Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: VIII. Ҫаран

Раздел: Пусмӑрта –> Виҫҫӗмӗш пайӗ

Автор: Илпек Микулайӗ

Источник: Вазов Иван. Пусмӑрта: роман; вырӑсларан Микулай Илпек куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР кӗнеке издательстви, 1964. — 464 с.

Добавлен: 2019.12.07 15:46

Предложений: 126; Слово: 1440

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Кӑнтӑрла ҫитсе пыратчӗ. Хула хӗрринчи ытарайми ҫаран ҫинче пӗр ешӗл йывӑҫ хӳттинче пӗр кил-йыш ларать.

Ҫарантан кӑнтӑр енче улма пахчи пур, унӑн чул хуми хапхи ҫаран еннелле тухать; ҫавна хирӗҫле ҫаралнӑ тӑрӑллӑ Стара-планина тӑвӗ курӑнать, хысакӗ чӑнкӑ, тӗллӗн-паллӑн тем пысӑкӑш чулсем палӑраҫҫӗ, чечеклӗ айлӑмсем те пур.

Ҫаранӗ те, улма пахчи те Юрдан чорбаджийӗн, кунтах унӑн кил-йышӗ те.

Ҫак вырӑнта халь Юрдан ҫыннисенчен урӑх никам та курӑнсах каймасть. Чӑн та, Бяла Черква капитуляци тунӑ хыҫҫӑн кӑштах лӑпланнӑ пек те пулчӗ, урамсем те чӗрӗлем пек турӗҫ. Анчах хуларан тухса ҫӳреме никам та хаяймарӗ — ӗҫпе те, уҫӑлса ҫӳресе ҫутҫанталӑкӑн хӗвеллӗ илемӗпе савӑнаканни те пулмарӗ.

Юрдан ҫеҫ хӑйӗн кил-йышӗпе ҫакӑнта тухса ҫӳреме хӑять.

Лалка вилнӗ хыҫҫӑн Юрдан арӑмӗ татӑлса хуйхӑрнипе чирлесе ӳкнӗччӗ, вӑл темиҫе кун хушши вырӑн ҫинчен те тӑраймарӗ. Тухтӑр ҫине тӑрсах хистенине пула паян ак тинех ӑна пӳртрен кӑларчӗҫ те Юрданӑн хула тулашӗнчи улма пахчине ҫитерчӗҫ, кунта ӑна кӑштах ҫӳретӗр терӗҫ, уҫӑ сывлӑшра пултӑр терӗҫ. Ҫапла уҫӑлса ҫӳренин симӗ часах уссине кӳчӗ. Вӗсен пӗтӗм кил-йышӗ ҫарана тухрӗ, унта Юрдан хуҫан лайӑх та ӑратлӑ икӗ буйволӗ ирӗкре ҫӳрет.

Чорбаджи кил-йышӗн канлӗхне сыхласа пӗр аяккинче жандарм ларать.

Ҫаран ҫинех тата икӗ ют хӗрарӑм тухнӑ: пӗри — сывлӑхлӑ та тулли, кӳпшек питлӗ хресчен майри, тепри — Рада.

Хресчен майри такам ҫынни мар, Боримечка арӑмӗ, Стайка. Ӗнер ӑна килте ӗҫлекелеме тесе Гинка хӑйсем патне чӗнчӗ.

Вӑлах Радӑна та хӑйсем патӗнче усрарӗ. Юрдан арӑмӗ те, кил-йышӗ те ӑна хӑйсем патӗнче усранине хирӗҫ пулмарӗҫ. Лалкӑн юратнӑ тусӗ Рада ҫуртра пурӑнни вӗсене йывӑр хуйхӑран кӑштах йӑпатать, йӗрӗнессипе кураймасси вырӑнне халь инкек чӑтса тертленекен ҫурт-йӗрсӗр хӗре ҫывӑх курни палӑрчӗ.

Стайкӑпа Рада Клисурӑра чухнех паллашнӑччӗ-ха, иртнӗ кунхи хӗн-хура та вӗсем пӗрлех чӑтса ирттерчӗҫ… Иван хӑй арӑмне пула ҫеҫ Радӑна шӑпах вӑхӑтра ҫӑлса хӑварма пултарчӗ. Кунта килнӗ чух Стайкӑ Радӑна темле те йӑпатса хутне кӗме тӑрӑшрӗ, ӗнер ак вӗсем Бяла Черквана ҫитрӗҫ, пӗр-пӗринчен уйрӑлас ҫук тесе сӑмах пӗтерчӗҫ. Уҫӑ кӑмӑллӑ Стайка кӑшт айванрах пулин те, Радӑн ӑшӗ вӑрканине лайӑх ӑнланчӗ, хӑй пултарнӑ таран хутне кӗме те тӑрӑшрӗ.

Ҫаран ҫинчех Бойчо пирки те сӑмахлама тытӑнчӗҫ, Ровоама хаджи ҫав Бойчона ҫапӑҫса вилнӗ терӗ. Стайка чунтан-вартан пӑшӑрханса Радӑна курчӗ те унӑн сӑнӗ-пичӗ шурса кайнине асӑрхарӗ, Бойчо вилӗмӗ ҫинчен ытла ҫӑмӑллӑн калакан хӗр-манаха Рада чӑтма ҫук курайми пулчӗ.

— Мӗн унта, хӑй куҫӗпе курнӑ-и вӑл учитель мӗнле вилнине? — ҫилленсе пӑшӑлтатрӗ Стайка. — Ҫав тӑмана мӗне пӗлсе хӗпӗртесе ӳкнӗ-ха?

— Шӑп пул, шӑп пул! — шӑппӑн каласа хучӗ Рада.

Стайка ыттисем калаҫнине итлеме тытӑнчӗ те часах хӗре акӑ мӗн каларӗ:

— Кур-ха, Рада, мӗнле ҫак хура майран мӑйӑхӗ ӳсет! Мӗншӗн хырмасть вӑл ӑна?

Рада ирӗксӗрех кулкаласа илчӗ.

— Шӑп пул, аппаҫӑм.

Ровоама хаджи инкене чи малтанхи хут курнипе Стайка пӗлместчӗ-ха Гинка ҫав хӗр-манахӑн инкӗшӗ пулнине, вӑл хӗр-манахӑн янтарь шӑрҫине вӑрттӑн таткаласа пӗтерчӗ; шӑрҫи урай тӑрӑх саланчӗ те, Стайка чеен пӑхкаласа, ҫав хӗр-манах шӑрҫа мӗнле суйланине йӗкӗлтесе пӑхса тӑчӗ. Стайка чӑтайман халлӗн ахӑлтатса кулса ячӗ те Радӑна ҫаннинчен туртрӗ.

— Мӗн кулатӑн эс, Стайка? — ыйтрӗ унран Гинка.

— Кур-ха, мӗнле асапланать Ворона хаджи ҫав мӑшӑр кукурус вӑрришӗн!

— Ровоама хаджи темелле, тӑванӑм, — шӑппӑн ҫеҫ каласа хучӗ Рада.

Юрать-ха, Стайкӑн сума сумаллах мар каланӑ сӑмахӗсене ыттисем илтсех каймарӗҫ, — ҫав самантра пурте хуларан халь ҫеҫ таврӑннӑ Стефчов еннелле ҫавранса тӑчӗҫ.

Стефчов килсен пурте ун сӑмахне итлесшӗн пулчӗҫ. Вӑл ҫак хуларан кайнӑ депутаци мӗнле сумлӑ ӗҫ туни ҫинчен калама тытӑнчӗ, ҫав депутаци шутӗнчех хӑй те пулнӑ-ҫке. Депутацие ертсе каяканни Юрдан Диамандиев пулчӗ, вӗсем Тосун-бей патне кайрӗҫ, Тосун-бей хӑй ушкӑнӗпе хулана аркатса тӑкасшӑнччӗ, депутацийӗн вара ҫӑлса хӑварӑр тесе йӑлӑнмаллаччӗ. Бяла Черква хулине Клисурӑна ҫӗмӗрнӗ пек ан ишсе тӑкӑр тесе ӳкӗте кӗртме пит те йывӑр пулнӑ имӗш: хула вара Тосун-бей пин лирӑ пама пулнӑ, ҫавӑнпа ҫеҫ Тосун-бей хӑй ушкӑнне Бяла Черква хулине ҫӗмӗрсе тӑкасран ҫырлахтарса хӑварма пулнӑ, укҫине парсан, тӗрӗксем килӗсене кайма пултарнӑ; унтан тата хула хӑлӑхӗ пур хӗҫ-пӑшала та ҫӗҫӗ пекӗ таранччен тӗрӗксене памалла пулнӑ; ҫийӗнчен тата пур шанчӑксӑр ҫынсене те влаҫсен аллине памалла пулнӑ. Пӗр сӑмахсӑр килӗштернӗ капитуляци хӑй вӑхӑтӗнче Батак халӑхне Мехмет Тымрашлийӗн ушкӑнӗ ҫӗмӗрсе тӑкасран хӑтарса хӑварайман, анчах Бяла Черквана хӑтарса хӑваратчех-ха. Тосун-бей хӑйӗн ушкӑнӗнчи пӗр пайӗпе хӗҫ-пӑшал йышӑнма тенипе кӑна хулана килсе кӗчӗ.

Ҫапла майпа вара Юрдан чорбаджи те тата Стефчов та хӑйне май килнӗ таран тӑрӑшам пек тунипе хулана хӑтарса хӑваракансем пулса тӑчӗҫ. Стефчов ҫавӑн ҫинчен чунтан хӗпӗртесе те мухтанса каласа парса, хутран-ситрен Рада енне ҫиллес кӑмӑлпа пӑхкаласа илчӗ, анчах Рада ун енне ҫаврӑнса та пӑхмарӗ. Уншӑн ҫак курайман ҫын кунта пурри, унӑн кашни сӑмахӗ хӗрӗн чӗрине калама ҫук ыраттарчӗ. Стефчов ун телейне ялан пӗтерме тӑрӑшакан ҫын пек туйӑнчӗ; ҫак ҫын ӑна усал пек те, йӗрӗнтермӗш пек те курӑнчӗ. «Ах турӑ, ах турӑ! — тесе шухӑшне илчӗ Рада. — Мӗн чухлӗ лайӑх ҫын вилет, мӗн чухлӗн вилеҫҫӗ, ку пур — халь те пулин пурӑнать, ҫинчен тата ыр курса савӑнать-ха. Усал та йӗрӗнтермӗш пулнӑшӑнах сума саваҫҫӗ пуль ҫав ӑна?»

Акӑ Рада сасартӑк ун еннелле ҫаврӑнса тӑчӗ, куҫӗнче вут-хӗм вылятса илчӗ — Стефчов акӑ Бойчо пирки каласа кӑтартать, ун сӑмахӗ хӗре савӑнтарчӗ.

— Ҫав йӗксӗк халь те пурӑнать-и-ха? — тӗлӗнсе ыйтрӗ Ровоама хаджи пике.

— Вӑл чӗррӗн хӑтӑлса юлнӑ та ту ҫинелле тарнӑ, — ӑнлантарса пачӗ Стефчов, — анчах халиччен сывах-ши вӑл, татсах калаймастӑп. Тен, ун виллине ӑмӑрт кайӑксем сӑхма та тытӑннӑ пуль.

Рада аллисене чӗри тӗлне тытрӗ, ӑшӗ вӑркама тытӑнчӗ.

— Эп сире калатӑп, Граф сывах тетӗп, Граф вилме шухӑшламасть те тетӗп! — терӗ Смион хаджи. — Миҫе хут кӑна пытармарӗҫ пуль ӗнтӗ ӑна, вӑл татах чӗрӗле-чӗрӗле тӑчӗ… Вӑл вилнӗ тенӗ сӑмаха шанмастӑп эпӗ. Хам Молдавире пурӑннӑ чух Янкулеску хураха пурте вилнӗ тетчӗҫ, хаҫатсенче те вӑл вилнех тесе ҫырчӗҫ… Мӗн тейӗр, — теплерен унпа эпӗ урамра тӗл пултӑм. Ирхи салам пултӑр, Янкулеску домнулӗ», — тетӗп ӑна. Вӑл пур — ман сехете туртрӗ-илчӗ, — ку ӗнтӗ эпӗ ӑна ирхи салам суннӑшӑн пулчӗ. Юрать-ха, хама чиксе пӑрахмарӗ… Ҫакна эпӗ сире хурах вилмест тенипе каласа патӑм.

Смион Хаджи ҫавӑнтах Радӑна куҫ хӗссе илчӗ: «Эсӗ мана шан, Граф пурӑнать» тесе калассӑнах туйӑнчӗ.

— Ҫав йӗксӗк кунта кӑна килсе ан кӗтӗр, килсен пирӗн хулана та Клисурӑ пекех ҫунтарттарать…

— Сӑмсине кӑна кӑтарттӑр!.. Ҫав упа хуҫине те тытса пулмарӗ, тытнӑ пулсан ӑна та Кандовпа юлташӗсене пӗтернӗ пек пӗтереттӗмӗр.

— Ҫынсене пит шел те, нимӗн те тума ҫук ҫав; пин ҫынна хӗрхентересшӗн хӑш-пӗр ҫын пурнӑҫне татмаллах пулса тухать-ҫке, — терӗ пӗри.

— Ҫав сӗтӗрӗнчӗксем мӗншӗн пирӗн паталла сӗкӗнеҫҫӗ-ши?

— Епле мӗншӗн пултӑр? — терӗ Гинка, — кунта пытанма меллӗ, ҫавӑнпа килеҫҫӗ.

Стефчов тӗлӗнсе пӑхрӗ ӑна.

— Гина, сан шутупа, эппин, хӑта начар тӑвать-и?

— Пит лайӑх тунӑ!.. Эсир иксӗр те, эсӗ те, атте те, пит чипер ӗҫлетӗр… Эсир пӑлхар ҫыннисем мар, тӗрӗксем теме те пулать е Христос тӗнне сутакансем тейӗн… Асӑра ҫеҫ илӗр-ха, мӗншӗн, камшӑн пуҫӗсене хураҫҫӗ ҫав ҫынсем!

Гинка пичӗ хӗрелсе кайрӗ, куҫӗнче вут-хӗм йӑлкӑшса илчӗ.

— Ухмаха тухрӑн иккен, хӗрӗм, йӑлт ухмаха тухрӑн, — йынӑшса ячӗ унӑн чирлӗ амӑшӗ.

— Сан шутупа, эппин, — ҫилленчӗклӗн сӑмах хушрӗ Стефчов та, — сан ҫав ҫыннусем, ҫав патриотсем, пире ҫитсе курма кӑмӑл хывсан, вӗсене кӗтсе илме шкул ачисене кӑлармалла пуль, вӗсене юрӑ юрласа йышӑнма алӑк-хапхасене уҫмалла пуль, кукӑль пӗҫермелле мар-и тата, хӑш-пӗрисем ав ҫӑкӑр типӗтсе хунӑ-ҫке?

— Эп пӗлетӗп сан калас тенӗ сӑмахна, пӗтӗмпе пӗлетӗп! — пӳлче ӑна Гинка, ҫилле хывса. — Мӗнех вара, ӗҫӗр эппин, вӗсен юнне, тӗрӗксен аллине тытса парӑр, касӑр, чикӗр, пайӑн-пайӑн вакласа турӑр, леш атьсене эсир ӗнер касса вакланӑ пек!.. Кандов амӑшӗ ҫул варринчех персе ӳкнине куртӑр-и?.. Эх, тӑван йӑмӑкӑм, эх Лалка!.. Ах тупата!.. Турӑ ҫеҫ хӗрхенинччӗ!..

Гинка шӗшкӗ йывӑҫҫинчен тӗренчӗ те куҫҫулӗ тухнине кӑтартасшӑн пулмасӑр куҫне явлӑкпа хупларӗ. Вӑл тарӑхса уласа йӗчӗ. Ҫапла сасартӑк йӗрсе вӑл ӗнер вӗлернӗ пӑлхавҫӑсемшӗн хӑй татӑлса хуйхӑрнине ирттерме тӑрӑшрӗ; анчах пухӑннӑ ҫынсем ӑна вӑл Лалка пирки йӗрет тесе шутларӗҫ, Гинка ун ятне асӑнчӗ-ҫке.. Рада та куҫҫульне чараймасӑр Гинкӑна ыталарӗ. Вилнӗ хӗрне асӑнни Юрдан арӑмӑнне те кӑмӑлне ҫемҫетрӗ, вӑл та йӗрсе ячӗ.

Ҫапла ушкӑнпа йӗни Стефчова ҫиллентерсех ячӗ; хӗрарӑмсем ҫав пӑлхавҫӑсемшӗн хуйхӑрса йӗнине вӑл витӗрех ӑнланчӗ.

Сӑмах мӗн пирки пынине жандарм тӗшмӗртрӗ те, Стефчовпа Смион хаджи патнерех пырса, ҫакӑн пек пӑшӑлтатрӗ.

— Илтмен-и? Мӑнастир ҫырминче каллех ҫав Клисурӑ пӑлхавҫи сӗтӗрӗнсе ҫӳрет, тет.

— Кам? Кам каларӗ сана? — вӑртах ҫаврӑнчӗ Стефчов.

— Арабия тикан майри ҫӗмӗрт татнӑ чух курнӑ ӑна.

— Хӑҫан курнӑ вӑл?

— Паян, кӑнтӑрла сулӑнсан.

— Пуҫлӑхсене пӗлтернӗ-и?

— Пӗлместӗп.

— Халех влаҫсене пӗлтермелле, — мӑкӑртатрӗ Стефчов, курӑк ҫинче выртакан фескине илсе. — Паян эпир аран вилӗмрен хӑтӑлса юлтӑмӑр; тата кӑшт тӑрсанах пире пурсӑмӑра та кӑнтатчӗҫ… халь ак татах тупӑнчӗ! Каллех темле йӗксӗк хӗвӗшсе ҫӳрет.

— Шӑпах вӑл, урӑх никам та мар, — кӗтмен ҫӗртен каласа хучӗ Смион Хаджи.

— Кам? — тесе ыйтрӗ Стефчов.

— Граф… Каларӑм-ҫке вӑл сывах тесе.

— Савӑнтартӑм тетӗн пуль! Эппин кунта та юн тӑкӑнать!

Смион Хаджи хӑй сӑмахӗнчен хӑй сехӗрленсе ӳкрӗ, мӗншӗн ҫапла каласа хучӗ-ха вӑл, пӗр турӑ кӑна пӗлет. Вӑл шурса кайрӗ.

— Кирияк, эс каятӑн та-и?

— Каятӑп.

— Мӗне кирлӗ вӑл сана? Эс ан ҫулӑх ӑна, — йӑлӑннӑ сасӑпа каларӗ Смион Хаджи. — Пӗтӗм Бяла Черквара та ӑна тытӑнмалли вырӑн тупӑнмасть-ши вара? Графшӑн тесен тупӑнма пултараймасть. Ӑна пурте юратаҫҫӗ.

— Ӑсран кайран пуль эс, хаджи бай! — кураймасӑр сиввӗн каласа хучӗ Стефчов. — Бяла Черквана ҫӑлса хӑварасчӗ.

Тӑванӗсемпе сыв пуллашмасӑрах Стефчов хуланалла васкарӗ, жандарм ӑна карта патне ҫити ӑсатма кайрӗ те вӑл унпа, утнӑ май, тем мӑкӑртатса калаҫрӗ.

Смион Хаджи аҫа ҫапнӑ чухнехи пек хытса тӑчӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней