Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XIX. Ламри сӑмах

Раздел: Пусмӑрта –> Пӗрремӗш пайӗ

Автор: Илпек Микулайӗ

Источник: Вазов Иван. Пусмӑрта: роман; вырӑсларан Микулай Илпек куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР кӗнеке издательстви, 1964. — 464 с.

Добавлен: 2019.12.03 20:22

Предложений: 95; Слово: 1228

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Каллех шӑп пулса тӑчӗҫ. Стефчов килсе кӗни кофейньӑна ялан ҫӳрекенсене кансӗрлерӗ. Стефчов кунта хӑш-пӗр ҫынсене сывлӑх сунчӗ, вӗсем калаҫнине итлесшӗн пулса, тӗпелелле иртсе ларчӗ. Ӗнтӗ кӗҫӗрхи каҫ пайтах ҫӗрте Огняновпа Соколов пирки тем те пӗр юла юпса калаҫаҫҫӗ те, тен, кунта та ҫавсем ҫинченех калаҫатчӗҫ пуль тесе шухӑшне илчӗ вӑл. Анчах никам та вӗсем пирки аса илтерекен пулмарӗ, ҫав юла юпса каланӑ сӑмахсене пӗлместчӗҫ-ши вара е вӗсене вырӑна хумастчӗҫ-ши.

Ҫилленнӗ Мичо бай килне тухса утрӗ. Ун хыҫҫӑн тата темиҫе ҫын кофейньӑран туха-туха кайрӗҫ.

Ҫак хушӑра тата иккӗн килсе кӗчӗҫ. Вӗсем Огняновпа Соколов пулчӗҫ. Вырнаҫса ларсанах Смион хаджи Огняновран ҫакӑн пек ыйтрӗ:

— Граф, раштав тӗлнелле тата мӗнле те пулин пӗр-пӗр комеди лартса кӑтартмастӑн-и?

— «Генавева» комеди мар вӑл, трагеди, — тӳрлетрӗ ӑна Фратю господин. — Кулӑшла спектакле комеди теҫҫӗ, трагедире вара хурлӑхли те, чуна ярса илекен сценӑсем те пулаҫҫӗ. Эпир лартса панӑ спектакль вӑл — трагеди… Манӑн роль трагедилле рольччӗ… — ӑнлантарса пачӗ нумай пӗлекен Фратю господин.

— Пӗлтӗм, пӗлтӗм, мӗн чухлӗ курман пуль эп вӗсене Бухарестра! Ухмахланнине пит ӑста выляса кӑтартрӑн эс! Куҫӑхтарас марччӗ те сана, Фратю, пур пӗрех калам-ха: эс чӑннипех ухмахланнӑ ҫын пек туйӑнтӑн… Тӑраткаланнӑ ҫӳҫӳ сана пит пулӑшрӗ, — тесе мухтарӗ ӑна Смион хаджи.

Халӗ ҫеҫ килсе кӗнӗ Иванчо Йота та сӑмаха хутшӑнчӗ.

— Театр пирки калаҫатӑр пуль эсир? — ыйтрӗ вӑл. — Пӗлтӗр эп К. хулинчи театрта пулсаттӑм та, унта… аса илейӗп-ши… э, ас турӑм — «Иванко-хураха» лартса пачӗҫ.

— «Иванко-вӗлерекен» — тӳрлетрӗ ӑна Фратю господин.

— Ҫапла тетӗп ҫав… Анчах пирӗн вӗлерекен ырӑрах ҫын пулчӗ. Манӑн Лала ҫӗрӗпе аташса выртрӗ. «Голос! Голос!» тесе кӑшкӑрчӗ — саккуна хирӗҫ пырать тейӗн ҫав, хӑй, тупата, сиксе чӗтрерӗ.

Ҫапла мухтаса калани Фратю кӑмӑлне самай ҫӗклентерчӗ, кунта пуҫтарӑннӑ ҫынсем еннелле вӑл мӑнаҫлӑн ҫаврӑнса пӑхрӗ.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, ҫавӑнпа ак калатӑп та Графа, пире каллех комеди лартса патӑр тетӗп… Тупата, пит те лайӑх пулать!.. Юррине кӑна кӑшт урӑххине юрлаччӑрччӗ, — Смион хаджи ҫав спектакль хыҫҫӑн юрланӑ юрра тиркенӗ пек туса, хӑй сӑмахне калама тытӑннӑччӗ ҫеҫ, калама юраманне сасартӑк сиссе илчӗ те хӑй кӗсйинче тем хыпашлама пуҫларӗ.

— «Геновева» комеди мар, трагеди, — тепӗр хут та кулмасӑр каларӗ Фратю господин.

— Тӗрӗс, тӗрӗс, трагеди тетӗр… пӗр сӑмахпа каласан, театр ӗнтӗ.

— Э, чимӗр-ха, вӑл комеди пулчӗ: пӗтӗмпе култарса пӗтерчӗ, — виртлешсе кулчӗ кӗтесре ларакан Стефчов.

Огнянов Соколовпа калаҫса пӗтернӗ хыҫҫӑн Смион хаджи еннелле ҫаврӑнчӗ.

— Шикленетӗп-ха эпӗ, хаджи бай, каллех хама намӑслантармӗҫ-ши тетӗп, — тесе хушса хучӗ Огнянов.

— Кам намӑслантартӑр сана? Сана никам та намӑслантараймасть! — татса каларӗ Нистор пичче. — Татах лартса пар-ха пире «Геновевӑна»… Халь атьсем те ҫавӑн ҫинчен кӑна калаҫаҫҫӗ. Ҫав кунхине пирӗн Пенкӑна сивӗ чир силлерӗ те, вӑл спектакле пырса кураймарӗ. Халь мана канӑҫ памасть: «Атте, ман «Геновева» курас килет, «Геновева» курас килет!» тесе тек аптратать.

— Юрӗ, Нистор пичче, шӑхӑрса намӑс кӑтартасран кӑна хӑратӑп, пит аван мар пулса тухать-ҫке, — терӗ Огнянов, куҫпа ҫеҫ сӗлтсе илсе.

— Тислӗк купи шӑхӑра пуҫласан ытларах та намӑс, — шӑртланса тӗксе илчӗ Соколов.

Ҫилле хывнӑ Стефчов сывлӑш ҫавӑрайми пулса хӗрелсе кайрӗ, аллинчи хаҫатне ҫапах та пӑрахмарӗ. Вӑл Огняновран хӑрарӗ, йӗрӗнсе пӑхса илсенех хӑйӗн ячӗ каяссӑн туйӑнчӗ. Огняновӑн куҫӗ вара, чӑн та, вут та хӗм тӑкас пек.

— Эпӗ те сан сӑмахнах калатӑп, Нистор пичче, — терӗ Чоно Дейчинов, — манӑн та «Геновевӑна» курас килет. Анчах хальхинче Голоса Кирияк выляса кӑтарттӑр, ҫав роль ӑна пит килӗшмелле; Фратю господин кӑшт мухтанчӑкрах та ӗнтӗ, вӑл ҫапах турӑ ҫынни-ха; ӑна кӑлӑхах вӑрҫаҫҫӗ.

Ҫак наркӑмӑш хӑвачӗпе каланӑ сӑмах Фратю господина мар, пуринчен ытла Стефчова ҫунтарас пек пырса тиврӗ, вӑл хӗп-хӗрлӗ пулса кайрӗ.

Огняновпа Соколов ирӗксӗрех йӑлл кулса илчӗҫ. Смион хаджи те кулкаларӗ, анчах хӑй мӗншӗн кулнине вӑл пӗлмерӗ.

Стефчов ҫавӑнтах Огняновпа Соколова тарӑхса пӑхса илчӗ.

— Ак эпӗ шухӑшлатӑп-ха, — терӗ вӑл ытла ҫилленсе ҫитнипе чӗтренсе тухакан сасӑпа, — Лозенградран килнӗ Огнянов бай часах пире трагеди те кӑтартса парӗ-ха тетӗп. Ҫавӑн чух никам та кулакан пулмӗ, хӑй те кулас ҫук, тесе шансах тӑратӑп, — вӑл тем пек лӑпкӑн калама тӑрӑшрӗ.

Стефчов Лозенград тенӗ сӑмаха хытӑрах каларӗ. (Огнянов пурне те: эпӗ ҫав хулара ҫуралнӑ, тесеччӗ.) Огнянов ҫакна сиссе сӑнран кӑштах улшӑнчӗ, ҫапах та лӑпкӑн каласа хучӗ:

— Сценӑ хыҫӗнче ҫакӑн пек ӑста машинӑсем пур чухне — Стефчов пек шпионсем пур чухне тесшӗн эпӗ, пӗтӗмпе трагеди пулса тӑрассинчен ним чухлӗ те тӗлӗнмелле мар.

Стефчова йӗрӗнсе пӑхса илчӗ вара вӑл. Соколов ӑна ҫаннинчен туртрӗ.

— Ан хускат ӑна, шӑрши ытларах та тухма пултарать, — пӑшӑлтатрӗ вӑл.

— Йӗксӗксене, чӑтма пултараймастӑп! — Стефчова та ҫак сӑмах илтӗнтӗр тесе, хытӑ сасӑпах каласа хучӗ Бойчо.

Ҫак самантра вӑл уҫнӑ алӑкран Мунчо тӑнине курах кайрӗ. Ухмах Мунчо Огнянова тинкерсе пӑхать, ҫывӑх тус пек кулкалать хӑй, пуҫне енчен енне сӗлтет. Мунчо сӑнарӗ халь калама ҫук йӑваш пек курӑнчӗ, ырӑ та телейлӗ ҫын пек вӑл. Мунчо ӑна унччен те ҫапла юратса пӑхнине Бойчо асӑрханӑ та, анчах вӑл мӗншӗн ӑна ытла илешнине ниҫтан та тавҫӑрса илеймен. Халь ак, пӗрне-пӗри курнӑ хушӑра, Мунчон хӗпӗртесе савӑннӑ сӑнарӗ курӑнчӗ, ниҫтан ӑнкармалла мар хавасланнипе унӑн куҫӗ те йӑлкӑшса пӑхать. Вӑл Огняновран куҫ сиктермесӗрех кофейньӑна кӗчӗ, хӑй ҫаплах кулкалама чарӑнмарӗ, унтан сассине тӑсса:
— Русс-и-ан!.. — тесе хучӗ те, пуҫ касса татнӑ пек кӑтартасшӑн пулса, мӑйне пӳрнипе темиҫе хут та сӗркелесе илчӗ.

Пурте, тӗлӗнсе, енчен енне пӑхкаларӗҫ.

Огнянов хӑй те тӗлӗнчӗ. Мунчо ӑна ҫавӑн пек темиҫе хут та тӑва-тӑва кӑтартсаччӗ.

— Граф, мӗн тет сана Мунчо? — ыйтса пӗлме тытӑнчӗҫ ҫынсем.

— Пӗлместӗп, — терӗ Огнянов кулкаласа, — пит юратать вӑл мана.

Ҫынсем нимӗн пӗлми тӗлӗнсе пӑхнине Мунчо хӑех асӑрхаса илчӗ пулмалла, вӑл хӑй пултарнӑ таран Огнянов мӗнле лайӑх ҫын иккенне пӗлтересшӗн пулса, пурне те савӑнӑҫлӑн пӑхса ҫаврӑнчӗ, унтан Огнянова пӳрнипе тӗллесе, тата хытӑрах каласа хучӗ:
— Русс-и-ан!.. — вӑл ҫавӑнтах аллипе ҫурҫӗрелле сулса кӑтартрӗ, унтан каллех пӳрнипе мӑй каснӑ пек туса сӗркелесе илчӗ.

Ҫапла вӑл икӗ хут та туса кӑтартни Огнянова пӑшӑрхантарчӗ. Вӑл темле пысӑк йӑнӑш пулчӗ пуль тесе иккӗленме тытӑнчӗ, Стоян пичче арманӗнче мӗн пулнине Мунчо, ахӑр, мӗнле те пулин пӗлме пултарнӑ пуль, тен, мӗн те пулин курнӑ та пуль. Огнянов Стефчова пӑшӑрханса пӑхрӗ, юрать-ха лешӗ кутӑн ҫаврӑнса хӑй кӳршипе темӗн пирки пӑшӑлтататчӗ те, Мунчо мӗн кӑтартнине курмасӑрах юлчӗ; Огнянов кӑштах лӑпланчӗ.

Стефчов часах ларнӑ ҫӗртен тӑчӗ, Мунчона алӑк патнелле тӗксе, Огнянова вӗчче хывнӑ куҫпа сиввӗн пӑхса, кофейньӑран тухса кайрӗ.

Ытла усалланса ҫитнипе ҫиллине вӑл ниҫтан шӑнараймарӗ. Ӗнтӗ виҫе хут ӑна Огнянов тарӑхтармарӗ пуль, миҫе хут унӑн ятне ямарӗ пуль, тавӑрмашкӑн ҫапах та ниҫтан майне ҫитерейменччӗ-ха. Тавӑрас вӑхӑт ҫитессе Стефчов чӑтаймасӑр кӗтрӗ, Бойчопа ҫапӑҫӑва ирӗккӗн тухасран шикленсе тӑчӗ вӑл, вара вӑрттӑн кӗрешсе пӑхма шут тытрӗ. Ҫав спектакльтех революци юррине юрлани Огнянова хирӗҫ кӗрешмелли чи майлӑ меслет кӳрсеччӗ те ӑна, унта та, ас тӑватпӑр-ха, ӗҫӗ унӑн ӑнӑҫса ҫитмерӗ. Бей хӑй умӗнчех, пуҫлӑх умӗнчех, Огнянов ҫавӑн пек чӑрсӑрланса революци юррине юрласса шухӑша та илмен, ҫавӑнпа вӑл Стефчова ним чухлӗ те шанмарӗ. Стефчов та ҫакӑн пек чухне ҫине тӑни вырӑнсӑр пулма пултарать тесе шутларӗ. Тепӗр тесен, вӑл урӑхларах хыпар та пӗлчӗ-ха: виҫӗм кунхине унӑн К. хулине каймалла пулчӗ те, унта вӑл ӑнсӑртран Лозенград ҫыннипе тӗл пулчӗ, леш ӑна Лозенградра нимӗнле Бойчо та, Огнянов та пулманнине пӗлтерчӗ. Стефчов вара хӑйӗн шухӑшӗ вӗҫне тухасса тӗшмертрӗ. Бойчо Огнянов вӑл вӑрттӑн хушамат та пулма пултарать, тесе шухӑшларӗ вӑл, эппин, ҫавӑн пек хушамата сӑлтавсӑрах та йышӑнман пуль-ха, тен, ют ятпах пытанса пурӑнать пуль. Темшӗн Соколов тухтӑрпа ҫывӑх туслашнӑ-ха вӑл, Соколов тесен, унӑн пӑлхавлӑ кӑмӑлӗ палӑрсах палӑрчӗ. Ҫак икӗ ҫынна пӗрле мӗн те пулин ҫыхӑнтарать-и, тен, анчах мӗн ҫыхӑнтарать-ши, ҫавна татса калама кансӗр. Темле таса мар ӗҫ пурри пирки нимӗн иккӗленмелли те ҫук, тесе шухӑшларӗ вӑл.

Ҫапла шухӑш вӗҫҫӗн шухӑш сыпӑнтара-сыпӑнтара, ҫав Огнянов пӗркун Петканчово урамӗнчи юмахри пек пулса иртнӗ ӗҫпе те ҫыхӑннӑ пулмалла тесе, туйӑм вӗҫҫӗнех сисе пуҫларӗ. Шӑпах Огнянов Бяла Черквана килсен пӑлхавлӑ шухӑш пӑтранса кайрӗ-ҫке, халлӗхе хӑй пӗтӗмпе ҫыхӑнса ҫитме кӑна ӗлкӗреймен пуль-ха. Ҫакӑн пек шухӑшӗ тӗрӗс-ши тесе пӗлмешкӗн Кирияк пӗтӗм чун хавалӗпе ҫине тӑрса ӗҫлеме тытӑнчӗ. Огнянова хирӗҫ вӑрттӑн кӗрешӳ хускатнӑ ҫӗрте ытти вак-тӗвек ӗҫсем те пысӑк пулӑшу пачӗҫ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней