Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XXIII

Раздел: Мӗн тумалла? –> Виҫҫӗмӗш сыпӑк

Автор: Николай Сандров, Владимир Садай

Источник: Чернышевский, Николай Гаврилович. Мӗн тумалла?: роман; вырӑсларан Николай Сандров, Владимир Садай куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1957. — 495 с.

Добавлен: 2019.11.29 00:11

Предложений: 32; Слово: 1044

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Кирсанов Лопуховсем патне мӗншӗн час-часах ҫӳреме пуҫлани питех те ӑнланмалла ӗнтӗ: вӑл пӗр пилӗк уйӑха яхӑн ӗҫлемен пирки унӑн ӗҫ нумай пухӑннӑ пулнӑ, — ҫавӑнпа ӑна пӗр уйӑх ҫурӑ яхӑн пуҫне ҫӗклемесӗр ӗҫлеме тивнӗ. Халӗ вӑл хӑйӗн кая юлнӑ ӗҫне туса ҫитернӗ те, ҫавӑнпа унӑн вӑхӑчӗ те ирӗкрех. Ку вӑл ӑнлантарса памасӑрах паллӑ ӗнтӗ.

Ку вӑл, чӑнах та, паллӑ пулнӑ тата питӗ лайӑх пулнӑ, Вера Павловна ун ҫинчен нимӗн те шухӑшламан. Тепӗр енчен, Кирсанов хӑйне ӗлӗкхи пекех питӗ ӑста тыткаланӑ. Кирсанов хӑйӗн тусӗпе калаҫнӑ хыҫҫӑн Лопуховсем патне пырсассӑн хӑй ӑнсӑртран йӑнӑшасран е Вера Павловна ҫине пуҫласа пӑхсассӑн хӗрелсе каясран, е вӑл ун ҫине пӑхма тӑрӑшманни ытла паллӑ пуласран, е мӗн те пулин ҫавӑн пеккинчен хӑранӑ; ҫук, Верӑпа пӗр минутлӑх тӗл пулнӑ хушӑра вӑл питӗ савӑнӑҫлӑ пулчӗ тата унӑн савӑнӑҫлӑ пулма тулли право та пулнӑ: хӑшпӗр вӑхӑта тусӗсенчен уйрӑлмалла пулнӑскер, тахҫанхи тусӗсем патне таврӑннипе савӑнса, ҫын кӑмӑллӑн та ӑшшӑн йӑл кулать, лӑпкӑн пӑхать вӑл, витӗмлӗн те ним шухӑшласа тӑмасӑр калаҫать, ун чун-чӗринче, вӑл калакан шухӑшсемсӗр пуҫне, урӑх нимӗнле шухӑш та ҫук вара, эсир чи усал элекҫӗ-хӗрарӑм пулнӑ тата сирӗн, ун ҫине пӑхса мӗн те пулин ун пек марри ҫав тери тупас килнӗ пулсан та, эсир пурпӗрех ӗҫ ҫукран, хӑйне лайӑх паллакан ҫынсемпе пӗрле каҫхи вӑхӑтне ирттерме хавас ҫынна курнисӗр пуҫне урӑх нимӗн те курман пулӑттӑр. Малтанхи минутра хӑвна ҫавӑн пек лайӑх тыткаланӑ пулсассӑн, хӑвна малалла та лайӑх тыткалас тени мӗне пӗлтерет-ха вӑл? Тата вӑл малтанхи каҫ хӑйне лайӑх тытрӗ пулсан, ытти каҫсенче хӑйне лайӑх тыткалама йывӑр пулнӑ-и ӑна? Кашни сӑмаха ирӗккӗн, шухӑшласа тӑмасӑр кала, пӗрмаях ӑшшӑн та тӳрех пӑхмалла, ҫавӑ анчах.

Анчах вӑл хӑйне ӗлӗкхинчен начартарах мар тытнӑ пулсан, ун ҫине пӑхакан куҫсем вара нумай асӑрханӑ, нимӗнле урӑх куҫсем те ун чухлӗ курма пултарайман, — ҫапла, нимӗнле урӑх куҫсем те асӑрхама пултарайман пулӗччӗ ун чухлӗ: Лопухов хӑй те, — Марья Алексевна откуп енӗпе кайма ҫуралнӑ тесе йышӑннӑскер те, — Кирсанов хӑйне хӑй питӗ ирӗк тыткаланинчен тӗлӗннӗ, Кирсанов пӗр самантлӑха та улшӑнман, Лопухова ҫак сӑнавсем хытӑ савӑнтарнӑ, наука енчен илсе пӑхсан, вӗсем ӑна ирӗксӗрех психологи тӗлӗшпе чаплӑ сӑнав пулнипе интереслентернӗ. Анчах хӑна кӑлӑхах юрлаттарман, кӑлӑхах дневник вулаттарман. Хӑна хӑлхаран пӑшӑлтатнӑ чухне куҫсем ытла та вичкӗн куракан пулаҫҫӗ.

Ҫав куҫсем те нимӗн те курма пултарайман пулин те, хӑна пӑшӑлтатнӑ: кунта вӑл пачах та ҫуккине эпӗ хам та куратӑп, анчах ӑна курма ҫук-ши кунта, ҫапах та пӑхар-халӗ; вара куҫсем тинкерсе пӑхнӑ, анчах, вӗсем нимӗн те курман пулин те, тинкерсе пӑхса, кунта ӗҫ майлах маррине асӑрхама пултарнӑ.

Акӑ, сӑмахран, Вера Павловна упӑшкипе тата Кирсановпа Мерцаловсем патне черетлӗ пӗчӗк вечера каяҫҫӗ. Мӗншӗн ташламасть-ха Кирсанов ҫак именмелле мар вечерта? Кунта Лопухов та ташлать-ҫке, мӗншӗн тесен кунта пуриншӗн те пӗр йӗрке: эсӗ ҫитмӗл ҫулхи старик пулсан та, кунта лекрӗн пулсан, тархасшӑн, ыттисемпе пӗрле айкаш; кунта никам та пӗр-пӗрин ҫине пӑхмасть вӗт, кашниннех пӗр шухӑш — ытларах шавлас та ытларах хускалас, урӑхла каласан, мӗн май килнӗ таран пурте савӑнччӑр, кулччӑр, шавлаччӑр, — анчах мӗншӗн ташламасть-ха Кирсанов? Вӑл ташлама пуҫларӗ; анчах мӗншӗн темиҫе минут хушши ташламасӑр тӑчӗ-ха вӑл? Вӑл ташлас мар пулсассӑн, ӗҫ ҫурри таран ҫавӑнтах паллӑ пулнӑ пулӗччӗ. Вӑл ташланӑ пулсан, анчах Вера Павловнӑпа мар пулсан, ӗҫ вара ҫавӑнтах йӑлт паллӑ пулнӑ пулӗччӗ. Анчах вӑл хӑйӗн ролӗнче ытла та ӑста артист пулнӑ, унӑн Вера Павловнӑпа ташлас килмен, вӑл ҫавӑнтах ҫавна асӑрхама пултарнине ӑнланса илчӗ, ҫавӑнпа вара кӑшт иккӗленсе тӑнинчен, Вера асӗнче, — ку иккӗленӳ; Вера Павловнӑна та, никама та пырса тивмен, — пӗчӗк, чи ҫӑмӑл ыйту кӑна тӑрса юлчӗ, хӑй тӗллӗн ҫеҫ илсен, ҫав ыйту, хӑна-юрӑҫӑ пӑшӑлтатнине пӑхмасӑр, хӑех ҫавӑн пек чи пӗчӗк, ниме те тӑман ыйтусем шутсӑр нумай пӑшӑлтатнине пӑхмасӑр, ҫав хӑех ҫавӑн пек чи пӗчӗк, ниме те тӑман ыйтусем шутсӑр нумай пӑшӑлтатман пулсан та, Верӑшӑн хӑйӗншӗн те паллӑ мар пулса юлнӑ пулӗччӗ.

Мӗншӗн-ха, сӑмахран, вӗсем Мерцаловсем патӗнчен таврӑннӑ чухне, ыран «Пуритан» опера курма каятпӑр тесе калаҫса татӑлнӑ вӑхӑтра, Вера Павловна упӑшкине: «Савнӑ тусӑм, эсӗ вӑл оперӑна юратмастӑн, сана кичем пулӗ, эпӗ Александр Матвеичпа каятӑп; вӑл кашни оперӑпа савӑнать вӗт; эсӗ е эпӗ опера ҫырас пулсан та, Кирсанов ӑна итленӗ пулӗччӗ» тенӗ чухне, — мӗншӗн Кирсанов Вера Павловна майлӑ пулмарӗ, «чӑнах та, Дмитрий, эпӗ сан валли билет илместӗп, темерӗ, — мӗншӗн-ха вӑл? «Савнӑ тусӑм» оперӑна пыни вӑл, паллах, ыйту кӑларса тӑратмасть: Вера ӑна пӗррехинче «манпа пӗрле ытларах пул-ха» тенӗренпе вӑл хуть те ӑҫта та арӑмӗпе пӗрле ҫӳрет, — ҫавӑнтанпа вӑл ӑна нихҫан та манман, апла пулсан, вӑл пыни ӗнтӗ нимех те мар, ку вӑл пӗр ҫакна ҫеҫ, Лопухов ырӑ кӑмӑллине тата ӑна юратмаллине ҫеҫ, пӗлтерет, ку вӑл пӗтӗмпех ҫапла, анчах Кирсанов ҫак сӑлтава пӗлмест-ҫке-ха, мӗншӗн Вера Павловна майлӑ пулмарӗ-ха вӑл? Паллах, кусем вӗсем нимех те мар, вӗсем асӑрхама та ҫук темелле, Вера Павловна вӗсене астуманпа пӗрех темелле, анчах ҫав паллӑ мар пӗрчӗсем, паллӑ мар пулин те, пӗрмаях тараса ывӑсӗ ҫине ӳкеҫҫӗ. Кун пек калаҫу вара, сӑмахран, пӗчӗк пӗрчӗ ҫеҫ мар, шултра пӗрчех ӗнтӗ.

Тепӗр кунне, ямшӑк тытса, оперӑна кайнӑ чухне (ку вӑл икӗ ямшӑк тытассинчен йӳнӗрех вӗт) сӑмах майӗн ӗнер хӑйсем пулнӑ Мерцаловсем ҫинчен те пӗр-икӗ сӑмах калаҫса илчӗҫ, вӗсем килӗштерсе пурӑннине мухтарӗҫ, ун пекки вӑл сайра пулать, терӗҫ; пурте ҫапла калаҫрӗҫ, вӑл шутрах Кирсанов та каларӗ: «Ҫапла, Мерцалов тата ҫак енчен те питӗ лайӑх — арӑмӗ ӑна хӑй мӗн шухӑшланине ирӗккӗн каласа пама пултарать», ҫапла ҫеҫ каларӗ Кирсанов, виҫҫӗшӗ те вӗсем ҫапла калама шухӑшланӑччӗ, анчах каласса вара Кирсановӑн калама тиврӗ; анчах мӗншӗн каларӗ-ха вӑл ҫавна? Мӗне пӗлтерет ку? Пур енчен те пӑхас пулсан, мӗн пулать-ха вӑл? Ку вӑл Лопухова мухтани, Вера Павловнӑпа Лопухов телейне мухтани пулать; паллах, кӑна Мерцаловсемсӗр пуҫне урӑх никам ҫинчен шухӑшламасӑрах калама пулатчӗ, анчах вӑл Мерцаловсем ҫинчен те, унпа пӗрле Лопуховсем ҫинчен те шухӑшланӑ тесе шутлас пулсан, вара кӑна тӳрех Вера Павловна валли каланӑ тухать, мӗнле тӗллевпе каланӑ-ха ӑна?

Ку вӑл яланах ҫапла пулать: ҫын пуҫне мӗн те пулин шырас шухӑш пырса кӗчӗ пулсан, вӑл пур ҫӗрте те хӑй мӗн шыранине тупать; нимӗнле йӗр те ҫук пултӑр, вӑл пурпӗрех лайӑх палӑрса выртакан йӗр курать; мӗлки те ан пултӑр, вӑл ҫапах та хӑйне мӗн кирлин мӗлкине ҫеҫ мар, хӑйне кирлине пурне те курать, питӗ тӗплӗ-йӗрлӗ курать, ҫав йӗрсем вара вӑл ҫӗнӗрен пӑхнӑҫемӗн, унӑн ҫӗнӗ шухӑш ҫуралнӑҫемӗн лайӑхрах та лайӑхрах курӑнма пуҫлаҫҫӗ.

Кунта вара, чӑнах та, питех те палӑрса тӑракан факт пулнӑ, ҫав фактра ӗҫ пӗтӗмпех паллӑ пуласси пытанса тӑнӑ; паллӑ ӗнтӗ, Кирсанов Лопуховсене хисеплет; мӗншӗн вӗсемпе икӗ ҫул хушши ытла курнӑҫмасӑр пурӑнчӗ-ха вӑл? Паллӑ ӗнтӗ, вӑл питех те йӗркеллӗ ҫын; епле ирсӗр ҫын пулса тӑма пултарнӑ-ха вӑл? Ҫакӑн ҫинчен шухӑшлама кирлӗ пулман чухне, Вера Павловна та, Лопухов пекех, шухӑшламан; халӗ вара унӑн шухӑшлас килсе кайрӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней