе тытать те лӑпкӑн кӑна лагере, малти линейкӑна, ялав патне каять. «Кам килет?» — кӑшкӑрать часовой. — «Краузе подпрапорщик, ялав айӗнче вилме!» Выртнӑ та аллине персе шӑтарнӑ. Кайран суд ӑна тӳрре кӑларнӑ.

— Маттур! — терӗ Бек-Агамалов.

Кӗтмен ҫӗртенех сике-сике тутнӑ юнлӑ вату-ислетӳсем тата вӗсем пур тухне те тенӗ пекех, ним айӑпланмасӑрах юлнӑ ӗҫ-пуҫсем ҫинчен яланхи калаҫу — ҫамрӑк офицерсем унашкаллине питӗ юратаҫҫӗ — хускалса кайрӗ вара. Пӗр пӗчӗк хулара мӑйӑх та шӑтма ӗлкӗреймен ӳсӗр корнет, еврейсен ушкӑнӗ ҫине хӗҫпе пырса тӑрӑнса, вӗсен «мӑнкун купине салатса, аркатса янӑ». Киевра пехота подпоручикӗ студента, лешӗ ӑна буфет патӗнче чавсипе тӗртнӗ иккен те, ташӑ залӗнче вӗлермеллех тураса-каскаласа тӑкнӑ. Темле пысӑк хулара — те Мускавраччӗ, те Питӗрпурта — офицер ресторанта штатскине, йӗркеллӗ ҫынсем палламан дамӑсем ҫумне ҫулӑхмаҫҫӗ тесе асӑрхаттарнӑшӑн, «йытта пенӗ пекех» шаплаттарса пӑрахнӑ.

— Акӑ мӗн калӑп эпӗ, господасем, хам енчен, — ҫук ҫӗртенех куҫлӑхне тӳрлеткелесе те ӳсӗркелесе, калаҫӑва хутшӑнчӗ халичченех ним чӗнмесӗр тӑнӑ, пӑлханнипе сасартӑк хӗрелсе кайнӑ Ромашов. — Буфетҫине эпӗ, калӑпӑр, шутламастӑп… ҫапла… Анчах штатски тесен… мӗнлерех каламалла иккен куна?.. Ҫапла… Ну, вӑл йӗркеллӗ ҫын пулсассӑн, улпут тата ытти те… мӗн тума хӗҫпелен тапӑнӑп-ха эпӗ ӑна, пуш алӑллӑскерне? Кӑмӑла тивӗҫтернипе мӗншӗн хистесех ыйтма пултараймӑп эпӗ унран? Ҫапах та культурӑллӑ ҫынсем-ҫке-ха эпир, тем тесен те.

— Э, ниме тӑмана калаҫатӑр эсир, Ромашов, — пӳлчӗ ӑна Веткин. — Эсир кӑмӑл тивӗҫлӗхне ыйтӑр, сире вӑл: «Ҫук… э-э-э… эпӗ, пӗлетӗр-и, вээпше… э-э… дуэльсене хисепе хумастӑп, — тейӗ. — Юн юхтараслӑха хирӗҫ эпӗ… Тата кунсӑр пуҫне, э-э… миравай сутье пур пирӗн…» Вӑт ҫӳрӗр вара ун чухне хӗнесе ҫӗмӗрнӗ пит-куҫпала ӗмӗр тӑршшӗпе.

Бек-Атамалов хӑйӗн ҫиҫӗнчӗк куллипе аялӑн кулса ячӗ.

— Мӗн? Ӑхӑ! Килӗшетӗн манпалан? Сана калатӑп эпӗ, Веткин: касмашкӑн вӗрен. Кавказра пирӗн пурте ачаранах вӗренеҫҫӗ. Хулӑсемпе, така тушкисемпе, шывпа.

— Ҫынсемпе мӗнле? — хушса хучӗ Лбов.

— Ҫынсемпе те, — лӑпкӑн тавӑрчӗ Бек-Агамалов. — Еплерех кӑна касаҫҫӗ ӑшшӑ! Этеме пӗрре ҫапнипех урлӑ каҫа, хулпуҫҫирен пуҫласа купарча таранах, татса пӑрахаҫҫӗ. Вӑт ку касни-тӗк касни вара! Унсӑрӑн мӗн вараланса тӑмалла.

— Эсӗ хӑв ҫапла тума пултараятӑн-и, Бек? Бек-Агамалов хӗрхенӗҫлӗн хашлатрӗ:

— Ҫук, пултараймастӑп… Ҫамрӑк такана ҫурмаранах патлаттаратӑп-ха… пӑру тушкине те хӑтланкаланӑ… ҫынна вара — ҫук пулӗ… касаймӑп. Пуҫа ним мар сирпӗтсе яратӑп-ха, куна эпӗ пӗлетӗп, анчах урлӑ каҫа чалӑшшӑн… ҫук. Ман атте ҫӑп-ҫӑмӑллӑнах тӑватчӗ ҫакна…

— А ну-ка, господасем, атьӑр-ха, кайса аппаланса пӑхар, — хӗмленсе тӑракан куҫсемпе, тархасланӑн каларӗ Лбов. — Бек, савнӑскерӗм, тархасшӑн, кайрӑмӑр…

Офицерсем кӗлетке патне пычӗҫ. Веткин пӗрремӗш касрӗ. Хӑйӗн ырӑ, йӑвашрах сӑнне тилӗрнӗ чухнехи евӗр туса хучӗ те, вирлӗн те килпетсӗррӗн сулӑнса, тӑма вӑл пӗтӗм вӑйӗпелен сӑптӑрчӗ. Ӑӑ-ӑх! — ирӗксӗрех тухса кайрӗ ҫав самантра ун карланкинчен аш касакансен ҫех пулакан хӑрӑлти сасӑ. Хӗҫ тӑм ӑшне аршӑнӑн чӗрӗкӗ чухлӗ кӗрсе ларчӗ, Веткин ӑна унтан аран-аран кӑна туртса кӑларчӗ.

— Начар — палӑртрӗ Бек-Агамалов, пуҫне сулкаласа. — Эсир, Ромашов…

Ромашов хӗҫне йӗннинчен кӑларчӗ те куҫлӑхне именӗҫлӗн тӳрлеткелесе илчӗ. Вӑл вӑтам пӳллӗ, ырхан, кӗлеткине кура самаях вӑйлӑскер, анчах, ытла вӑтанчӑк пулнӑран, килпетсӗр. Эспадронсенче фехтовани тӗлӗшпе вӑл училищӗре те пултарсах кайманччӗ, ҫулталӑк ҫурӑ службӑра тӑрса вара ку искусствӑна пачах та маннӑ. Хӗҫне вӑл пуҫ тӑрринех ҫӗклесе тытрӗ, ҫав вӑхӑтрах, хӑй те сисмерӗ пулмалла, сулахай аллине малалла тӑсрӗ.

— Аллуна! — кӑшкӑрчӗ Бек-Агамалов.

Анчах каярах юлса пулчӗ ку. Хӗҫ вӗҫӗ тӑма ҫиелтен ҫеҫ чӗртерсе иртрӗ. Пысӑк йывӑрлӑха кӗтнӗ Ромашов тытӑнкине ҫухатрӗ те сулӑнса кайрӗ. Хӗҫ ҫивчӗшӗ унӑн малалла тӑсса хунӑ алли ҫумне пырса ҫапӑнчӗ, шӗвӗр пӳрни тӗпӗнчи ӳте пӗр татӑк хӑйпӑтса ывӑтрӗ. Юн пӗрхӗнтерсе тухрӗ.

— Эх! Куртӑр-и акӑ! — лаши ҫинчен аннӑ май, ҫилӗллӗн кӑшкӑрса ячӗ Бек-Агамалов. — Кунашкал алла татса пӑрахасси те инҫе мар. Кӑралпа ҫапла хӑтланма юрать-и вара? Темех мар, тепӗр тесен, иртет, тутӑрпа хыттӑнрах ҫыхса лартӑр. Институтка. Тытса тӑр лашана, фендрик. Акӑ, пӑхсамӑр. Касассин тӗп вӑйӗ хулпуҫҫире мар, чавсара та мар, ак ҫакӑнта, ал лаппи хутламӗнче. — Вӑл сылтӑм ал лаппине кӑна вылянтарса, хӑвӑрттӑн-хӑвӑрттӑн темиҫе ҫаврӑм турӗ, ҫавна май хӗҫ лапкӑшӗ ун пуҫӗ ҫийӗнче пӗр тӑтӑш ялтӑраса ҫуталакан ункӑ пулса тӑчӗ. — Халӗ курӑр: сулахай алла эп хыҫалалла, ҫурӑм хыҫнелле тытатӑп. Сулӑннӑ чух эсир япалана ан ҫапӑр, ан ҫурӑр, хӗҫе каялла туртса кастарӑр, вут татнӑ евӗрлӗн… Ӑнлантӑр-и? Ҫакна асра ҫирӗп тытӑр тата: хӗҫ кӳлепи, касакан вырӑн тӗлӗшпе, тайлӑк пулмалла, тем тесен те, тайлӑк. Ун пек тусан, кӗтес тени ҫивӗчленет. Акӑ, пӑхӑр.

Бек-Агамалов тӑм кумкинчен икӗ утӑм чакса тӑчӗ, ун ҫине тӳп-тӳррӗн тӗлленӗ ҫивӗч куҫӗсемпе шӑтарасла тӑрӑнчӗ, вара, хӗҫне ҫӳлте-ҫӳлте йӑлтӑртаттарса илсе, сасартӑк, ӳкрӗ тейӗн, пӗтӗм кӗлеткипе малалла ӳпӗнчӗ те куҫа курӑнмалла мар хӑвӑртлӑхпа хӑрушшӑн хусканса, сулса ячӗ. Ромашов сывлӑш хаяррӑн чӑвӑшлатса шӑхӑрттарнине кӑна илтсе юлайрӗ, тӑм кӗлеткен ҫӳлти пайӗ ҫавӑнтах ҫӗр ҫине ҫемҫен те йывӑррӑн тӗшӗрӗлсе ҫатлатрӗ. Каснӑ вырӑн, полировка тунӑ тейӗн, яп-яка та тип-тикӗс пулса юлчӗ.

— Ах, шуйттан! Вӑт пачӗ те! — кӑшкӑрса ячӗ тӗлӗннӗ Лбов. — Бек, кӑвакарчӑнӑм, тархасшӑн, тепӗр хут.

— А, ну-кӑ, Бек, тепре, — чӑтса тӑраймарӗ Веткин. Анчах Бек-Агамалов, туса кӑтартнӑ тӗлӗнтермӗш хӑватне пӑсасран хӑранӑ евӗр, кулкала-кулкалах, хӗҫне йӗнни ӑшне чикме тапратрӗ. Хай йывӑррӑн сывлать, ҫав минутра вӑл, тем сарлакӑш чарӑлса кайнӑ хаяр куҫлӑ, курпун сӑмсаллӑ та шӑлне йӗрсе пӑрахнӑскер, йӑлтах пӗр-пӗр усал, ҫиллес те мӑн кӑмӑллӑ вӗҫен кайӑк пекехчӗ.

— Ку мӗн? Касни пулать-и ҫак? — калаҫрӗ вӑл юри вырӑна хуман евӗртереххӗн. — Ман атте, Кавказра, утмӑл ҫултаччӗ, лаша мӑйне ним мар касса тататчӗ. Пат ҫурмаран! Тӑтӑшах хӑнӑхни кирлӗ, ачамккӑсем, тӑтӑшах. Акӑ мӗнле тӑваҫҫӗ пирӗн: хӑва хуллине хӗскӗч ӑшне хураҫҫӗ те касаҫҫӗ, е тата шыва ҫӳлтен ҫинҫе йӗрпе юхтарса касса тӑраҫҫӗ. Енчен сирпӗнсе саланмасть пулсан, — лайӑх, тӗрӗс ҫапнӑ. Ну, Лбов, халӗ эсӗ.

Веткин патне хӑраса ӳкнӗ Бобылев унтер-офицер хыпаланса персе ҫитрӗ.

— Сирӗн благороди… Полк командирӗсем килеҫҫӗ!

— Сми-ирррна! — тӑстарса, ҫивӗччӗн те пӑлханчӑклӑн ҫихӗрттерсе ячӗ Слива капитан площадь тепӗр пуҫӗнчен.

Офицерсем васкасах хӑйсен взвочӗсем тӑрӑх саланчӗҫ.

Килпетсӗртерех пысӑк кӳме шоссерен плацалла ерипен пӑрӑнса кӗчӗ те пӑрӑнчӗ. Ун ӑшӗнчен, таянмалли ҫатана пӗтӗмпех аяккинелле тайӑлтарса, пӗр енӗпе полк командирӗ йывӑррӑн йӑраланса тухрӗ, тепӗр енӗпе полк адъютанчӗ, Федоровский поручик — ҫӳллӗ те капӑрчӑкрах офицер — ҫӗр ҫин ҫӑмӑллӑн сиксе анчӗ.

— Сывӑ-и, улттӑмӗш! — илтӗнсе кайрӗ полковникӑн хулӑн та лӑпкӑ сасси.

— Сывлӑх сунатпӑр, смир-о-о-о! — хыттӑн та арпашӑнчӑклӑн кӑшкӑрса ячӗҫ салтаксем плацӑн тӗрлӗ кӗтесӗсенчен.

Офицерсем аллисене карттусӗсен сӑмси ҫумне тытрӗҫ.

— Вӗренӗве малалла тӑсма ыйтатӑп, — терӗ те полк командирӗ ҫывӑхри взвод патне пычӗ.

Шульгович полковникӑн кӑмӑлӗ питех те начарччӗ. Вӑл взводсем тӑрӑх ҫӳренӗ, салтаксене гарнизон службинчен ыйтусем сӗннӗ, вӑхӑтран вӑхӑта намӑс сӑмахсемпе питех те маттуррӑн ятлаҫа-ятлаҫа илнӗ, — кунашкал уйрӑм хастарлӑхла ӑсталӑх вӑл фронтра пулнисене кӑна тивӗҫет. Тӗсне ҫухатнӑ, ватӑлла тӗксӗм, хаяр куҫӗсем унӑн шӑтарасла тӳп-тӳррӗн тӑрӑнни, гипноз тӑвать тейӗн, салтаксене вырӑнтах хытара-хытара лартнӑ, лешсем вара, хӑранӑран, ун ҫине пӗтӗм кӗлеткипе туртӑнса, аран ҫех сывласа, пач мӑчлатмасӑр пӑхнӑ. Полковник калама ҫук пысӑк, тулли, кӗрнеклӗ старикчӗ. Ун самӑр пичӗ, тӑнлав тӗлӗнче питӗ вӑйлӑ сарӑлнӑскер, ҫӳлте, ҫамки патӗнче, хӗсӗнсе шӗвӗрленет те аялта, кӗмӗлленнӗ ҫӑра сухала куҫса, катмак евӗр кӗтесленсе вӗҫленет, ҫапла майпа вара пысӑк та йывӑр ромб пулса тӑрать. Куҫ харшисем кӑвак, мӗлкемес, ҫилленчӗк. Калаҫасса вӑл лӑпкӑнах калаҫать темелле, анчах мӗнпуринчен уйрӑм, дивизийӗпех палӑрса тӑракан сассин кашни кукрашкиех, — сӑмах май каласан, службӑри хӑйӗн пӗтӗм карьерине вӑл шӑпах ҫавна пула турӗ, — тем пысӑкӑш плацӑн чи аякри вырӑнӗсенче кӑна мар, шоссе ҫинче те янках илтӗнет.

— Кам пулатӑн эсӗ? — гимнастика хӳми патӗнче тӑракан Шарафутдинов ҫамрӑк салтак умӗнче кӗтмен ҫӗртенех чарӑнса, сӑмахсене татса, ыйтрӗ полковник.

— Улттӑмӗш рота рядовойӗ Шарафутдинов, сирӗн высокоблагородия! — тӑрӑшса, хӑйӑлчӑклӑн кӑшкӑрчӗ тутар.

— Ухмах! Хӑш поста хатӗрленнӗ эс, ҫавна ыйтатӑп эпӗ санран!

Кӑшкӑрса пӑрахнипе те командирӑн ҫиллес сӑнне пула салтак ҫӗтсе кайрӗ, нимӗн чӗнмест, куҫ хупанкисене кӑна мӗлт-мӗлт тутаркалать.

— Н-ну? — сассине хӑпартрӗ Шульгович.

Часовой вӑл… часовой… ҫын… ӑна никам та тӗкӗнеймест… — чӗлхи ҫине мӗн килнине пере-пере ячӗ тутар. — Пӗлме пултараймастӑп, сирӗн высокоблагородия, — вӗҫлесе лартрӗ вӑл сасартӑк шӑппӑн та татӑклӑн.

Командирӑн тулли пичӗ, хӗртнӗ кирпӗч пек, ватӑлла тӗспе хӗп-хӗрлӗ пулса кайрӗ, тӗмӗн-тӗмӗн пухӑннӑ куҫ харшийӗсем тарӑхуллӑн туртӑшӑнса илчӗҫ.

— Кам кунта кӗҫӗн офицер? — ыйтрӗ вӑл хаяррӑн, хӑй тавра ҫаврӑнса.

Ромашов малалла тухса тӑчӗ те аллине карттусӗ ҫумне тытрӗ.

— Эпӗ, полковник господин.

— А-а! Ромашов подпоручик. Лайӑх ӗҫлетӗр пулас эсир ҫынсемпе. Чӗркуҫҫисем пӗрле! — куҫӗсене тавӑрса хурса, сасартӑк ахӑрса ячӗ Шульгович. — Мӗнле тӑркалатӑр хӑвӑр полк командирӗ пур чухне? Слива капитан, асӑрхаттаратӑп сире: субалтерн-офицерӑр сирӗн служба тивӗҫӗсене тӑвас тӗлӗшпе хайне начальство умӗнче тытма пӗлмест… Эсӗ, анчӑк чунӗ, — Шарафутдинов енне ҫаврӑнчӗ Шульгович, — кам санӑн полк командирӗ?

— Пӗлме пултараймастӑп, — салхун, анчах хӑвӑрттӑн та ҫирӗппӗн тавӑрчӗ тутар.

— У!.. Санран ыйтатӑп эпӗ, кам санӑн полк командирӗ? Эпӗ кам? Ӑнланатӑн-и, эпӗ, эпӗ, эпӗ, эпӗ, эпӗ!.. — ал лаппийӗпе пӗтӗм вӑйранах темиҫе хут ҫапа-ҫапа илчӗ Шульгович хӑйне кӑкӑрӗнчен.

— Пӗлме пултараймастӑп…

— ……… — … — вӑрӑм, ҫирӗм сӑмахран тӑракан пӑтрашӑнчӑклӑ та киревсӗр пуплевпе лаплаттарса хучӗ полковник. — Слива капитан, ҫак йыт ами ҫурине мӗнпур хатӗр-хӗтӗрпелен халех пӑшал айне тӑратнӑ пултӑр. Ан тив, ҫӗртӗр пӑшал айӗнче, канальйӑ. Эсир, подпоручик, служба ҫинчен мар, ытларах хӗрарӑм хӳри пирки шутлатӑр-с. Вальссем ташлатӑр? Поль де Коксене вулатӑр?.. Мӗн ҫакӑ — салтак-им, сирӗн шутпа? — пӳрнине тутинчен чышрӗ вӑл Шарафутдинова. — Салтак мар, намӑссӑрлӑх, мӑшкӑл, йӗрӗнӗҫ ку. Полк командирӗн хушаматне пӗлмест… Тӗл-л-лӗнетӗп сиртен, подпоручик!..

Кӑвакарнӑ, хӗремесленнӗ, таларнӑ пит ҫине пӑхрӗ те Ромашов, кӳреннипе те пӑлханнипе, чӗри тапӑртатса кайнине, куҫӗ умӗ хуралса килнине туйса илчӗ… Сасартӑк вара, хӑйшӗн те кӗтмен ҫӗртен пулнӑ пекех:
— Тутар ку, полковник господин, — тесе хучӗ хуллен.
— Вырӑсла нимӗскер ӑнланмасть вӑл, унсӑр пуҫне тата…

Шульгович сӑнпуҫӗ самант хушшинчех шурса кайрӗ, пӗркеленчӗк питҫӑмартийӗсем турткаланса сикме пуҫларӗҫ, куҫӗсем пачах пушанса та тискерленсе ларчӗҫ.

— Мӗскер?! — ахӑрса ячӗ вӑл этемле мар сасӑпала, хӑлхана хуплас пекех, ҫакна илтсе, шоссе таврашӗнчи хӳме ҫинче ларакан еврей ачисем, ҫерҫисем евӗр, тӗрлӗ еннелле сапаланса тӑкӑнчӗҫ. — Мӗн? Калаҫмашкӑн-и? Шӑ-ӑп тӑр-р! Чӗчӗ ачи, прапорщик пуҫӗпеленех еплелле вӑл… Федоровский поручик, ҫар йӗркелӗхне ӑнланманшӑн эпӗ Ромашов подпоручика тӑват талӑк килти арест пани ҫинчен паянхи приказра пӗлтеретӗр. Слива капитана вара, хӑйӗн кӗҫӗн офицерӗсене служба тивӗҫӗ тӗлӗшпе чӑн-чӑн ӑнлану парайманшӑн, строги выговор евитлетӗп.

Адъютант ним пулман пек сӑнпала хисеплӗн те маттуррӑн чыс парса илчӗ. Пӗкӗрӗлнӗ Слива пит-куҫӗ йывӑҫланса чаларнӑ, вӑл унӑн ни чӗрӗ мар, ни вилӗ мар темелле, чӗтӗрекен аллине хӑй ҫав-ҫавах карттусӗн сӑмси патӗнче тытса тӑрать.

— Намӑс сире-с, Слива капитан-с, — майӗпен лӑпланса пынӑ май, мӑкӑртатрӗ Шульгович. — Полкри чи лайӑх офицерсенчен пӗри, ватӑ служака — хӑвӑр вара ҫамрӑксене йӑлтах пӑсса янӑ. Вырӑна лартӑр вӗсене, хестерӗр ним вӑтанмасӑр. Вӗсене ним именсе тӑрасси те ҫук. Барышньӑсем мар, йӗпенмӗҫ…

Полковник хӑвӑрттӑн ҫаврӑнчӗ те, адьютанчӗ ӑсатса пынӑ маййӑн, кӳми патнелле уттарчӗ. Вара, вӑл ларкаличчен те кӳме шоссе ҫинелле пӑрӑнса рота шкулӗн ҫурчӗпе хупланичченех, плацра именчӗклӗ те аптӑравлӑ шӑплӑх тӑчӗ.

— Эх, ба-тень-ка! — йӗрӗнсе, типпӗн те хисепсӗррӗн каласа хучӗ Слива, темиҫе минут иртнӗ хыҫҫӑн, офицерсем килӗсене саланма пуҫласан. — Тем сӗкӗнтӗр калаҫӑва. Турӑ вӗлерчӗ пулсан, тӑраҫҫӗ ӑна шӑп-шӑпӑрттӑн ҫӑвара хупса. Халь акӑ сирӗншӗн мана приказра выговор. Мӗн шуйттанӗшӗн янӑ ҫак сире ман ротӑна? Йытта пиллӗкмӗш ура кирлӗ пекех, кирлӗ эсир мана. Кунта мар, чӗчӗ ӗмсе кӑна лармаллаччӗ-ха сирӗн…

Вӑл каласа пӗтермерӗ, аллине ӗшенчӗклӗн сулчӗ те, ҫамрӑк офицер енне ҫурӑмӗпе ҫаврӑнса тӑрса, йӑлт курпунланнӑскер, пӗкӗрӗлсе пусӑрӑннӑскер, килнелле, хӑйӗн таса мар, ватӑ хусах хваттернелле, лӗмсӗртетрӗ. Ромашов ӑна, унӑн пусӑрӑнчӑк, ансӑр та вӑрӑм ҫурӑмне, хыҫӗнчен пӑхса юлчӗ, вара хӑй чӗринче сасартӑках, паҫӑр кӑна пулса иртнӗ кӳренӳ йӳҫӗлӗхӗпе халӑх умӗнче курнӑ мӑшкӑл витӗр, ҫак пӗр-пӗччен, кутӑрланса-тӳрккесленсе кайнӑ, никам юратман ҫынна шеллес килни йӑшӑлтатма пуҫланине туйса илчӗ: кӑмӑл туртаканни тӗнчере мӗнпурӗ те ик япала ҫех юлнӑ-ҫке-ха унӑн — хӑй ротин строй илемлӗхӗ те каҫсенче кулленех лӑпкӑ вӑрттӑнлӑхра пытанса ӗҫке ярасси, — «минтер патне ҫити» теҫҫӗ унашкалне полкри вӑхӑтӑн-вӑхӑтӑн уҫҫи-хуппине пӗлмесӗр эрех лакакан ватӑ бурбансем.

Питӗ те ҫамрӑк ҫынсен час-час пулнӑ пекех, Ромашовӑн та хӑй ҫинчен шаблонлӑ романсен сӑмахӗсемпе кӑшт кулӑшларах та кӑшт айвантарах шутлас — виҫҫӗмӗш сӑпатра калас йӑла пурччӗ, ҫавӑнпа халӗ те:
«Унӑн ырӑ, палӑрӑмлӑ куҫӗсем салхулӑх пӗлӗчӗсемпе карӑнса ларчӗҫ», — терӗ вара вӑл хӑй ӑшӗнче.

Сайт:

 

Статистика

...подробней