Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XI

Раздел: Мӗн тумалла? –> Пиллӗкмӗш сыпӑк

Автор: Николай Сандров, Владимир Садай

Источник: Чернышевский, Николай Гаврилович. Мӗн тумалла?: роман; вырӑсларан Николай Сандров, Владимир Садай куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1957. — 495 с.

Добавлен: 2019.12.01 17:40

Предложений: 90; Слово: 1221

Тип текста: Проза

По-русски Тема: Не указано

Сӗтел хушшинче, Бьюмонтпа пӗрле, старик тата сарӑ ҫӳҫлӗ, пӑртак салхуллӑрах сӑнлӑ питӗ чипер хӗр ҫеҫ пулчӗҫ.

— Заводӑн ҫак акцийӗсем те маншӑн кирлӗ япаласем пулӗҫ тесе шухӑшланӑ-и эпӗ хӑҫан та пулин! — терӗ апатланнӑ чух Полозов. — Ватӑлмалӑх кунта ҫакӑн пек инкек курасси питӗ йывӑр вӑл. Юрать-ха, пурлӑхне пӗтерсе хунӑшӑн Катя ытлашши ҫунмарӗ, вӑл пурлӑх ӗлӗк те манӑннинчен ытларах унӑн пулнӑ: ун амӑшӗн капиталӗччӗ. манӑн вара сахалччӗ; чӑнах та, эпӗ кашни пусӗнчен ҫирӗм пус турӑм, эппин, тепӗр енчен пӑхсан, атте-аннерен юлнинчен ытларах хам ӗҫлесе туни пулнӑ; питӗ нумай ӗҫлерӗм ҫав эпӗ! Кунта пӗлни те кирлӗ пулнӑ вӗт, — старик ҫапла хӑйне чылайччен мухтаса ларчӗ, — тарпа, юнпа, анчах пуринчен ытларах, ӑспа, пуҫпа тупаттӑм вӑл мула, — тесе пӗтерчӗ вӑл хӑй сӑмахне; вара хӑй малтан ҫакӑн пек инкеке тӳссе ирттерме йывӑр пулни, уншӑн Катя та куляннӑ пулсан, вӑл ҫакӑнпа ухмаха тухма пултарни, анчах Катя пӗтнӗ пурлӑха хӑй шеллеменнисӗр пуҫне тата ӑна та лӑпланма ӳкӗтлени ҫинчен тата тепӗр хут каласа пачӗ.

Те, американецсем пек, ҫын хӑвӑрт пуйса кайнинче те, чухӑнланса юлнинче те ним тӗлӗнмелли те ҫук тесе шутланипе, те хӑй ҫавӑн пек ҫын пулнипе Бьюмонтӑн Полозов виҫ-тӑват миллион пухма пултарнинчен тӗлӗнесси те, кайран ҫапла юхӑнса юлнишӗн (пурлӑхӗ лайӑх повар тытса тӑмалӑх юлнӑ-ха тата) кулянасси те килмен; ҫапах та итлесе ларнине, ӑна ӑнланнине пӗлтерсе, старик калакан нумай япаласенчен пӗрне те пулин асӑрхамалла пулнӑ вӗт-ха; ҫавӑнпа та вӑл:
— Ҫапла, инкек-синкеке ҫемье пӗр канашлӑ пулса тӳссе ирттерни чылай ҫӑмӑллӑх кӳрет, — тесе хучӗ.

— Эсир ҫакна иккӗленнӗ пек калатӑр, Карл Яковлич… Эсир Катя пурлӑха шелленӗрен салхуллӑ тетӗр-и? Ҫук, Карл Яковлич, ҫук, эсир ӑна кӑлӑхах кӳрентеретӗр. Унта пирӗн урӑх хуйхӑ пур: пире ҫынсем улталаса пӗтерчӗҫ, — шӳт тунӑ пекрех те кулмасӑр, чӑн тенӗ пекрех те каларӗ Полозов; пурӑнса курнӑ стариксем кун пек айван ача-пӑчасен ӗҫӗсем ҫинчен калаҫҫӗ.

Катерина Васильевна хӗрелсе кайрӗ. Ашшӗ ун туйӑмӗсем ҫинчен калаҫу пуҫласа яни ӑна килӗшмерӗ. Анчах ашшӗн юратӑвӗсӗр пуҫне кунта старикӗн айӑпне сирекен тепӗр паллӑ япала та пулнӑ: ним ҫинчен те калаҫма ҫук чухне пӳлӗмре кушак тупӑнать, сӑмах ҫавӑн ҫине куҫать, кушак та, йытӑ та пулмасан — ачасем ҫине. Ҫанталӑка вара урӑх ним те пулмасан ҫеҫ асӑнаҫҫӗ.

— Ҫук, атте, эп шухӑшлӑ ҫӳренине эсир ахалех ытлашши пысӑклатса калатӑр: эпӗ хам уҫӑ кӑмӑллӑ ҫын маррине пӗлетӗр вӗт эсир, мана кичем.

— Уҫӑ кӑмӑллӑ марри тӗрлӗрен вӑл, — терӗ Бьюмонт, — анчах кичемлӗхпе супнӑшӑн, ман шутпа, каҫарма ҫук. Кичемлӗх пирӗн, акӑлчансен, нумай; анчах эпир, американецсем, ӑна пӗлместпӗр. Пирӗн унпа аптраса ларма вӑхӑт ҫук: пирӗн ӗҫ питӗ нумай. Эпӗ ҫапла шутлатӑп, ман шутӑм ҫакӑн пек (тӳрлетрӗ вӑл американецсем пек каланӑ малтанхи сӑмахне): вырӑс халӑхӗ те ҫавӑн пекех пулмалла: ман шутпа, ун аллинче те ӗҫ питӗ нумай. Анчах, чӑнах та, эпӗ вырӑссем пачах та апла маррине куратӑп: вӗсем кичемлӗхпе супма юратарах параҫҫӗ. Ҫак енчен илсе пӑхсан, вӗсемпе акӑлчансем те танлашаймаҫҫӗ.

Пӗтӗм Европа, ҫав шутрах пӗтӗм Россия та, тӗнчери чи кичем общество тесе шутлакан Англи обществи французсенчен мӗн чухлӗ кичемрех, вырӑс обществинчен ҫавӑн чухлӗ чӗрӗрех, уҫӑрах общество пулса тӑрать. Сирӗн ҫул-ҫӳревҫӗрсем вара сире Англи обществинчи кичемлӗх ҫинчен каласа кӑтартаҫҫӗ. Эпӗ ӑнланмастӑп: хӑйсен килӗнче мӗнлине кураҫҫӗ-и вӗсем?

— Кичемлӗхпе супса, вырӑссем тӗрӗс тӑваҫҫӗ, — терӗ Катерина Васильевна, — мӗн ӗҫ пур-ха вӗсен? — вӗсен ним тумалли те ҫук; вӗсен аллисене усса лармалли ҫеҫ юлнӑ. Ӗҫ тупса парӑр-ха акӑ, эпӗ ун чухне, тен, кичем пулнипе аптраман та пулӑттӑм.

— Эсир хӑвӑра валли ӗҫ тупасшӑн-и? О, кунта чарса тӑраканни ним те пулма пултараймасть; эсир пур енче те тӳрккеслӗх, тӗттӗмлӗх куратӑр, — сирӗн ҫӗршывӑрта, сирӗн тӑван ҫӗршывӑрта, — тӳрлетрӗ вӑл акӑлчансем пек каланӑ пирвайхи сӑмахне, — кун пек каланӑшӑн каҫарӑр мана, анчах эпӗ хам та кунта ҫуралса ӳснӗ, ӑна хам ҫӗршыв вырӑннех хуратӑп, ҫавӑнпа та тӳрех калатӑп, — тӗрӗксен тӳрккеслӗхне, тӗттӗмлӗхне, японецсен ним тума пултарайманлӑхне куратӑр. Сирӗн поэтӑр пек каласан, кураймастӑп эпӗ сирӗн тӑван ҫӗршывӑра, мӗншӗн тесен ӑна хам ҫӗршыва юратнӑ пекех юрататӑп. Анчах унта ӗҫ нумай.

— Ҫапла; анчах мӗн тума пултартӑр-ха пӗччен ҫын, уйрӑмах пӗччен хӗрарӑм?

— Анчах эсӗ ахаль лармастӑн вӗт-ха, Катя, — терӗ Полозов, — эпӗ сире ун вӑрттӑнлӑхне уҫса парӑп, Карл Яковлич. Вӑл кичем пулнипе хӗрачасене вӗрентет, ун патӗнче кашни кунах вӗренекенӗсем пулаҫҫӗ, вӑл вара вӗсемпе вунӑ сехетрен пуҫласа пӗр сехетчен аппаланать, хӑш чухне тата нумайрах та.

Бьюмонт Катерина Васильевна ҫине ырӑ кӑмӑллӑн пӑхса илчӗ.

— Вӑт ку пирӗнле пулать. Америкӑри пек, — паллах, Америка тесе, кунта эпӗ ҫурҫӗрти ирӗклӗ штатсене ҫеҫ асӑнатӑп; кӑнтӑртисем тӗрлӗрен Мексикӑран та япӑхрах, Бразили пекех путсӗр (Бьюмонт пӗтӗм чун-чӗрипе аболиционист пулнӑ), — ку пирӗнле пулать; анчах, апла пулсан, мӗншӗн кичем-ха сире?

— Ку чӑн-чӑн ӗҫ-им вара, m-r Бьюмонт? Ку вӑл ӗҫсӗр аптранипе хӑтланни ҫеҫ, эпӗ ҫапла шутлатӑп; тен, эпӗ йӑнӑшатӑп пулӗ; тен, эсир мана материалистка тейӗр…

— Пӗтӗм тӗллеве те шухӑшӗ — доллар ҫинче ҫеҫ текен нацирен тухнӑ ҫынтан ҫавӑн пек ӳпкев кӗтетӗр-и эсир?

— Эсир шӳтлетӗр, анчах эпӗ сире хам шухӑш-кӑмӑла калама чӑнах та шикленетӗп, — вӑл сире: халӑха вӗрентни усӑсӑр, тесе ӗнентерме тӑрӑшакан обскурантсем каланипе пӗр пек пулнӑн туйӑнма пултарать.

«Вӑн мӗнле! — шухӑшларӗ Бьюмонт, — нивушлӗ вӑл ҫаксене те пӗлет? — ку ӗнтӗ интереслӗ». — Эпӗ хам обскурант, — терӗ вӑл, — эпӗ Кӑнтӑр штатсенчи хут пӗлмен, хура ӳтлӗ ҫынсем майлӑ, вӗсен вӗреннӗ хуҫисене хирӗҫ, — каҫарӑр, эпӗ Америкӑри хам курайман япала ҫинчен калаҫма пуҫларӑм. Манӑн ҫав тери сирӗн шухӑш-кӑмӑлӑра пӗлес килет.

— Вӑл питӗ кичем, m-r Бьюмонт, анчах мана ун патне хамӑн пурнӑҫ илсе пычӗ. Хам тӑвакан ӗҫ мана питӗ те ансӑр, пӗр енлӗ ҫеҫ пулнӑн туйӑнать, унӑн ҫав пӗртен-пӗр енӗ вара халӑха усӑ кӳрес тесе тӑрӑшакан ҫынсемшӗн ытла кирлех те мар. Эпӗ ҫапла шутлатӑп: ҫынсене ҫӑкӑр пар, — вулама вара вӗсем хӑйсемех вӗренӗҫ. Ӗҫе ҫӑкӑртан пуҫламалла, унсӑрӑн эпир вӑхӑта ахалех ҫухататпӑр.

— Апла пулсан, мӗншӗн ҫав пуҫлама кирлӗ япаларан тытӑнмастӑр-ха эсир? — терӗ Бьюмонт, халӗ ӗнтӗ хавхаланарах. — Ӑна тума май пур, пирӗн Америкӑра ун пек тунисене пӗлетӗп эпӗ.

— Эпӗ сире каларӑм ӗнтӗ: пӗччен мӗн пуҫласа яма пултарӑп эпӗ? Ӑна мӗнле тытӑнмаллине те пӗлместӗп; пӗлсен те, ӑҫта-ха манӑн майсем? Хӗр пур ӗҫре те аллисене ҫыхнӑ пек туять. Эпӗ хам пӳлӗмре ҫеҫ никама та пӑхӑнмастӑп. Анчах хам пӳлӗмре мӗн тума пултарӑп эпӗ? Сӗтел ҫине кӗнеке хурса, вулама вӗрентме пултарӑп. Пӗччен ӑҫта кайма пултарӑп эпӗ? Кампа курса калаҫма пултарӑп эпӗ пӗччен? Мӗн тӑвӑп эпӗ хам пӗччен кӑна?

— Эсӗ мана капла деспот пекех кӑтартатӑн, Катя, — терӗ ашшӗ. — Ху пӗрре вӗрентсе илнӗренпе ку ӗҫре эпӗ айӑплӑ мар ӗнтӗ.

— Атте, куншӑн манӑн пит хӗрелет, эпӗ ун чухне ача пулнӑ. Ҫук, атте, эсир лайӑх, эсир тӑвӑрламастӑр, кансӗрлеместӗр. Общество тӑвӑрлать. М-r Бьюмонт, Америкӑра хӗрсене пур ӗҫре те ирӗк параҫҫӗ тени тӗрӗс-и вӑл?

— Ҫапла, кунпа эпир мухтанма пултаратпӑр; паллах, пирӗн те пурне те тивӗҫлипе туман-ха, анчах та сирӗнпе, европеецсемпе, танлаштарма юрамасть. Пирӗн хӗрарӑмсен ирӗклӗхӗ ҫинчен сире каласа панисем пурте тӗрӗс вӗсем.

— Атте, m-r Бьюмонт санран завода туянсан, атя Америкӑна каятпӑр, — терӗ шӳтлесе Катерина Васильевна, — эпӗ унта мӗн те пулин тӑвӑп. Ах, мӗнле савӑннӑ пулӑттӑм эпӗ!

— Ӗҫ Петербургра та тупма пулать, — терӗ Бьюмонт.

— Калӑр, мӗнле ӗҫ?

Бьюмонт ик-виҫ ҫекунд калама иккӗленсе ларчӗ. «Анчах мӗншӗн килтӗм-ха эпӗ кунта? Кам урлӑ пӗлме пулать-ши?» — шухӑшларӗ вӑл. — Эсир илтмен-и? — экономикӑлла наука юлашки вӑхӑтра шыраса тупнӑ принципсемпе ӗҫре усӑ курма пуҫланӑ: эсир ҫавсене пӗлетӗр-и?

— Пӗлетӗп, вуларӑм эпӗ ӑна; ку вӑл питӗ интереслӗ тата усӑллӑ пулмалла. Ку ӗҫе хутшӑнма пултарӑп-ши эпӗ? Ӑҫта тупма пулать ӑна?

— Ӑна Кирсанова госпожа пуҫласа янӑ.

— Кам вӑл? Ун упӑшки медик мар-и?

— Эсир ӑна пӗлетӗр-им? Вӑл вара сире ҫав ӗҫ ҫинчен каларӗ те-и?

— Ку вӑл тахҫанах пулнӑ; ун чухне вӑл авланманччӗ те-ха; эпӗ йывӑр чирлесе ӳкнӗччӗ, — вӑл темиҫе хутчен килчӗ те мана ҫӑлса хӑварчӗ. Ах, мӗнле лайӑх ҫын вӑл! Арӑмӗ вара ун пек пур-и?

Анчах Кирсанов арӑмӗпе мӗнле паллашма пулать-ха? Катерина Васильевнӑна Кирсанов арӑмӗ патне Бьюмонт илсе кайӗ-ши?

— Ҫук, Кирсановсем ун хушаматне те илтмен; анчах нимле рекомендаци те кирлӗ мар: Кирсанова хӑй ӗҫӗпе интересленекенсене, тен, хаваслансах кӗтсе илет пулӗ. Адресне вара Кирсанов ӗҫленӗ ҫӗрте пӗлмелле.

Сайт:

 

Статистика

...подробней