Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XXX

Раздел: Мӗн тумалла? –> Виҫҫӗмӗш сыпӑк

Автор: Николай Сандров, Владимир Садай

Источник: Чернышевский, Николай Гаврилович. Мӗн тумалла?: роман; вырӑсларан Николай Сандров, Владимир Садай куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1957. — 495 с.

Добавлен: 2019.11.29 00:39

Предложений: 410; Слово: 5253

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

«Ну, — шухӑшлать пурне те витӗр курса вулакан, — халӗ Рахметов тӗп сӑнар пулать те пуринчен те иртсе каять ӗнтӗ, Вера Павловна ӑна юратса пӑрахать, вара часах Кирсановпа Лопуховпа пулнӑ историех пулса иртет». Витӗр курса вулакан, ун пекки нимӗн те пулмасть; Рахметов каҫпа Вера Павловнӑпа калаҫать ӗнтӗ, вӗсем калаҫнине эпӗ санран пӗр сӑмах та пытарса хӑвармастӑп, вара эсӗ часах, манӑн ҫав калаҫӑва сана пӗлтерес килмен пулсан, эпӗ ӑна ҫӑмӑллӑнах пӗлтермесӗр хӑварма та пултарнине курӑн, шарламасӑр хӑварнӑ пулсан та, эпӗ каласа кӑтартакан ӗҫсем мӗнле пулса пырасси пӗртте улшӑнман пулӗччӗ, эпӗ сана малтанах ҫакна калатӑп: Вера Павловнӑпа калаҫнӑ хыҫҫӑн Рахметов тухса каять те вара ҫак кӗнекерен пачах тухса ӳкет, ман романра вал тӗп герой та, ахаль герой та, нимӗнле герой та пулмасть. Апла пулсан, романа мӗншӗн кӗртнӗ-ха ӑна, мӗншӗн ҫав териех тӗплӗн сӑнласа панӑ ӑна?

Шутласа пӑх-ха, витӗр курса вулаканӑм, тавҫӑрса илейретӗн-и эсӗ ҫакна? Кӑна эпӗ сана тепӗр икӗ страница уҫсан, Рахметов Вера Павловнӑпа калаҫнӑ хыҫҫӑн ҫавӑнтах каласа парӑп; эпӗ сана кун пирки Рахметов тухса кайсанах, сыпӑк вӗҫӗнче каласа парӑп. Мӗн калассине хӑвах тавҫӑрса ил-ха: эсӗ илемлӗх тени мӗне пӗлтернине кӑшт та пулин ӑнланатӑн пулсан, тавҫӑрса илме йывӑр мар, — илемлӗх ҫинчен калаҫма питӗ юрататӑн-ҫке эсӗ, — ҫук, пулаймасть пуль ҫав! Ну, эпӗ тупсӑмне ҫурри ытла уҫса парам-ха сана: Рахметов илемлӗхӗн чи пысӑк, тӗп ыйтӑвне, шӑпах ҫав ыйтӑва тивӗҫтерме кирлӗ; ну, ну, мӗнле ыйту-ха вӑл, хуть халӗ те пулин тавҫӑрса ил-ха, ӑна тивӗҫтермешкӗн мӗн тумалла пулнине, сана Рахметова кӑтартнипе ӑна мӗнле майпа тивӗҫтернине тавҫӑрса ил-ха халӗ те пулин — каласа кӑтартакан ӗҫсенче Рахметов нимӗн те тумасть-ҫке-ха (ниҫта та хутшӑнмасть, — ну-ка, тавҫӑрса ил-ха. Вулакан хӗрарӑмсемпе вулакан ахаль ҫынсем илемлӗх ҫинчен калаҫмаҫҫӗ пулин те, вӗсем ҫакна пӗлеҫҫӗ, эсӗ, ӑслӑскер, пӗл-ха ӗнтӗ ҫакна. Вӑхӑтне те сана ҫавӑншӑн тупса панӑ, йӗркесем хушшинчи вӑрӑм та хулӑн йӗре те ҫавӑншӑн туртса хунӑ. Чарӑн-ха ҫавӑн тӗлне ҫитсен, чарӑн та шутласа пӑх-ха — тавҫӑрса илейместӗн-и.
Мерцалова килчӗ, хуйхӑрчӗ, йӑпатрӗ, мастерской ӗҫне хаваслӑнах тытӑнӑттӑм, анчах та пултарайӑп-ши, ҫавна пӗлместӗп, терӗ, унтан каллех хуйхӑрма, йӑпатма пуҫларӗ, япаласене майлаштарма пулӑшрӗ.
Рахметов, кӳршӗсен служанкине булочнӑя кайса килме ыйтса, сӑмавар вӗретсе кӑларчӗ те, вӗсем чей ӗҫме тытӑнчӗҫ; Рахметов, дамӑсемпе ҫур сехете яхӑн ларса, пилӗк стакан чей ӗҫрӗ, вӗсемпе пӗрле пысӑк хӑйма банкине тасатса хучӗ тата печение питӗ нумай ҫирӗ, унччен вӑл икӗ булка ҫисе ячӗ: «кун пек киленме права пур-ха ман, мӗншӗн тесен вӑхӑта ҫур талӑк ытла сая яратӑп». Ӗҫсе-ҫисе киленчӗ, дамӑсем хуйхӑрса калаҫнине итлерӗ, «ухмаха тухнипе пӗрех ку» терӗ, — дамӑсем хуйхӑрнине мар, ҫын хӑйне хӑй вӗлернипе каларӗ вӑл ҫапла, питех те асаплӑ, сывлама ҫук чир ерсен, е пурпӗрех асаплантарса, сӑмахран, кустӑрма ҫинче туса вӗлересрен ҫын хӑйне хӑех вӗлернисӗр пуҫне, кирек мӗнле вӗлерни те «ухмаха тухнипе» пӗрех. Ҫакна вӑл, яланхи пекех кашнинчех сахал сӑмахсемпе, анчах витмелле каларӗ, улттӑмӗш стакан чей тултарчӗ, унта юлашки хӑймана ячӗ, юлнӑ печенине илчӗ, — дамӑсем паҫӑрах чей ӗҫсе тӑраннӑ ӗнтӗ, — пуҫ тайрӗ те, ҫав япаласене илсе, ҫисе киленме каллех кабинета кайрӗ, кунта вӑл кӑштах диван ҫине выртса савӑнма та шутларӗ, — кун пек диван ҫинче кашниех ҫывӑрать ӗнтӗ, анчах та вӑл Рахметовшӑн питех те киленмелли япала пулнӑ. «Ку маншӑн праҫник пултӑр-ха, мӗншӗн тесен ман 12 е 14 сехет вӑхӑт сая каять». Ӗҫсе-ҫисе киленнӗ хыҫҫӑн вӑл кӗнеке вуласа киленме — Апокалипсис комментарине малалла вулама пуҫларӗ. 9 сехет тӗлнелле перӗнсе вилнӗ ҫыннӑн арӑмне паллӑ ӗҫ ҫинчен пӗлтерме полици чиновникӗ ҫитрӗ, — арӑмӗ пӗлет, унпа калаҫма кирлӗ те мар, терӗ Рахметов. Хӑрушӑ сценӑна курассинчен хӑтӑлнипе чиновник питӗ хавасланчӗ. Унтан Машӑпа Рахель пычӗҫ те платьесемпе тӗрлӗ япаласене пӑхса тухма пуҫларӗҫ: лайӑх кӗрӗксӗр пуҫне, мӗн пурришӗн 450 тенкӗ пама юрать, терӗ Рахель; Мерцалова шучӗпе те унтан ытла тӑмасть иккен; Рахель шучӗпе, кӗреке сутма кирлӗ мар, мӗншӗн тесен тата виҫӗ уйӑхран пурпӗрех ҫӗнӗ кӗрӗк тумалла пулать; ҫапла вара, пӗр 10 сехет тӗлнелле суту-илӳ ӗҫне туса пӗтерчӗҫ. Рахель 200 тенкӗ пачӗ, ун урӑх укҫа пулман, ыттине вӑл Мерцалова урлӑ тепӗр виҫӗ кунтан ярса паратӑп терӗ те япаласене пуҫтарса тухса кайрӗ. Мерцалова тепӗр сехете яхӑн ларчӗ, унтан вара ачине кӑкӑр пама вӑхӑт ҫитнӗ пирки вӑл та тухса кайрӗ, ыран чугун ҫул ҫине ӑсатма пыратӑп, терӗ.

Мерцалова кайсан, Рахметов Ньютонӑн «Апокалипсиса ӑнлантарса пани» ятлӑ кӗнекине хупса тирпейлӗн хӑй вырӑнне хучӗ те кӗме юрать-ши тесе ыйтса пӗлме Машӑна Вера Павловна патне ячӗ. Юрать. Рахметов яланхи пекех васкамасӑр, сивӗреххӗн кӗчӗ.

— Вера Павловна, эпӗ сире халӗ ӗнтӗ чылаях йӑпатма пултаратӑп. Халӗ ӗнтӗ юрать, маларах юрамастчӗ. Эпӗ сире йӑпатма килтӗм, — ҫавӑнпа та ӗҫ ҫинчен йӗркипе каласа парӑп, — эпӗ пустуй калаҫма юратманнине эсир пӗлетӗр ӗнтӗ, ҫавӑнпа эсир малтанах лӑпланма пултаратӑр. Эпӗ сире ҫапла каларӑм: Александр Матвеичпа тӗл пултӑм, ӗҫ ҫинчен пӗтӗмпех пӗлетӗп, терӗм. Ку вӑл чӑнах та тӗрӗс. Эпӗ, Александр Матвеичпа, чӑнах та, тӗл пултӑм, ӗҫ ҫинчен пӗтӗмпех пӗлетӗп. Анчах та пурне те унран хӑйӗнчен пӗлтӗм темерӗм эпӗ, ун пек калама та пултарайман, мӗншӗн тесен эпӗ унран пурне те пӗлеймерӗм, мана пӗтӗмпех каласа параканни Дмитрий Сергеич пулчӗ, вӑл ман патӑмра пӗр-икӗ сехет хушши калаҫса ларчӗ. Дмитрий Сергеич ман патра пуласси ҫинчен мана малтанах систерчӗҫ, ҫавӑнпа эпӗ килте пултӑм; Дмитрий Сергеич ман пата хӑй сирӗншӗн ҫав тери йывӑр запискӑна ҫырнӑ хыҫҫӑн кӗчӗ те пер-икӗ сехет хушши е ытларах та ларчӗ. Вӑл ыйтрӗ те ӗнтӗ…

— Вӑл мӗн тӑвасшӑн пулнине пӗлетӑркачах ӑна тытса чарман-и эсир?

— Эпӗ сире лӑпланма ыйтрӑм, мӗншӗн тесен эпӗ килни ахалех пулмӗ, лайӑх пулӗ. Эпӗ ӑна тытса чармарӑм, мӗншӗн тесен вӑл татӑклӑн шут тытнӑ пулнӑ, ӑна эсир хӑвӑрах куратӑр акӑ. Эпӗ пуҫларӑм: вӑл эсир хуйхӑрасса пӗлнӗ. Ҫавӑнпа мана кӗҫӗр сирӗн патӑрта ҫӗр каҫма хушрӗ. Ҫакна вӑл шӑп та шай мана хушрӗ, мӗншӗн тесен эпӗ пӗр тытӑнсан мӗн хушнине яланах питӗ тӗрӗс тунине, мана ҫав хушнӑ ӗҫе тӑвассинчен нимӗнле туйӑм та, нимӗнле тархаслани те пӑрса яма пултарайманнине вӑл лайӑх пӗлнӗ. Эсир ӑна тытса чарма хушассине вӑл малтанах пӗлсе тӑнӑ, эсир тархасланине пӑхмасӑрах эпӗ хӑй хушнине тӑвасса шаннӑ вӑл. Ҫавӑнпа эпӗ вӑл хушнине тӑватӑп та ӗнтӗ, малтанах калатӑп: — эсир мана калама ан чарӑр. Акӑ мӗн калама хушса хӑварчӗ вӑл: вӑл, «тасалас кунтан» тесе…

— Турӑҫӑм, мӗн тунӑ вӑл! Епле тытса чармарӑр-ха эсир ӑна?

— Ҫак сӑмаха: «тасалас кунтан» тенине, лайӑхрах ӑнланӑр-ха эсир, ан айӑплӑр-ха мана. Эсир илнӗ запискӑра та ҫапла ҫырнӑ вӗт, ҫапла-и? Эпир те ҫав сӑмахсемпе калаҫӑпӑр, мӗншӗн тесен вӗсене питӗ тӗрӗс, питӗ вырӑнлӑ суйласа илнӗ.

Вера Павловна куҫӗсенче вӑл ҫакна ӑнлансах илейменни палӑра пуҫларӗ; вӑл ытларах та ытларах: «мӗне-ши ку, пӗлместӗп эпӗ? Мӗн шухӑшламалла-ха ман?» тесе шухӑшлама тытӑнчӗ. О, хӑй тӗплӗн каласа пама ытлашши тӑрӑшни куҫа курӑнсах тӑнӑ пулин те, Рахметов ӗҫе тума ӑста, питех те ӑста ҫав! Вӑл питӗ ӑста психолог вӗт, вӑл майӗпен хатӗрлессин законне лайӑх пӗлнӗ, лайӑх пурнӑҫа кӗртме пултарнӑ.

— Ҫапла ӗнтӗ хӑй питӗ тӗрӗс каланӑ пек, «тасалас кунтан» тесе кайнӑ чух вӑл мана сирӗн валли записка ларса хӑварчӗ…

Вера Павловна ура ҫине сиксе тӑчӗ:

— Ӑҫта вӑл? Парӑр часрах! Эсир кунта кунӗпе ларса та мана памарӑр-и ӑна?

— Памарӑм, мӗншӗн тесен пама кирлӗ пулман. Часах акӑ эсир мӗншӗн паманнине те тавҫӑрса илӗр. Пысӑк сӑлтавсем пур. Анчах чи малтан манӑн «эпӗ килни лайӑх пулӗ» тени мӗне пӗлтернине ӑнлантарса памалла, — эпӗ ӑна паҫӑрах каларӑм. «Эсир ҫак запискӑна илни лайӑх пуласса пӗлтерет тесе шутламан эпӗ, кун валли икӗ сӑлтав пулнӑ, вӗсенчен пӗри, эсир записка илни, лайӑх пулнине, йӑпатнине пӗлтермест-ха, ҫапла-и? Йӑпанмалӑх мӗн те пулин лайӑхраххи кирлӗ. Ҫапла ӗнтӗ, запискӑра мӗн ҫырнине вуласа йӑпанас пулать.

Вера Павловна каллех ура ҫине сиксе тӑчӗ.

— Лӑпланӑр, йӑнӑшатӑр эсир тесе калама пултараймастӑп эпӗ. Запискӑра мӗн ҫырни пирки асӑрхаттарса, эпӗ сире иккӗмӗш сӑлтав ҫинчен каласа парасшӑн; эсир записка илнипе йӑпанас ҫук, унта мӗн ҫырнине вуласан ҫеҫ йӑпанма пултаратӑр. Эпир запискӑра мӗн ҫырма пултарнине палӑртрӑмӑр ӗнтӗ, вӑл питӗ кирлӗ, питӗ хаклӑ, ҫавӑнпа эпӗ сире запискӑна кӑтартма ҫеҫ пултаратӑп, анчах та пама пултараймастӑп. Эсир ӑна вуласа тухатӑр, анчах вӑл сирӗн алла лекмест.

— Мӗн? Эсир ӑна мана памастӑр-и?

— Ҫук. Тепри пулсан ман вырӑнта, паратчӗ ӗнтӗ, ҫавӑнпа мана суйласа илнӗ те. Вӑл сирӗн алӑрта юлма пултараймасть, мӗншӗн тесен унта ҫырни питӗ кирлӗ пулнӑ пирки — унта мӗн ҫырма пултарнине эпир палӑртрӑмӑр ӗнтӗ — вӑл никам аллинче те юлма пултараймасть. Эпӗ ӑна сире парас пулсан, эсир ӑна упраса хӑварасшӑн ӗнтӗ. Ҫавӑнпа та, ӑна сиртен вӑйпах туртса илмелле ан пултӑр тесе, эпӗ ӑна сире памастӑп, кӑтартатӑп ҫеҫ. Анчах эпӗ ӑна сире, эсир хӑвӑр вырӑнна ларса, аллӑрсене чӗркуҫҫи ҫине хурса тек вӗсене пӗрре те ҫӳлелле ҫӗклеместӗп тесе сӑмах парсан ҫеҫ кӑтартатӑп.

Ҫакӑнта кам та пулин ют ҫын пулнӑ пулсан, ун чӗри ҫав тери туйӑмлӑ пулнӑ пулин те, вӑл ҫакна курсан, уйрӑмах ӗҫ мӗнпе пӗтнине курсан, кулса ямасӑр чӑтма пултарайман ӗнтӗ. Тӗрӗс ӗнтӗ, кулӑшла. Анчах та, пире мӗнле те пулин хыпар пӗлтернӗ чух пирӗн хамӑрӑн Рахметов чӑтӑмлӑхӗн пӗрре вуннӑмӗш пайӗ чухлӗ те пулин чӑтӑмлӑх пулас пулсан, пирӗн нервсемшӗн епле лайӑх пулнӑ пулӗччӗ-ши.

Вера Павловна ӗҫ кун пек вӑраха кайни ывӑнтарнине туйрӗ, ку ӗҫ ӑна та самаях ӗшентерчӗ, вӑл хӑвӑрт ларчӗ те, аллисене васкавлӑн чӗркуҫҫи ҫине хурса, тархасласа, чӑтӑмсӑррӑн: «тупа тӑватӑп» терӗ.

Рахметов пӗр вунӑ-вуникӗ йӗрке ҫырнӑ хут листине сӗтел ҫине кӑларса хучӗ.

Вера Павловна хут ҫине пӑхса илчӗ кӑна, ҫавӑнтах хӗп-хӗрлӗ хӗрелсе кайрӗ, хӑй тупа тунине манса, ура ҫине сиксе тӑчӗ; запискӑна ярса тытас тесе ун алли ҫиҫӗм пек вӗлтлетсе илчӗ, анчах записка инҫе ӗнтӗ. Вӑл — Рахметовӑн ҫӗкленӗ аллинче.

— Эпӗ кӑна малтанах сисрӗм, ҫавӑнпа запискӑна алрах тытса тӑтӑм, — асӑрхануллӑ пулсан, эсир ӑна асӑрхама пултартӑр ӗнтӗ. Ку хута эпӗ вӑл сӗтел ҫинче выртнӑ чухне пӗрмаях кӗтессинчен тытса тӑрӑп. Ҫавӑнпа та эсир ӑна туртса илме хӑтланнисем ахалех пулӗҫ.

Вера Павловна каллех ларчӗ те аллисене чӗркуҫҫи ҫине хучӗ. Рахметов запискӑна каллех ун умне хучӗ. Вера Павловна ӑна пӑлханса ҫирӗм хут та пуль вуласа тухрӗ. Рахметов, хута кӗтессинчен тытса, Вера Павловна ларакан кресла хыҫӗнче ним чӗнмесӗр, чӑтӑмлӑн тӑчӗ. Ҫапла пӗр чӗрӗк сехет иртрӗ. Юлашкинчен, Вера Павловна аллине йӑвашшӑн ҫӗклерӗ те запискӑна туртса илес тесе мар пулас ӗнтӗ, куҫӗсене хупларӗ: «Епле ырӑ вӑл, епле ырӑ!» тесе мӑкӑртатрӗ вӑл шӑппӑн.

— Эпӗ кӑшт урӑхларах шутлатӑп, мӗншӗн ун пеккине — калаҫӑпӑр. Кӑна эпӗ вӑл хушнипе каламастӑп, ку вӑл ман хамӑн шухӑш, юлашки хут тӗл пулнӑ чухне кӑна эпӗ ӑна та каласа патӑм. Вӑл мана сире ҫак запискӑна кӑтартма, унтан вара ӑна ҫунтарса яма ҫеҫ хушрӗ. Ҫитет-и сире ӑна курса?

— Тата кӑтартӑр, тата.

Вера Павловна аллисене каллех чӗркуҫҫи ҫине хучӗ, Рахметов каллех запискӑна ун умне хучӗ те малтанхи пекех пӗр чӗрӗк сехет хушши чӑтӑмлӑн тӑчӗ. Вера Павловна каллех питне аллисемпе хупларӗ те темиҫе хутчен «О, епле ырӑ вӑл, епле ырӑ вӑл!» тесе пӑшӑлтатрӗ.

— Эсир ку запискӑна кирлӗ чухлех вуларӑр ӗнтӗ. Эсир ун ҫине тимлӗн те нумайччен пӑхса лартӑр, хӑвӑра лӑпкӑ тытас пулсан, эсир ӑна пӑхмасӑр калама ҫеҫ мар, кашни саспаллине мӗнле ҫырни те сирӗн асра тӑрса юлнӑ пулӗччӗ. Анчах та эсир халӗ пӑлханнӑ пек пӑлхансан, асра хӑварассин законӗсем пӑсӑлаҫҫӗ, эсир манса кайма пултаратӑр. Ҫакна асра тытса, эпӗ запискӑра мӗн ҫырнине тепӗр хут ҫине ҫырса илтӗм, курас килсен, эсир ӑна яланах манран илсе курма пултаратӑр. Ман шутпа, халӗ запискӑна хӑйне ҫунтарса яма та юрать, вара эпе хама мӗн хушнине туса пӗтеретӗп ӗнтӗ.

— Тепре кӑтартар-ха?

Рахметов запискӑна каллех ун умне хучӗ. Хальхинче Вера Павловна пӗрмаях куҫне хут ҫинчен иле-иле ларчӗ: вал мӗн ҫырнине пӑхмасӑр вӗренчӗ те хӑй лайӑх вӗреннипе вӗренменнине тӗрӗслесе пӑхрӗ курӑнать. Темиҫе минут иртсен, вӑл ассӑн сывласа ячӗ те куҫне хут ҫинчен илмерӗ.

— Халӗ ҫитет ӗнтӗ, ман шутпа. Ҫитет. Вуникӗ сехет ҫитнӗ авӑ, манӑн тата сире ҫак ӗҫ ҫинчен хам мӗн шухӑшланине каласа парас килет-ха, мӗншӗн тесен эпӗ ун ҫинчен мӗн шухӑшланине пӗлни сирӗншӗн усӑллӑ пулӗ тетӗп. Килӗшетӗр-и эсир?

— Килӗшетӗп.

Записка ҫав самантрах ҫурта ҫулӑмӗ ҫинче ялкӑшма пуҫларӗ.

— Ах! — кӑшкӑрса ячӗ Вера Павловна, — йӑнӑш каларӑм эпӗ, мӗншӗн?

— Ҫапла, эсир мана итлеме хатӗр тесе ҫеҫ каларӑр. Анчах пурпӗрех ӗнтӗ. Хӑҫан та пулин ҫунтарасах пулать-ҫке-ха. — Ҫапла каларӗ те Рахметов ларчӗ. — Унсӑр пуҫне тата запискӑна ҫырса илнӗ вӗт. Халӗ ӗнтӗ, Вера Павловна, эпӗ сире ӗҫ пирки хам мӗн шутланине каласа парам. Эпӗ сиртен пуҫлатӑп. Эсир кунтан каятӑр? Мӗншӗн каятӑр?

— Кунта юлма мана питӗ йывӑр пулнӑ пулӗччӗ. Иртнӗ вӑхӑта аса илтерекен вырӑнсене курни ман кӑмӑла хуҫнӑ пулӗччӗ.

— Ҫапла, ӑна чӑтма ҫӑмӑл мар. Анчах та ӑҫта та пулин урӑх ҫӗрте сире чылаях ҫӑмӑл пулӗччӗ-ши вара? Нумаях ҫӑмӑл пулмасть вӗт. Ҫав вӑхӑтрах мӗн тӑватӑр-ха эсир? Хӑвӑр пурнӑҫа кӑшт та пулин ҫӑмӑллатас тесе эсир аллӑ ҫынна ним те мар пӑрахса хӑваратӑр, вӗсен кун-ҫулӗ пурин те сирӗнтен килет-ҫке-ха… Лайӑх-и вӑл капла?

Ӑҫта кайса кӗчӗ-ши Рахметовӑн салху сасси? — Вӑл халь савӑнӑҫлӑн, ҫӑмӑллӑн, питех те ӑнланмалла, кӗскен, хавхаланса калаҫать.

— Ҫапла та, анчах эпӗ хам вырӑна Мерцаловӑна хӑварасшӑнччӗ.

— Апла мар. Вӑл сирӗн вырӑна юлма пултарнипе пултарманнине эсир пӗлместӗр вӗт-ха; ку ӗҫре ӑна тӗрӗслесе пӑхман. Кунта вара чылаях пултарни кирлӗ. Сирӗн вырӑна ҫын тупма питӗ йывӑр, эсир кунтан тухса кайни мастерскоя пӗтерсе лартма пултарать. Лӑйӑх-и ку? Эсир аллӑ ҫын пурнӑҫне пӗтерсе хурас тенӗ пекех пӑрахса каятӑр. Мӗншӗн? Хӑвӑра валли кӑшт ҫӑмӑллӑх тупма-и? Лайӑх-и ку? Хӑвӑра валли кӑшт ҫӑмӑллӑх тупма епле ачашшӑн тӑрӑшатӑр, ыттисен кун-ҫулӗ ҫине епле чунсӑррӑн пӑхатӑр! Епле килӗшет сире хӑвӑр ҫакӑн пек хӑтланни?

— Мӗншӗн тытса чарман-ха эсир мана?

— Эсир ӳкӗте кӗрес ҫукчӗ. Тата эсир часах таврӑнасса та пӗлнӗ вӗт эпӗ, апла пулсан, ытлашши ним шикленмелли те ҫук. Айӑплӑ-и эсир?

— Пур енчен те айӑплӑ, — терӗ Вера Павловна кӑштах шӳтлесе, анчах кӑштах, кӑштах ҫеҫ те мар, ытларах та шӳтлемесӗр каларӗ.

— Ҫук, ку вӑл сирӗн айӑпӑрӑн пӗр енӗ ҫеҫ-ха. Пур енчен те илсен, чылай ытларах пулать. Анчах та айӑпа йышӑннӑшӑн сире акӑ мӗн парнелетӗп: сирӗн тепӗр айӑпӑра тӳрлетме пулӑшам, ӑна халӗ тӳрлетме пулать-ха. Халӗ эсир, Вера Павловна, лӑпланса ҫитрӗр-и?

— Ҫитнӗпе пӗрех.

— Лайӑх. Мӗнле шухӑшлатӑр эсир, ҫывӑрать-ши халь Маша? Мӗн тума та пулин кирлӗ-и вӑл халь сире?

— Ҫук, кирлӗ мар.

— Халӗ эсир лӑпланса ҫитрӗр ӗнтӗ; апла пулсан, ӑна мӗн каламаллине аса илме пултаратӑр пулӗ: ҫывӑр, пӗрре ҫине кайнӑ ӗнтӗ темелле, — ирхине ир тӑрать-ҫке-ха вӑл. Камӑн аса илмеллеччӗ ҫакӑн ҫинчен, сирӗн-и, манӑн-и? Кайса калам-ха эпӗ ӑна: ҫывӑртӑр вӑл. Тата ҫавӑнтах ҫӗнӗ награда, — эсир каллех хӑвӑр йӑнӑш тунине йышӑнатӑр, ҫавӑншӑн — унта эпӗ сирӗн валли каҫхи апат тума пуҫтарса килӗп. Паян апатланман вӗт-ха эсир; ман шутпа, халӗ сирӗн апат анмалла ӗнтӗ.

— Анать, анать; эсир асилтернӗ хыҫҫӑн пушшех те ҫиес килсе кайрӗ, — терӗ Вера Павловна кулса.

Рахметов кӑнтӑрларан юлнӑ сивӗ апат йӑтса пычӗ, — Маша ӑна темӗнле кӑмпа банкипе сыр ҫине кӑтартрӗ; закуски питӗ лайӑх пулчӗ, — Рахметов икӗ турилкке илсе килчӗ, пурне те хӑй турӗ.

— Куратӑр-и, Рахметов, епле тӑрӑшса ҫиетӗп эпӗ, ҫиес килнӗ ҫав ӗнтӗ; анчах та ӑна туймарӑм эпӗ, Маша ҫинчен ҫеҫ мар, хам ҫинчен те манса кайнӑ; апла пулсан, эпӗ ҫав тери усал преступница мар-ха эппин.

— Эпӗ те ҫыншӑн ҫунса кайса тӑрӑшаканскерех мар: сирӗн хырӑм выҫни ҫинчен аса илнинчен ытларах манӑн хамӑн ҫиес килетчӗ, эпӗ кӑнтӑрла начар апатланнӑччӗ; чӑнах та, ҫиессе сахал ҫимерӗм ӗнтӗ, тепӗрне пулсан, тепрер ҫиме те ҫитмелле, анчах та эпӗ мӗнле ҫинине пӗлетӗр-ҫке эсир. Икӗ мужик чухлӗ ҫиетӗп.

— Ах, Рахметов, эсир маншӑн ҫеҫ мар ырӑ ангел пултӑр ӗнтӗ. Анчах мӗншӗн-ха эсир яра кун ларса та запискӑна кӑтартмарӑр? Мӗншӗн ҫав тери нумайччен асаплантартӑр эсир мана?

— Сӑлтавӗ питӗ пысӑк. Эсир мӗнле пӑлханнине ыттисен курмалла пулнӑ, эсир пӑлханни ҫинчен хыпар сарӑлса, ҫав ӗҫ чӑн-чӑнах пулнине ҫирӗплетсе памалла пулнӑ. Эсир ахаль ҫеҫ пӑлханнӑ пек тума килӗшес ҫукчӗ вӗт. Тата ҫынна нимӗнпе те улӑштараймастӑн, ҫын вӑл ҫапах та витӗмлӗрех. Халӗ ӗнтӗ ӗҫ тӗрӗс пулнине ҫирӗплетсе параканни виҫҫӗн: Маша, Мерцалова, Рахель. Мерцалова пулни уйрӑмах хаклӑ, — вӑл сирӗн чи ҫывӑх ҫынсенчен пӗри вӗт. Эсир ӑна чӗнтерме шутланишӗн эпӗ питӗ хавас пултӑм.

— Епле чее ҫын эсир, Рахметов!

— Ҫапла ҫав, каҫчен кӗтессине аван шутласа тупнӑ, — анчах ӑна эпӗ мар, Дмитрий Сергеич хӑй шухӑшласа тупнӑ.

— Епле ырӑ вӑл! — Вера Павловна ассӑн сывласа илчӗ, анчах, тӗрӗссипе каласан, хуйхӑрса мар, вӑл ырӑ тунине асӑнса сывласа илчӗ.

— Э, Вера Павловна, эпир ун ҫинчен калаҫӑпӑр-ха. Юлашки вӑхӑтра вӑл, чӑнах та, пурин пирки те ӑслӑн шутласа пӑхнӑ, пит тӗрӗс тунӑ. Анчах эпир унӑн ҫылӑхӗсене, питех те пысӑк ҫылӑхӗсене те, тупатпӑр акӑ.

— Ун пек калаҫма ан хӑйнӑ пултӑр ун ҫинчен, Рахметов. Илтетӗр-и, ҫилленетӗп.

— Эсир хирӗҫ тӑма-и? Куншӑн сире наказани пулать. Татах асаплантармалла-и сире? Сирӗн преступленисен списокне тин ҫеҫ пуҫланӑ-ха.

— Асаплантарӑр, асаплантарӑр, Рахметов.

— Итленӗшӗн — парне. Итлесен, яланах парнелеҫҫӗ. Сирӗн пӗр бутылка эрех тупӑнать ӗнтӗ. Ӗҫес пулать сирӗн, ӗҫни пӗрре те кансӗрлемест халь сире. Ӑҫта тупмалла? Буфетра е шкапра?

— Буфетра.

Буфетра пӗр бутылка херес тупӑнчӗ. Рахметов Вера Павловнӑна вӑйпа икӗ черкке ӗҫтерчӗ, хай сигара туртса ячӗ.

— Манӑн та ӗҫес килет те пӗр виҫӗ-тӑватӑ черкке, анчах та мӗн тӑвас-ха — юрамасть.

— Неушлӗ ӗҫес килет, Рахметов?

— Ӑмсанатӑп, Вера Павловна, ӑмсанатӑп, — терӗ Рахметов кулса. — Ҫын вӑл час парӑнать.

— Эсир те час парӑнатӑр-и, турра шӗкӗрех! Эсир тӗлӗнтеретӗр мана, Рахметов. Эсир пӗртте эпӗ шутланӑ пек мар. Мӗншӗн яланах ҫав тери тӗксӗм эсир? Халӗ акӑ эсир питех те савӑнӑҫлӑ та ырӑ ҫын.

— Вера Павловна, эпӗ халӗ савӑнӑҫлӑ ӗҫ турӑм, мӗншӗн савӑнас мар-ха ман? Анчах та кун пекки вӑл питӗ сайра пулать-ҫке-ха. Ахаль чухне вара кичем япаласем куратӑн; ӑҫтан тӗксӗм пулмӑн-ха ун пек чухне? Халӗ эсир, Вера Павловна, эпӗ савӑнӑҫлӑ пулнине куртӑр, ман яланах ҫавӑн пек пулас килет, эпир ӗнтӗ пӗр-пӗринчен нимӗн те пытарса тӑмарӑмӑр, — апла пулсан, эпӗ мӗншӗн тӗксӗм ҫӳрени вӑрттӑнлӑх пултӑр ӗнтӗ, — эпӗ тӗксӗм пулни манран хамран килмест вӗт. Манӑн хамӑн обязанноҫсене пурнӑҫа кӗртнисӗр пуҫне пурнӑҫпа хавасланас та килет; анчах та ҫынсем ҫакна асӑрхаман чухне мана хамӑн обязанноҫсене пурнӑҫа кӗртме ҫӑмӑлтарах; халӗ мана савӑнтарма тӑрӑшмаҫҫӗ те ӗнтӗ, чӗнсен пымастӑп тетерсе манне вӑхӑта та сая ямаҫҫӗ. Эпӗ тӗксӗм ҫын иккенне сире лайӑхрах ӑнлантарас тесен, сирӗн преступленисем ҫинчен малалла та ыйтса пӗлес пулать-ха.

— Тата мӗн кирлӗ-ха сире? Эсир ахаль те икӗ преступлени шыраса тупрӑр, ку вӑл Машӑна тата мастерскоя хӗрхенменни. Эпӗ ӳкӗнетӗп.

— Машӑна хӗрхенменни вӑл — нимӗн те мар-ха, преступлени мар: хӑйӗн ыйхӑ килнипе хупӑнсах ларакан куҫӗсене пӗрер сехет хушши сӑтӑркаланипе Маша вилместчӗ ӗнтӗ, — вилме мар, ӑна вӑл хӑйӗн тивӗҫне пурнӑҫа кӗртетӗп тесе савӑнсах сӑтӑркаланӑ ӗнтӗ. Анчах та мастерскойшӑн эпӗ сире чӑннипех те кӑшласшӑн вара!

— Кӑшласа пӗтертӗр те ӗнтӗ.

— Йӑлтах мар-ха халӗ, манӑн сире йӑлтах кӑшласа пӗтерес килет. Епле пӑрахма пултарнӑ-ха эсир ӑна, пӗтет вӗт вӑл?

— Ара, эпӗ ӳкӗнтӗм вӗт тата пӑрахман та: Мерцалова ман вырӑна юлма килӗшрӗ-ҫке.

— Эпир калаҫрӑмӑр ӗнтӗ: эсир ӑна хӑвӑр вырӑна хӑварма шутлани вӑл — каҫарма ҫителӗклех мар-ха. Ун пек каласа эсир хӑвӑр ҫӗнӗ преступлени тунине ҫеҫ кӑтартрӑр. — Рахметов майӗпен каллех урӑхларах, хытӑрах, анчах та ҫиллессӗн мар калаҫма пуҫларӗ.

— Вӑл сирӗн вырӑна юлать, тетӗр эсир, — татӑклӑ-и ку?

— Татӑклӑ, — терӗ Вера Павловна унчченхи пек шӳтлемесӗр, кунтан чӑнах та темскер лайӑх мар япала пулса каясса туйса.

— Акӑ, курӑр. Кам татса панӑ-ха ӗҫе? Эсир иксӗрех; мастерскойри аллӑ ҫынтан нимӗн ыйтса тӑмасӑрах татса панӑ, килӗшеҫҫӗ-и вӗсем ун пек тума, мӗнле те пулин урӑхла, мӗнле те пулин лайӑхрах тӑвасшӑн мар-и вӗсем? Ҫынсене пусмӑрлани вӗт ку, Вера Павловна? Акӑ сирӗн икӗ пысӑк преступлени пулчӗ те: чӗресӗр пулни тата пусмӑрлани. Анчах та виҫҫӗмӗш татах та пысӑкрах. Эсир пурнӑҫа майлаштарас пирки пулнӑ тӗрӗс идейӑсене вӑл е ку таран лайӑх тивӗҫтерекен учреждение, ҫав идейӑсем практикӑра кирлӗ пулнине вӑл е ку таран ҫирӗплетсе паракан учреждение, — ҫавна практикӑра ӗнентерӳллӗн кӑтартса параканни халлӗхе питӗ сахал вӗт-ха, вӗсенчен кашниех питӗ хаклӑ-ҫке-ха, — эсир ҫав учреждение пӗтерсе лартас хӑрушлӑх патне илсе ҫитернӗ, вӑл пӗтсе ларни сирӗн шухӑшӑрсем практикӑра вырӑнсӑр, юрӑхсӑр тесе кӑтартма, пӗтӗм этемлӗхе ырлӑх кӳрекен идейӑсене сирсе яма пултарнӑ; эсир тӗксӗмлӗхпе усаллӑха хӳтӗлекенсене хӑвӑрӑн таса принципӑрсене хирӗҫ кӗрешме сӑлтав тупса панӑ. Халӗ эсир 50 ҫыннӑн ырлӑхне ҫӗмӗрсе тӑкни ҫинчен каламастӑп эпӗ, — мӗн вӑл 50 ҫын, — эсир пӗтӗм этемлӗх ӗҫне сиенленӗ, прогресс ӗҫне сутнӑ. Чиркӳ чӗлхипе каласан, ку вӑл Вера Павловна светтуй сывлӑша хирӗҫ пырса ҫылӑха кӗни пулать, — вӑл ҫылӑх пирки акӑ мӗн теҫҫӗ, ҫыннӑн ытти кирек мӗнле ҫылӑхне те каҫарма пулать, — анчах кӑна нимӗнле те, нихҫан та каҫарма ҫук, теҫҫӗ. Тӗрӗс-и? Преступлени тунӑ вӗт? Анчах та ӗҫ капла пӗтни тата эсир хӑвӑр ҫылӑхӑрсене хӑвӑрӑн шухӑшӑрта ҫеҫ тума питӗ лайӑх. Ҫапах та эсир, Вера Павловна, чӑнах та хӗрелтӗр вӗт. Юрать, эпӗ сире йӑпатам-ха апла. Питӗ хытӑ асапланман пулсан, эсир шухӑшӑрта та пулин кун пек йывӑр ҫылӑха кӗрес ҫукчӗ. Апла пулсан, ку япаласем тӗлӗшпе те чӑн-чӑн преступник вӑл — сире ҫав тери пӑшӑрхантаракан ҫын. Эсир пур — пӗрмаях епле ырӑ ҫын вӑл, епле ырӑ-ҫке вӑл! тетӗр.

— Мӗнле? Сирӗн шутӑрпа, эпӗ асапланнӑшӑн вӑл айӑплӑ-и?

— Кам пултӑр-ха? Тата ҫак ӗҫе — ӑна вӑл лайӑх майлаштарнӑ, эпӗ тавлашмастӑп ун пирки — мӗн тума кирлӗ пулнӑ-ха вӑл? Мӗн тума кирлӗ-ха ҫак мӗнпур шӑв-шав? Ҫаксем вӗсем пӗри те кирлӗ пулман.

— Ҫапла ҫав, ҫав туйӑм пулмалла пулман манӑн. Анчах та эпӗ хам айӑплӑ мар-ҫке, эпӗ вӑл туйӑма пӗрмаях пусарма тӑрӑшрӑм.

— Ну вӑт, пулмалла пулман тетӗн тата. Хӑвӑр мӗншӗн айӑплине асӑрхаман эсир, хӑвӑрӑн нимӗн айӑп та ҫук ҫӗрте вара хӑвӑра ӳпкелетӗр! Сирӗн ҫав туйӑм пурпӗрех пулмалла пулнӑ, мӗншӗн тесен эсир те, Дмитрий Сергеич та ҫавӑн пек ҫынсем: ун пек мар-тӑк, вӑл пурпӗрех урӑхла палӑрнӑ пулӗччӗ; кунта тӗп туйӑм эсир тепӗр ҫынна юратса пӑрахни мар вӗт, ку вӑл кайран пулнӑ; тӗп туйӑм — сире хӑвӑрӑн унчченхи пурнӑҫ килӗшми пулни. Мӗнлерех палӑрмалла пулнӑ-ха ҫав пурнӑҫӑн? Иксӗр те — вӑл та, эсир те, — сиртен пӗри те пулин ӑнланман ҫын, сӑпай мар, усал ҫын пулнӑ пулсан — упӑшкипе арӑмӗ хушшинче яланхи пекех харкашу пулмалла ӗнтӗ, — иксӗр те усал пулнӑ пулсан, эсир пӗр-пӗрне кӑшланӑ пулӑттӑр, е сиртен пӗри тепӗрне кӑшласа янӑ пулӗччӗ, — кирек мӗнле пулсан та, ҫемье каторги пулнӑ пулӗччӗ, — мӑшӑрланнӑ ҫынсен пурнӑҫӗнче ытларах ҫавна куратпӑр та ӗнтӗ эпир; вӑл, паллах, тепӗр ҫынна юратса пӑрахма кансӗрлес ҫукчӗ, анчах та чи йывӑрри ҫав каторгӑра, пӗр-пӗрне кӑшланинче пулать ӗнтӗ. Эсир ун пек пурӑнман, мӗншӗн тесен эсир иксӗр те йӗркеллӗ ҫынсем, ҫавӑнпа ку сирӗн питӗ ҫӑмӑллӑн, ҫемҫен, питех те кӳренӳсӗр иртнӗ, — эсир тепӗр ҫынна юратса пӑрахнӑ. Апла пулсан, тепӗр ҫынна юратни ҫинчен калаҫмалли те ҫук кунта: ӗҫ пӗртте ҫав юратура мар. Ӗҫ кунта — ӗлӗкхи пурнӑҫ килӗшми пулни: килӗшменнин сӑлтавӗ — характерсем пӗр пек мар пулнинче. Эсир иксӗр те лайӑх ҫынсем, анчах та, Вера Павловна, сирӗн характер пулса ҫитсен, ача чухнехи темӗнле паллӑ мар енӗсене ҫухатса, паллӑ енӗсене тупсан, — ҫавӑн чухне вара Дмитрий Сергеичпа эсир пӗр-пӗрне питех юраманни палӑрнӑ. Сирӗнтен кама та пулин мӗн ятламалли пур ӗнтӗ кунта? Акӑ эпӗ те лайӑх ҫын вӗт, анчах манпа килӗштерсе пурӑнма пултарнӑ пулӑттӑр-ши эсир? Кичем пулнипе эсир ҫакӑнсах вилнӗ пулӑттӑр, — пӗр миҫе кунтан пек туйӑнать сире?

— Нумаях кирлӗ мар, — терӗ Вера Павловна кулса.

— Вӑл ман пек тӗксӗм ҫын мар, ҫапах та эсир ытла та пӗр-пӗрне юрӑхлӑ мар, чи малтан ҫакна камӑн асӑрхамалла пулнӑ-ха? Кам ҫулӗпе аслӑрах, камӑн характерӗ маларах пулса ҫитнӗ, камӑн пурнӑҫра опыт ытларах пулнӑ? Сире хӑратас мар, хуйхӑртас мар тесен, унӑн, ҫакна малтанах курса тӑрса, сире хатӗрлемелле пулнӑ. Ҫакна вӑл каярахпа ҫеҫ ӑнланса илнӗ, ун чухне унӑн кӗтмелле пулнӑ, анчах та вӑл кӗтмен, туйӑм пӗтӗмпех аталанса ҫитнӗ ҫеҫ мар, ҫав туйӑмран килнӗ тепӗр туйӑм та тухса тӑма ӗлкӗрнӗ. Мӗншӗн ҫакна малтанах курман, асӑрхаман-ха вӑл? Тӑмсай мар пуль-ҫке вӑл? Ӑҫтан та пулин тупмаллах пулнӑ ӗнтӗ ӑсне. Ҫук, сирӗн ҫине тимлӗн пӑхман вӑл, чӗресӗртерех пулнӑ, сирӗншӗн тӑрӑшман, — акӑ мӗн, Вера Павловна! Эсир пур, пӗрмаях: ырӑ ҫын вӑл, юрататчӗ мана! — тетӗр. — Рахметов, майӗпен хавхаланса пырса, хӗрӳллӗн калама пуҫларӗ. Анчах та Вера Павловна ӑна калама чарчӗ.

— Эпӗ, Рахметов, эсир мӗн каланине итлеместӗп, — терӗ вӑл питех те тарӑхса, — эсир маншӑн темӗн те тума тӑрӑшнӑ ҫынна ҫав тери ӳпкелетӗр.

— Ҫук, Вера Павловна, сирӗн ҫакна итлемелле мар пулнӑ пулсан, эпӗ каламан пулӑттӑм. Мӗн, паян ҫеҫ асӑрхарӑм-им эпӗ ҫакна? Мӗн, паян ҫеҫ калама пултаратӑп-и эпӗ ҫакна? Мана калаҫма кирлӗ пек туйӑнчӗ пулсан, калаҫмасӑр ирттерсе яма ҫуккине эсир пӗлетӗр ӗнтӗ. Апла пулсан, эпӗ сире ҫакна малтанах калама пултарнӑ, анчах та каламан вӗт. Ҫапла вара, халь калама тытӑнтӑм пулсан, калас пулать. Кирлӗ пуличчен нихҫан та малтан каласа хумастӑп эпӗ. Сире питӗ хӗрхеннӗ пулин те, эпӗ запискӑна кӗсьере шӑп та шай тӑхӑр сехет хушши тытса тӑтӑм, эсир ӑна куртӑр ӗнтӗ. Анчах та калама кирлӗ пулман та, эпӗ каламарӑм. Ҫапла ӗнтӗ, эпӗ халӗ Дмитрий Сергеичпа сирӗн пурнӑҫ ҫинчен тахҫантанпах шухӑшланӑ терӗм пулсан, апла пулсан, вӗсем ҫинчен калас пулатех.

— Ҫук, ман итлес килмест, — терӗ Вера Павловна хӗрсе кайса, — эпӗ сире чарӑнма ыйтатӑп, Рахметов. Тухса кайма ыйтатӑп эпӗ сире. Эсир маншӑн хӑвӑрӑн хаклӑ вӑхӑтӑра сая ятӑр, каҫченех кунта пултӑр, эпӗ сире уншӑн чӗререн тав тӑватӑп. Анчах та эпӗ сире тухса кайма ыйтатӑп.

— Татӑклӑнах-и?

— Татӑклӑнах.

— Юрать, — терӗ Рахметов кулса. — Ҫук, Вера Павловна, манран кун пекех ҫӑмӑл хӑпаймӑр. Эпӗ кун пек пулассине малтанах курса тӑтӑм, кирлӗ мерӑсем йышӑнтӑм. Ҫунтарса янӑ запискӑна вӑл хӑй ҫырнӑ. Ак ҫакна вара эпе ыйтнипе ҫырнӑ. Кӑна эпӗ сире парса хӑварма пултаратӑп, мӗншӗн тесен вӑл документ мар. Тархасшӑн. — Рахметов Вера Павловнӑна записка тыттарчӗ.

«Июлӗн 11-мӗшӗ. Ҫурҫӗр иртни 2 сехет. Савнӑ тусӑм Верочка, Рахметов мӗн каланине пурне те лайӑх тӑнла. Вӑл сана мӗн калассине пӗлместӗп эпӗ, ӑна эпӗ нимӗн калама та хушман, хӑй сана мӗн каласси ҫинчен вӑл мана кӑшт та систермен. Анчах та эпӗ пӗлетӗп: вӑл кирлисӗр пуҫне урӑх нихҫан та нимӗн те каламасть. Санӑн Д. Л.»

Миҫе хут чуптурӗ-ши Вера Павловна ҫак запискӑна, — кӑна турӑ ҫеҫ пӗлет.

— Мӗншӗн ӑна мана паман-ха эсир? Сирӗн унран татах мӗн те пулин пур-и, тен?

— Ҫук, урӑх нимӗн те ҫук, мӗншӗн тесен кунтан ытла урӑх нимӗн те кирлӗ пулман. Мӗншӗн паман тетӗр-и?

— Памалла пулман та, ҫавӑнпа паман.

— Ах, турӑҫӑм, мӗнле-ха мӗншӗн пултӑр? Уйрӑлнӑ хыҫҫӑн унран хыпар илни нивушлӗ савӑнӑҫлӑ мар-ши маншӑн!

— Ара, ҫавӑншӑн пулсан кӑна, — ну, вӑл пит кирлех мар, — Рахметов йӑл кулчӗ.

— Ах, Рахметов, эсир мана тулаштарасшӑн кӑна тӑрӑшатӑр пулас!

— Апла ку записка пире каллех вӑрҫтарать-ха? — терӗ вӑл, каллех кулса, — ун пек пулсан, эпӗ ӑна сирӗнтен туртса илетӗп те ҫунтарса яратӑп, пӗлетӗр вӗт эсир, иксӗмӗр пек ҫынсем ҫинчен мӗн калаҫҫӗ, вӗсем тем те тума пултараҫҫӗ, шанма ҫук вӗсене, теҫҫӗ. Эпир пусмӑрласа темӗнле усал ӗҫ тума та пултаратпӑр. Мӗнле-ха ӗнтӗ, малалла калама юрать-и манӑн?

Вӗсем иккӗшӗ те кӑшт лӑпланчӗҫ, Вера Павловна записка илнипе, Рахметов — Вера Павловна запискӑна чуптунӑ вӑхӑтра темиҫе минут хушши чӗнмесӗр ларнипе.

— Ҫапла, манан итлес пулать.

— Вӑл хӑйӗн мӗн асӑрхама тивнине те асӑрхаман, — пуҫларӗ Рахметов лӑпкӑ сасӑпа, — ҫавна пула ӗҫ начар килсе тухрӗ. Анчах та ӑна ҫавӑн пек асӑрхаманшӑн айӑп тумасан та пурпӗрех каҫарма ҫук. Вӑл сирӗн характерпа хӑйӗн характерне пула пурнӑҫ ҫапла пулса каясса пӗлмен пултӑр, анчах та унӑн, кирек мӗн пулсан та, сире мӗнле те пулин хатӗрлемеллех пулнӑ: ӑнсӑртран та пулма пултарать ун пекки, ун пекки пултӑрччӗ теме кирлӗ мар, ун пеккине кӗтме кирлӗ мар, анчах та ун пекки пурпӗрех тӗл пулма пултарать: малашлӑх мӗнле ӑнсӑртлӑхсем илсе килессе малтанах пӗлме ҫук вӗт. Ҫак аксиомӑна, — тӗрлӗрен ӑнсӑртлӑхсем пулаҫҫӗ тенине, — вӑл пӗлнех пуль ӗнтӗ. Эсир ҫак ӗҫ пулса иртнӗ чухне хатӗр пулман, мӗншӗн сире ҫаплах тӑратса хӑварнӑ-ха вӑл? Ҫакна малтанах курманни вӑл сирӗншӗн тӑрӑшманнипе пулнӑ, ку ӗнтӗ сирӗншӗн кӳренмелле, анчах та ҫакӑ вӑл, хӑйне уйрӑм илсен, ниме те пӗлтермен япала, начар та мар вӑл, лайӑх та мар; анчах вӑл сире хатӗрлеменни чӑнах та лайӑх мар шухӑш тытнинчен килнӗ. Паллах, вӑл ним шухӑшламасӑрах тунӑ, анчах ҫавӑн пек ним шухӑш тытмасӑр тӑвакан ӗҫсенче палӑрать те ӗнтӗ ҫын сӑн-сӑпачӗ. Сире ҫавӑн ҫинчен систерни уншӑн усӑллӑ пулман пулӗччӗ, ун чухне эсир ун интересӗсемпе килӗшмен туйӑма хирӗҫ тӑрасси вӑйсӑрланнӑ пулӗччӗ. Сирӗн ҫав тери вӑйлӑ туйӑм ҫуралнӑ, ҫавӑнпа вара эсир тем пек хирӗҫ тӑни те кӑлӑхах пулнӑ; анчах та вӑл туйӑм ҫавӑн пек вӑйлӑ пулни каллех ӑнсӑртран пулнӑ-ҫке-ха. Эсир тепӗр ҫынна курнӑ пулсан, вӑл сирӗн туйӑма тивӗҫлӗ пулин те, сирӗн ҫав туйӑм ун пекех вӑйлӑ пулман пулӗччӗ. Кирек мӗнле кӗрешсен те ҫӗнтерме ҫук. Ҫавӑн пек вӑйлӑ туйӑмсем питӗ сайра тӗл пулаҫҫӗ. Ытла вӑйлах мар туйӑм час-часрах тӗл пулма пултарать, хирӗҫ тӑрас вӑй пачах та чакман пулсан, вӑл туйӑма ҫӗнтерме пулатех. Вӑл ҫакӑн пек туйӑм пулма пултарнине сиссе ҫав хирӗҫ тӑрас вӑя чакарман та ӗнтӗ. Вӑл сире ҫавӑнпа нимӗн те систермен, ҫавӑнпа питӗ нумай асаплантарнӑ. Кӑмӑллатӑр-и эсир ҫакна?

— Тӗрӗс мар ку, Рахметов. Вӑл манран хӑй мӗн шухӑш тытнине пытарман. Эпӗ ун шухӑшӗсене сирӗн пекех лайӑх пӗлнӗ.

— Паллах, Вера Павловна. Ӑна пытарни вӑл ытла та тӗлӗнмелле пулнӑ пулӗччӗ. Вӑл сире хӑвӑр мӗнле шухӑшлас тенӗ, ҫавӑн пек шухӑшлама чӑрмантарнӑ пулсан, — ҫак вӑл ытла та киревсӗр ӗҫ пулнӑ пулӗччӗ, ҫавна тума унӑн хӑй пачах урӑхла шухӑшланӑ пек курӑнмалла пулнӑ пулӗччӗ. Унашкал ҫынна эсир нихҫан та юратса пӑрахас ҫук. Путсӗр ҫын терӗм-и вара эпӗ ӑна? Вӑл питӗ лайӑх ҫын, епле лайӑх мар пултӑр-ха? — Эпӗ ӑна сире мӗн чухлӗ кирлӗ, ҫавӑн чухлӗ мухтама пултаратӑп. Ҫак ӗҫ пуҫланиччен маларах, — пуҫлансанах вӑл сирӗнпе лайӑх пулнӑ, — ӗҫ пуҫланиччен маларах вӑл сирӗнпе лайӑх пулман. Мӗн пирки асапланнӑ-ха эсир? Вӑл каланӑ, — ара, кунта ним каламалли те ҫук, ку вӑл хӑйне хӑех курӑнать, — ӑна кӳрентерес мар тесе, тенӗ. Ҫакӑ ӑна хытӑ кӳрентерет тесе епле шухӑшлама пултарнӑ-ха эсир? Мӗн кӳрентерни унта? Ку ытла та айван япала. Мӗн кӗвӗҫмелле-ха кунта!

— Кӗвӗҫнине йышӑнмастӑр-и эсир, Рахметов?

— Вӗреннӗ ҫыннӑн кӗвӗҫӳ туйӑмӗ пулмалла мар. Ку вӑл пӑсӑлнӑ туйӑм, суя туйӑм, ирсӗр туйӑм; эпӗ хамӑн кӗпе-йӗме никама та тӑхӑнма памастӑп, никама та хамӑн мундштукран турттармастӑп; кӗвӗҫни те ҫакӑнпа пӗрех ӗнтӗ; кӗвӗҫӳ вӑл — ҫынна хамӑр япала вырӑнне шутланинчен пулнӑ туйӑм.

— Анчах та кӗвӗҫнине йышӑнмасан, ытла та хӑрушӑ япаласем сиксе тухаҫҫӗ-ҫке-ха, Рахметов?

— Кӗвӗҫекен ҫыншӑн вӗсем хӑрушӑ, кӗвӗҫмен ҫыншӑн вара хӑрушӑ мар, нимӗн шухӑшламалли те ҫук ун пирки.

— Эсир капла пӗтӗмпех ытла та йӗркесӗр пулма вӗрентетӗр, Рахметов.

— Унпа пӗрле тӑватӑ ҫул пурӑнса ирттернӗ хыҫҫӑн та ҫапла туйӑнать-и сире? Куншӑн шӑпах вӑл айӑплӑ. Кунне кӑнтӑр апачӗ миҫе хут ҫиетӗр-ха эсир? Пӗр хут. Эсир кунне кӑнтӑр апачӗ икӗ хут ҫиес пулсан, сире кам та пулин ма ҫиетӗр тесе хирӗҫ калама пултарать-и? Ҫук пулас. Мӗншӗн икӗ хут ҫиместӗр-ха эсир? Кама та пулин кӳрентересрен хӑратӑр-и? Сире икӗ хут ҫини кирлӗ мар, сирӗн икӗ хут ҫиес килмест пулмалла, ҫавӑнпа пулӗ ӗнтӗ. Кӑнтӑр апачӗ вӑл ырӑ япала. Анчах та ӑс-тӑн, чи малтан хырӑм хӑй, калать-ҫке-ха: пӗр хут ҫиме кӑмӑллӑ, лайӑх, иккӗ ҫиме кӑмӑллӑ мар пулнӑ пулӗччӗ. Анчах та сирӗн, ҫав тери чӑтаймасӑр, кунне икӗ хут ҫиес килет пулсан, эсир кама та пулин кӳрентерес марччӗ тесе ҫимесӗр тӑнӑ пулӑттӑр-и? Ҫук, кам та пулин ҫакӑншӑн кӳренес е сире ҫиме чарас пулсан, эсир пытанса кӑна ҫине пулӑттӑр, апата лайӑх пӗҫермесӗрех ҫине пулӑттӑр, ӑна кӗсьене пытарнипе хӑвӑрӑн тумтире вӑрланӑ пулаттӑр, — ҫавӑ кӑна. Кунта ыйту нравственность е нравственность ҫукки ҫинчен мар, контрабанда мӗнле япала пулни ҫинчен пырать, — лайӑх япала-и вӑл е лайӑх мар-и? Кам та кам кӗвӗҫӳ туйӑмне хисеплемелле, хӗрхенмелле, тет, «ах, капла эпӗ ӑна кӳрентеретӗп», тет, — ҫакӑ вӑл кӗрешӳре кама кӑлӑхах асаплантарать-ха? Сахаллӑшне кӑна, чи ырӑ кӑмӑллисене кӑна, вӗҫемшӗн нимӗн хӑрамалли те ҫук, вӗсем пӑсӑлас ҫынсем мар. Ҫак ухмахла япала ыттисене нимӗн чухлӗ те тытса тӑмасть, чееленме, улталама хистет кӑна, урӑхла каласан, вӗсене чӑнах та пӑсса ярать. Акӑ сире ман сӑмахӑм. Ҫакна пӗлместӗр-и вара эсир?

— Паллах, пӗлетӗп.

— Апла пулсан, кӗвӗҫни ӑҫтан усӑллӑ пултӑр-ха вӑл?

— Эпир унпа хамӑр та яланах ҫакӑн евӗр калаҫнӑ.

— Апла мар пуль ҫав, е калаҫасса калаҫнӑ пуль те, ҫав сӑмахсене илтнӗ пулин те, пӗр-пӗрне ӗненмен, ӗненессе вара акӑ мӗншӗн ӗненмен: ытти япаласем ҫинчен, тен, ҫак япала ҫинчен те, вӗҫӗмсӗрех урӑхла калаҫнине илтнӗ; ахаль пулсан, мӗнле ҫавӑн чухлӗ асапланнӑ-ха эсир? Тата мӗн пирки? Ниме тӑман япалашӑн епле шавлаҫҫӗ! Виҫсӗр те, уйрӑмах, Вера Павловна, эсир епле асапланнӑ! Эсир ҫав вӑхӑтрах виҫсӗр те, ҫулталӑк каялла пурӑннӑ пекех, питӗ лӑпкӑ пурӑнма пултарнӑ, е пурте пӗр хваттере куҫма, е урӑхла куҫса вырнаҫма, е мӗнле май килнӗ, ҫавӑн пек майлашса, нимӗн тулашмасӑр-тумасӑр пурӑнма, ӗлӗкхи пекех виҫҫӗн пӗрле чей ӗҫме, ӗлӗкхи пекех виҫҫӗн пӗрле оперӑна ҫӳреме пултарнӑ. Мӗншӗн асапланмалла-ха? Мӗн тума кирлӗ ҫав катастрофа? Вӑл сире унчченхн пекех ҫавӑн ҫинчен систерме шутламан пирки эсир пӗрмаях: «эпӗ капла вӗлеретӗп ӑна», тесе шухӑшланӑ, ахаль пулсан, нимӗн те пулман пулӗччӗ, ҫапла сире вӑл нумай хуйхӑ кӑтартнӑ.

— Ҫук, Рахметов, эсир хӑрушла япаласем калатӑр.

— Каллех «хӑрушла япаласем»! Эпӗ акӑ мӗне хӑрушӑ тетӗп: ним мар ҫӗртен асапланнине тата ухмахла япалашӑн пулакан катастрофӑсене.

— Апла, сирӗн шутпала, пирӗн пӗтӗм истори — ухла мелодрама-и?

— Ҫапла, пачах та кирлӗ мар трагизмлӑ, пачах та кирлӗ мар мелодрама. Питех те лӑпкӑн, ахаль ҫеҫ иртмелли калаҫусем вырӑнне чуна ҫурса каякан мелодрама сиксе тухнишӗн, паллах, Дмитрий Сергеич айӑплӑ. Вӑл сире малтанах систернӗ пулсан, ҫак мелодрама сиксе тухас ҫукчӗ ӗнтӗ ҫакӑншӑн вӑл питех те айӑплӑ: унӑн халӗ тӳрӗ кӑмӑлпа тунӑ ӗҫӗ кӑна ҫак айӑпа каҫарма аран-аран ҫеҫ ҫите пырать ӗнтӗ; тата унӑн хӑйӗн те ҫакӑншӑн питӗ лӑпкӑ пулмалла пулнӑ, вӑл ӗҫшӗн нимӗн те пӑшӑрханмалла пулман. Вӑл питӗ айӑплӑ. Ҫавӑнпа ӑна лекрӗ те. Тепӗр черкке херес ӗҫӗр те ҫывӑрма выртӑр. Эпӗ халӗ хама мӗн кирлине пурне те турӑм; акӑ виҫӗ сехет ӗнтӗ; вӑратмасан, эсир питӗ нумай ҫывӑрма пултаратӑр. Эпӗ Машӑна каларӑм: эсӗ ӑна вунӑ сехет ҫурӑ ҫитиччен ан вӑрат, терӗм, ҫапла вара ыран сирӗн чей ӗҫнӗ-ӗҫменех чугун ҫул ҫине васкамалла пулать; пур япаласене те майлаштарса ӗлкӗреймесен, эсир хӑвӑр килетӗр, е вӗсене сире илсе пырса парӗҫ; мӗнле тӑвас тетӗр эсир: Александр Матвеич сирӗн хыҫҫӑн пытӑр-и, е хӑвӑр каялла килетӗр-и? Халӗ сирӗн Машӑпа пӗрле пулма юрамасть, вӑл эсир хӑвӑра питӗ лӑпкӑ тытнине асӑрхама пултарать тата ҫур сехет хушши васкавлӑн пуҫтарӑннӑ чухне асӑрхама ӗлкӗрейрет-и-ха вӑл? Мерцаловӑна курсан ӗҫ япӑхрах пулма пултарать. Ҫавӑнпа эпӗ ирех ун патне кӗретӗп те сирӗн пирки: вӑл сахал ҫывӑрнӑ, ӑна вӑратма юрамасть, эсир ун патне ан кайӑр, тӳрех чугун ҫул ҫине кайӑр, тетӗп.

— Епле маншӑн тӑрӑшатӑр эсир! — терӗ Вера Павловна.

— Кӑна та пулин вӑл тӑрӑшать тесе ан шутлӑр ӗнтӗ, Вера Павловна, кӑна эпӗ хам тӑрӑшатӑп. Анчах та, эпӗ ӑна ӗлӗкхишӗн ятланисӗр пуҫне, — куҫран эпӗ ӑна, паллах, ытларах та хытӑрах каласа тултартӑм, — ҫак ахалех асапланмалли сиксе тухнишӗн айӑплӑ пулнисӗр пуҫне, ахаль асапланнӑ вӑхӑтра вӑл хӑйне питӗ ҫирӗп тытрӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней