Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: II

Раздел: Мӗн тумалла? –> Пӗрремӗш сыпӑк

Автор: Николай Сандров, Владимир Садай

Источник: Чернышевский, Николай Гаврилович. Мӗн тумалла?: роман; вырӑсларан Николай Сандров, Владимир Садай куҫарнӑ. — Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1957. — 495 с.

Добавлен: 2019.11.24 18:02

Предложений: 167; Слово: 1562

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Театрта мӗн ҫинчен калаҫнине Марья Алексевна пӗлнӗ, анчах ҫав калаҫуран мӗн пулассине пӗлмен.

Вӑл, хӗрӗ кӳрентернипе кӑмӑлӗ хуҫӑлнӑскер, хӑйӗн пуншӗ ҫине ром нумай ярса ӗҫрӗ те тахҫанах харлаттарма пуҫларӗ. Ҫак вӑхӑтра Михаил Иваныч Сторешников ложӑна пынӑ ытти кавалерсемпе пӗрле пӗр чаплӑ ресторанта каҫхи апат ҫиет. Вӗсен хушшинче тата тӑваттӑмӗш ҫын — офицерпа пӗрле килнӗ француженка пур. Вӗсем ҫисе тӑранаҫҫӗ те ӗнтӗ.

— Мсье Сторешник! — Сторешников чунтан-вартан савӑнса кайрӗ: француженка сӗтел хушшине ларнӑранпа виҫҫӗмӗш хут ӗнтӗ ун еннелле ҫаврӑнчӗ, — мсье Сторешник! Ирӗк парсамӑр мана сире ҫапла чӗнме, кун пек илемлӗрех илтӗнет тата калама та ҫӑмӑлрах, — эпӗ сирӗн обществӑра пӗр пӗччен хӗрарӑм пулатӑп тесе шутламанччӗ, эпӗ кунта Аделе курасса шаннӑччӗ, — эпӗ ӑна пите сайра хутра ҫеҫ куркалатӑп, — мана пит кӑмӑллӑ пулнӑ, пулӗччӗ.

— Ӑнмарӗ ҫав, Адель манпа вӑрҫса кайрӗ.

Офицер темскер каласшӑн пулчӗ, анчах нимӗн те каламарӗ.

— m-lle Жюли, ан ӗненӗр ӑна, — терӗ статски, — вӑл сире чӑннипе каламасть, хӑй, вырӑс хӗрӗшӗн француз хӗрне пӑрахнине пӗлсен, эсир ҫилленесрен хӑрать.

— Пӗлместӗп эпӗ, мӗншӗн эпир те кунта килтӗмӗр-ха! — терӗ офицер.

— Ҫук, Серж. Жан ыйтнӑ пулсан, мӗншӗн килмелле мар вара? Тата мана мсье Сторешникпа паллашма питӗ кӑмӑллӑ пулчӗ. Анчах мсье Сторешник, епле нимӗн те ӑнланмастӑр эсир! Эсир грузинка ложинче лараттӑрччӗ, унта грузинка та, Адель те — иккӗшӗ те пурччӗ. Эсир Аделе ҫав грузинкӑшӑн пӑрахнӑ пулсан, эпӗ нимӗн те хирӗҫ каламӑттӑм; анчах француженкӑна вырӑс хӗрӗпе улӑштарни вӑл, тӗлӗнмелле! Тӗссӗр куҫсем, сайра та тӗссӗр ҫӳҫсем, ытла та сӑнсӑр пит-куҫ… каҫарӑр, сӑнсӑр мар, эсир каланӑ пек каласан, пиҫсе ҫитнӗ ҫырла, урӑхла каласан сирӗн эскимоссем ҫеҫ ҫӑвара хыпма пултаракан апат! Жан, пит-куҫа вылятакансене хирӗҫ пырса ҫылӑха кӗнӗскерне пепельница парӑр-ха, вӑл хӑйӗн айӑплӑ пуҫне пирус кӗлӗ саптӑр.

— Эсӗ, Жюли, ҫав тери нумай пакӑлтатрӑн ӗнтӗ, ҫавӑнпа унне мар, сан пуҫна кӗл сапмалла, — терӗ офицер, — эсӗ грузинка текенни шӑпах вырӑс хӗрӗ вӗт вӑл.

— Эсӗ манран кулатӑн.

— Чӑн-чӑн вырӑс хӗрӗ, — терӗ офицер.

— Пулма пултараймасть!

— Савнӑ Жюли, илемлӗх енчен пирӗн наци, сирӗн наци пекех, пӗр сӑнлӑ тесе эсӗ ахалех шутлатӑн. Сарӑ ҫынсем сирӗн те нумай. Эпир, Жюли, йӑхсене пӗрлештернипе пулнӑ, финнсем пек шурӑ ҫӳҫлисенчен пуҫласа («Ҫапла, ҫапла, финнсем», терӗ француженка хӑй ӑшӗнче) хурисем патне ҫитиччен, Итали ҫыннисенчен чылай хурараххисем патне ҫитиччен, — кусем вӗсем тутарсем, монголсем («Ҫапла, монголсем, пӗлетӗп», шухӑшларӗ француженка хӑй ӑшӗнче), — вӗсен юнӗ пирӗн юнпа нумай хутшӑннӑ! Эсӗ курайман сарӑ ҫынсем вӗсем — вырӑнти типсенчен пӗр типӗ ҫеҫ шутланать, вӑл тип пуринчен те ытларах сарӑлнӑ, анчах та пуҫпулса тӑраканни мар.

— Ку вӑл тӗлӗнмелле! Анчах вӑл ҫав тери хитре! Мӗншӗн сцена ҫине каймасть вӑл? Ҫапах та, господасем, эпӗ хам мӗн курни ҫинчен ҫеҫ калатӑп. Питӗ кирлӗ ыйту тӑрса юлать: еплерех-ши ун ури? Эпӗ ҫакна илтнӗччӗ: сирӗн аслӑ поэт Карасен пӗчӗк те хӳхӗм ура пӗтӗм Российипе те вуннӑран ытла мар тесе каланӑ, тет.

— Жюли, кӑна калаканни вӑл Карасен мар, — луччӑ ӑна Карамзин те эсӗ, Карамзин историк, анчах вырӑс историкӗ мар, тутар историкӗ пулнӑ, — акӑ сана пирӗн типсем тӗрлӗрен пулнине ҫӗнӗрен ӗнентерӳллӗ кӑтартса пани. Урасем ҫинчен калаканни вӑл Пушкин; хӑй вӑхӑтӗнче ун сӑввисем лайӑх пулнӑ, анчах халӗ вӗсем хӑйсен хакӗн пысӑк пайне ҫухатнӑ ӗнтӗ. Сӑмах май каласан, эскимоссем Америкӑра пурӑнаҫҫӗ, пӑлан юнне ӗҫекен пирӗн тискер ҫынсене вара — самоедсем теҫҫӗ.

— Тавтапуҫ, Серж. Карамзин — историк; Пушкина — пӗлетӗп; эскимоссем Америкӑра; вырӑссем — самоедсем; ҫапла, самоедсем, — питӗ илемлӗ илтӗнет ку: са-мо-ед-сем! Халӗ астуса калӑп ӗнтӗ. Эпӗ, господасем, Сержа ҫапла хушӑп: вӑл мана ҫаксене пурне те эпир унпа иксӗмӗр чухне ҫеҫ калатӑр е хамӑр хушӑра ан та калатӑр. Ку вӑл калаҫу валли питӗ усӑллӑ. Кунсӑр пуҫне эпӗ наукӑсене чунтан юрататӑп; господасем, эпӗ те m-me Сталь пулма ҫуралнӑ. Анчах та ку кирлӗ мар калаҫу. Ыйту патне таврӑнар: еплерех унӑн ури?

— М-lle Жюли, эсир мана ыран хӑвӑр пата пыма ирӗк паратӑр пулсан, эпӗ сирӗн пата унӑн пушмакне илсе пырӑп.

— Илсе пырӑр, эпӗ виҫсе пӑхӑп. Ман питӗ виҫсе пӑхас килет.

Сторешников калама ҫук хавасланчӗ: хавасланмасӑр — вӑл аран-аран Жан хыҫҫӑн ерсе ҫӳрет-ҫке-ха, Жан аран-аран Серж хыҫҫӑн ҫӳрет, Жюли — Сержпа пӗрле пулакан француженкӑсем хушшинчи француженкӑсенчен чи лайӑхраххи, — чыс, ҫав тери пысӑк чыс!

— Ури начарах мар, пырать, — ҫирӗплетрӗ Жан, — анчах эпӗ ураран хаклӑраххипе ытларах интересленетӗп. Эпӗ унӑн бюстне сӑнаса пӑхрӑм.

— Бюсчӗ питӗ лайӑх, — терӗ Сторешников, хӑй кӑмӑлланӑ хӗре лайӑх хак панипе хавхаланса; халӗ вӑл, ку таранччен хӑяйманскер, Жюлине комплиментсем калама пултаратӑп тесе шухӑшларӗ: — унӑн бюсчӗ ытарма ҫук лайӑх, анчах, паллах, кунта урӑх хӗрарӑмӑн бюстне мухтани — Жюлирен мӑшкӑлласа кулни пулӗччӗ.

— Ха-ха-ха! Ку господин ман бюст пирки комплимент каласшӑн! Мсье Сторешник, эпӗ ипокритика та, ултавҫӑ та мар: эпӗ мухтанмастӑп тата мана ыттисем ман мӗн начарришӗн мухтанине те чӑтма пултараймастӑп. Мухтав турра, ман чӑннипех мухтанмалли те ҫителӗклех юлнӑ-ха. Анчах та ман бюст — ха-ха-ха! Жан, ман бюста курнӑ-и эсир, калӑр ӑна! Чӗнместӗр-и эсир, Жан? Аллӑра парӑр, мсье Сторешник, — вӑл Сторешникова аллинчен ярса тытрӗ, — туятӑр-и ку вӑл ӳт маррине? Халӗ тата кунта тытса пӑхӑр, — кунта та ӳт мар, — пӗлетӗр-и ӗнтӗ халь? Платье, юбка, кӗпе тӑхӑннӑ пекех, эпӗ ҫиелтен бюст тӑхӑнса ҫӳретӗп, ӑна эпӗ хама килӗшнӗрен мар, — ман шутпа, ҫавӑн пек икӗпитленмесен лайӑхрах пулнӑ пулӗччӗ, — обществӑра ҫавӑн пек тӑхӑннӑран тӑхӑнса ҫӳретӗп. Анчах та ман чухлӗ пурӑннӑ хӗрарӑм, — тата мсье Сторешник, епле пурӑннӑ-ха! — халӗ ӗнтӗ эпӗ, ӗлӗкхипе танлаштарсан, светтуй, манах, — ун пек хӗрарӑм бюстне сыхласа хӑварма пултараймасть! — Сасартӑк вӑл йӗрсе ячӗ:  — Ман бюст! Ман бюст! Ман тасалӑхӑм! Ой, турӑҫӑм, ҫакӑншӑн ҫуралнӑ-ши эпӗ?

— Суятӑр эсир, господасем, — кӑшкӑрса ячӗ Жюли, ура ҫине сиксе тӑчӗ те чышкипе сӗтеле ҫапрӗ, — элеклетӗр эсир! — Эсир ирсӗр ҫынсем! Вӑл хӗр Сторешник еркӗнӗ мар. Сторешник ӑна сутӑн илесшӗн! Эпӗ вӑл Сторешникран пӑрӑннине, ҫав тери тулашса, ҫилленсе кайнине куртӑм. Ирсӗр япала ку!

— Ҫапла, — терӗ статски, юлхавлӑн анасласа, — эсӗ, Сторешников, мухтанарах каларӑн; сирӗн ӗҫӗр пӗтмен-ха, эсӗ вара унпа пурӑнатӑп тесе каласа тултартӑн, пире лайӑхрах ӗнентерес тесе, Адельпе уйрӑлса кайрӑн. Ҫапла, эсӗ пире питӗ лайӑх сӑнласа кӑтартрӑн, анчах та шӑпах ху курманнине сӑнласа патӑн. Ҫапах та ку нимех те мар: паян кунччен пӗр эрне маларах мар пулсан, паян кунтан тепӗр эрнерен, — ку вӑл пурпӗрех. Эсӗ ху ӗмӗтленсе сӑнласа кӑтартнишӗн хурланмӑн; ху шухӑшланинчен те лайӑхрах пулӗ. Эпӗ пӑхса лартӑм та: кӑмӑла каяс пек туйӑнать.

Сторешников калама ҫук тулашса кайрӗ. — Ҫук, m-lle Жюли, сире шантарма пултаратӑп, эсир ун пек тӗрӗс мар шухӑшлатӑр; каҫарӑр сире хирӗҫлеме хӑйнӑшӑн, анчах та вӑл манӑн еркӗн. Ку вӑл юратса, кӗвӗҫнӗрен пулакан яланхи тавлашу; вӑл эпӗ пӗрремӗш актра m-lle Матильда ложинче ларнине курчӗ, — ҫавӑ кӑна!

— Суятан, хаклӑ тусӑм, суятӑн, — терӗ те Жан ҫӑварне карса анасласа илчӗ.

— Суймастӑп, суймастӑп.

— Кӑтартса пар. Эпӗ кӑтартса памасӑр ӗненместӗп.

— Мӗнпе кӑтартса парас-ха ман сана?

— Акӑ чакатӑн та ӗнтӗ, ху суйнине пытараймастӑн. — Мӗнпе кӑтартса памалла-и? Йывӑр-им тупма? Акӑ сана: ыран эпир каллех кунта апатланатпӑр. M-llе Жюли ырӑ кӑмӑллӑ пулса Сержа илсе килӗ, эпӗ хамӑн пӗчӗк Бертӑна илсе килӗп, эсӗ ӑна илсе килӗн; илсе килен пулсан, — эсӗ ҫиеле тухатӑн, каҫхи апат ман шутран пулӗ; илсе килеймесен, — сана хамӑр хушӑмӑртан намӑс туса хӑваласа кӑларатпӑр! — Жан сонеткӑна туртрӗ; тарҫӑ кӗчӗ. — Simon, ырӑ кӑмӑллӑ пулсамӑр: ыран ултӑ ҫын валли каҫхи апат хатӗрлемелле, шӑпах эпӗ сирӗн патӑрта Бертӑпа венчете тӑнӑ чухне пулнӑ апат пултӑр, — астӑватӑр-и, раштав умӗн? — тата ҫав пӳлӗмрех пултӑр.

— Епле астумастӑн-ха, мсье, ун пек апата! Юрать, тӑватӑп! — тарҫӑ тухрӗ.

— Сӗмсӗр ҫынсем! Ирсӗр ҫынсем! Эпӗ Парижра икӗ ҫул хушши урамри хӗрарӑм пултӑм, ҫур ҫул хушши эпӗ вӑрӑсем пухӑнакан ҫуртра пурӑнтӑм, анчах эпӗ унта та ҫакнашкал ирсӗр ҫынсене тӗл пулмарӑм! Ай-турӑ, кампа пӗрле пурӑнма тивет-ха мана? Ой, турӑҫӑм, мӗншӗн кун пек намӑс курмалла-ши ман? — Вӑл чӗркуҫленсе ларчӗ. — Турӑҫӑм! Эпӗ вӑйсӑр хӗрарӑм! Выҫлӑха чӑтса ирттерме пултарӑттӑм эпӗ, анчах Парижра хӗлле ҫав тери сивӗ-ҫке! Калама та ҫук сивӗччӗ, калама та ҫук чеен илӗртетчӗҫ! Манӑн пурӑнас килетчӗ, манӑн юратас килетчӗ, — турӑҫӑм! Ҫылӑх мар вӗт-ха вӑл пурӑнас та юратас килни, — мӗншӗн ҫакӑн пек асаплантаратӑн эсӗ мана? Туртса кӑлар мана ҫак ҫынсем хушшинчен, туртса кӑлар мана ҫак пылчӑкран! Каллех Парижра урам тӑрӑх ҫӳрекен хӗрарӑм пулма вӑй парсан мана, эпӗ санран урӑххине ним те ыйтмастӑп, эпӗ урӑххине ним те тивӗҫлӗ мар, анчах мана ҫак ҫынсенчен, ҫак ирсӗр ҫынсенчен хӑтар! — Вӑл ура ҫине сиксе тӑчӗ те офицер патне чупса пычӗ. — Серж, эсӗ те ҫакӑн пекех-и? Ҫук, эсӗ вӗсенчен лайӑхрах! («Лайӑхрах», — терӗ офицер лӑпкӑн.) Ирсӗр мар-и ҫакӑ?

— Ирсӗр, Жюли.

— Эсӗ чӗнместӗн-и вара? Ҫапла тетӗн-и? Килӗшетӗн-и? Хутшӑнатӑн-и?

— Лар чӗркуҫҫи ҫине, ман савнӑ Жюли. — Вӑл ӑна ачашлама пуҫларӗ, Жюли лӑпланчӗ. — Епле юрататӑп эпӗ сана ҫакӑн пек минутсенче! Эсӗ лайӑх хӗрарӑм. Ну, мӗншӗн манпа венчете тӑма килӗшместӗн эсӗ? Миҫе хут ыйтрӑм эпӗ сана ун ҫинчен? Килӗшсем?

— Мӑшӑрлану? Пусмӑр? Тӗшмӗш? Нихҫан та! Эпӗ сана кун пек айван калаҫма ирӗк паман. Ан ҫиллентер мана. Анчах… Серж! Юратнӑ Серж! Чар-ха ӑна! Вӑл санран хӑрать, — ҫӑлсам вӑл хӗре!

— Жюли, хытӑ кӑмӑллӑрах пул. Ун пек пулма пултараймасть. Вӑл мар пулсан, тепри, пурпӗрех. Пӑх-ха эсӗ, Жан ӑна Сторешниковран тытса илме шухӑшлать, кун пек Жансем вӗсем пиншерӗн, эсӗ ӑна пӗлетӗн. Амӑшӗ хӗрне сутасшӑн пулсан, пуринчен те сыхласа хӑвараймӑн. Ҫамкапа стенана чышса шӑтараймӑн, тетпӗр эпир, вырӑссем. Эпир, Жюли, ӑслӑ халӑх. Куратӑн-и, ҫак пирӗн вырӑс принципне йышӑннӑ хыҫҫӑн епле лӑпкӑ пурӑнатӑп эпӗ.

— Нихҫан та! Эсӗ чура, француженка ирӗклӗ. Француженка кӗрешет, — ӳкет пулсан та кӗрешет вӑл! Эпӗ ирӗк памастӑп! Мӗнле хӗр вӑл? Ӑҫта пурӑнать вӑл? Пӗлетӗн-и эсӗ?

— Пӗлетӗп.

— Каяр ун патне. Эпӗ ӑна кайса систерем.

— Ҫурҫӗр иртни пӗр сехет ҫине кайсан-и? Каяр-ха луччӑ ҫывӑрма. Сывӑ пул, Жан. Сывӑ пул, Сторешник, Эсир, паллах ӗнтӗ, манпа Жюлине ыран ирхине апата кӗтес ҫук; вӑл епле ҫиллессине куратӑр эсир. Тӗрӗссипе каласан, ку ӗҫ мана хама та килӗшмест. Паллах, эпӗ мӗн шухӑшлани сирӗншӗн кирлӗ мар. Сывӑ пулӑр.

— Епле чарусӑр француженка, — терӗ статски анасласа, офицерпа Жюли кайнӑ хыҫҫӑн. — Питӗ интереслӗ хӗрарӑм, анчах ку вара ытлашши интереслӗ. Хитре хӗрарӑм кӑмӑла хускатни вӑл питӗ кӑмӑллӑ, анчах та кунпа вара эпӗ тӑватӑ ҫул мар, тӑватӑ сехет те пурӑнма пӗлес ҫук. Паллах, Сторешников, вӑл кутӑнланни пирӗн апата пӑсас ҫук, Эпӗ вӗсем вырӑнне Польпе Матильдӑна илсе килӗп. Халь ӗнтӗ киле кайма вӑхӑт. Манӑн тата Берта патне, унтан вара питех те кӑмӑллӑ пӗчӗк Лотхен патне кӗрсе тухмалла-ха.

Сайт:

 

Статистика

...подробней