Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XVI сыпӑк

Раздел: Уҫнӑ ҫерем. 2-мӗш кӗнеке

Автор: Мирун Еник, Владимир Садай, Александр Яндаш

Источник: Михаил Шолохов. Уҫнӑ ҫерем: роман. Иккӗмӗш кӗнеке. Мирун Еник, Владимир Садай, Александр Яндаш куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1963.

Добавлен: 2019.11.21 22:39

Предложений: 313; Слово: 3617

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Шырланпуҫне таврӑннӑ чухне, ҫул ҫинче, Давыдов Тубянсксем ҫӗре туртса илни тата утта вӑрласа кайни ҫинчен районти прокуратурӑна пӗлтерес те мар-ха, тесе шутларӗ. Ку ыйтупа парти райкомне те кайма шутламарӗ вӑл. Чи малтанах Палан кӗтесӗнчи тавлашуллӑ ҫӗр халиччен чӑннипе камӑн пулнине тӗплӗн пӗлме, унтан вара, ҫак ыйтӑва епле татса панине кура, ӗҫе малалла яма шутларӗ.

Поляницӑпа калаҫнине кӳренсе аса илсе, Давыдов хӑй ӑшӗнче ҫапла шухӑшларӗ: «Ну ҫын та вара! Килти тирпейлӗхе юратать! Унӑн ӑсӗ пысӑк тесе калама ҫук, ниепле те калама ҫук, анчах чее, нумай ухмах ҫынсен пулакан темле чеелӗх пур унӑн. Анчах ун пек ҫын ҫӑварне пӳрне ан чик… Утта, паллах, вӑл ирӗк панипе турттарса кайнӑ, ҫапах та тӗп ыйту унра мар, тӗп ыйту — юпасем. Вӗсене вӑл хушнипе куҫарса лартма пултарайман. Ун пек хӑтланма хӑяс ҫук вӑл, шиклӗ ӗҫ. Вӑл юпасене куҫарса лартине пӗле тӑркачах курмиш пулнӑ пулсан вара? Ун пек пулсан, ку питех те йӗркесӗр ӗҫ. Колхозне йӗркелени те ҫур ҫул ҫеҫ-ха, ӗҫе кӳршӗ ҫӗрне туртса илнинчен, вӑрланинчен пуҫлани вал колхозниксене пӗтӗмпех пӑсса яни пулать! Ку вӗсене ӗлӗкхи уйрӑм хуҫалӑх йӑлипе пурӑнма хӗтӗртнине пӗлтерет: нимрен те йӗрӗнмелле мар, кирек мӗнле меслет те аван — ытларах сӑптӑрса пултӑр. Ҫук, капла юрамасть! Ҫӗр чӑнах та пирӗннине пӗлсенех райкома вӗҫтеретӗп; ан тив, тӑн кӗртчӗрех унта пире: мана — карчӑксемшӗн, Поляницӑна — колхозниксене сӑтӑрла ӗҫ тума вӗрентнӗшӗн».

Лаша юрттипе чупса пынӑ май, Давыдов тӗлӗрме пуҫларӗ, ҫак самантра вара ӑна сасартӑк Тубянскра крыльца ҫинче тӑракан мӑнтӑр хӗрарӑм курӑнса кайрӗ, вара вӑл, тутисене йӗрӗнчӗклӗн чалӑштарса, ыйхӑ тӗлӗшпе ҫапла шухӑшларӗ: «Ун ҫине мӗн чухлӗ ытлашши ҫупа какай ҫакса янӑ… Ҫакнашкал шӑрӑхра унӑн ӳт-пӗвӗ супӑньпе сӗрнӗ пекех кӑпӑкланса каять пулӗ, факт!» Ҫав самантрах ун куҫӗ умне, танлашма тенӗ пекех, Лушкӑн хӗрӗнни пек яштака та тӑпӑл-тӑпӑл кӗлетки тухса тӑчӗ. Давыдов халӗ унӑн ҫӑмӑл уттине, ҫамки айӗпе ӑшшӑн та мӑшкӑлларах, пурне те куракан куҫӗсемпе пӑхнӑ май, ҫинҫе аллисемпе килӗшӳллӗн ҫӳҫне тӳрлетсе илнипе те курчӗ. Вӑл, такам кӗтмен ҫӗртен пырса тӗкнӗ пек, шартах сикрӗ, йӗнер ҫинче тӳрленсе ларчӗ, вара питӗ ыратнӑ чухнехи пек пит-куҫне тем пӗркелентерсе илчӗ те лашине саламатпа ҫапрӗ, сиккипе чуптарчӗ…

Ҫак кунсенче ӑна тӑтӑшах чунне ыраттаракан япаласем ҫеҫ аса килчӗҫ, пачах кирлӗ мар чухне — е ӗҫ пирки калаҫнӑ вӑхӑтра, е шухӑша кайнӑ хушӑра, е тӗлӗкре — ун умне яланах хӑй манма тӑрӑшакан, анчах халлӗхе ниепле те манма пултарайман Лушка туха-туха тӑчӗ.

Кӑнтӑр тӗлне вӑл Шырланпуҫне ҫитрӗ. Островновпа счетовод хӗрсех тем калаҫатчӗҫ, анчах Давыдов алӑка уҫса ярсанах, пӳлӗмре команда панӑ хыҫҫӑнхи пек шӑп пулса тӑчӗ.

Шӑрӑхра ҫӳренипе ывӑннӑ Давыдов сӗтел патне пырса ларчӗ те:
— Эсир мӗн ҫинчен тавлашрӑр кунта? Нагульнов правление кӗмерӗ-и? — тесе ыйтрӗ.

— Нагульнов пулмарӗ, — васкамасӑр хуравларӗ Островнов; хӑй ҫийӗнчех счетовод ҫине пӑхса илчӗ. — Эпир, Давыдов юлташ, пачах тавлашман, сире ҫавӑн пек туйӑнчӗ пулӗ, вӑл-ку ҫинчен, пуринчен ытла хуҫалӑх пирки калаҫрӑмӑр. Тубянсксем утта параҫҫӗ-и пире?

— Хӑйсем валли татах хатӗрлесе хума ыйтаҫҫӗ… Лукич, сан шутпа ҫав ҫӗр камӑн вӑл?

Островнов хулпуҫҫине сиктерсе илчӗ.

— Кам пӗлет ӑна, Давыдов юлташ, пӗлме ҫук. Чи малтанах вӑл ҫӗре Тубянск хуторне касса панӑччӗ, ку революцичченех-ха вӑл, совет влаҫӗ пулсан вара Палан кӗтесӗн ҫӳлти пайӗ пире куҫрӗ. Юлашки хут валеҫнӗ чухне, ҫирӗм улттӑмӗш ҫулта, Тубянсксене татах хӗсрӗҫ, анчах чикӗ ӑҫта пулнине эпӗ пӗлместӗп, мӗншӗн тесен ман ҫӗр тепӗр енче пулнӑ. Икӗ ҫул каярах унта Титок ҫулатчӗ. Те хӑй ирӗкӗпе ҫулнӑ вӑл, те ҫав ҫӗре чухӑнсенчен камран та пулин вӑрттӑн сутӑн илнӗ — калама пултараймастӑп, пӗлместӗп. Районти ҫӗрйӗркелӳҫе, Шпортной юлташа, чӗнсен лайӑх пулмасть-и? Вӑл кивӗ карттӑсем тӑрӑх чикӗ хӑш вырӑнтине тӳрех пӗлсе илме тивӗҫ. Вӑл пирӗн патӑрта ҫирӗм улттӑмӗш ҫулта та ҫӗр-йӗркелӳ ирттернӗ, вӑл пӗлмесен, камӑн пӗлмелле?

Давыдов, савӑннипе, аллине,сӑтӑркаласа илчӗ те хавасланса кайрӗ:

— Вӑт ку лайӑх япала! Ҫӗр камӑн пулнине Шпортной пӗлмеллех, факт. Эпӗ ҫӗрйӗркелӗве таҫтан килнӗ мишавайсен ушкӑнӗ ирттернӗ тесе шутланӑ, Халех Ҫӑрттан мучие шыраса туп та, ҫийӗнчех ӑйӑрсем кӳлме хуш, станицӑна Шпортноя илме кайтӑр. Эпӗ ӑна валли хут ҫырӑп.

Островнов тула тухрӗ, анчах пӗр пилӗк минутран каялла кӗчӗ те, усси айӗн йӑл кулса, Давыдова кӑчӑк туртрӗ:

— Утӑ лупасне атьӑр-ха, пӗр тӗлӗнмелле япала куратӑр…

Правлени кил картинче те, пӗтӗм хуторти пекех, ҫуллахи чи шӑрӑх кунсенче пулакан шӑплӑх тӑрать. Хӗвелпе типекен симӗс курӑк шӑрши кӗрет, витерен типӗ лаша тислӗкӗн шӑрши сарӑлать. Лупас айне кӗрсен, сӑмси шӑтӑкӗсене тин ҫеҫ ҫулнӑ, кӑштах кушӑрканӑ чечеклӗ курӑкӑн ырӑ шӑрши пырса ҫапнипе, Давыдова пӗр самантлӑха хӑй ҫеҫен хирте, тин ҫеҫ купаланӑ тутлӑ шӑршлӑ утӑ капанӗпе юнашар тӑнӑ пек туйӑнчӗ.

Яков Лукич алӑкӑн пӗр хуппине асӑрхана-асӑрхана уҫрӗ те айккинелле пӑрӑнчӗ, Давыдова мала ярса, шӑппӑн:

— Ҫак кӑвакарчӑнсем ҫине пӑхӑр-ха эсир. Пӗр сехет каярах вӗсем вилес пек ҫапӑҫнӑ тесе шутлас та ҫук. Ҫывӑрнӑ чухне вӗсем килӗшӳ тӑваҫҫӗ пулмалла…

Малтан, куҫ тӗттӗме хӑнӑхиччен, Давыдов лупас тӑрринчи шӑтӑкран сарай варрине тирпейсӗр купаласа хунӑ утӑ купи ҫине ӳкнӗ хӗвел урисӗр пуҫне урӑх ним те курмарӗ. Каярахпа вӑл утӑ ҫинче ҫывӑракан Ҫӑрттан мучи кӗлеткине тата ун ҫумне чӑмӑртанса выртнӑ Трофима уйӑрса илчӗ.

— Мучи ирхине пӗрмай качака хыҫҫӑн чӑпӑрккапа чупрӗ, халӗ акӑ, куратӑр-и, пӗрле ҫывӑраҫҫӗ, — терӗ хыттӑн Яков Лукич.

Ҫӑрттан мучи вӑранчӗ. Анчах вӑл чавсипе тӗреленсе ҫӗкленме те ӗлкӗрейменччӗ — Трофим, тӑватӑ урипе те тапса, утӑ ҫинчен сиксе анчӗ те, пуҫне пӗкӗртсе, сухалне мӑнаҫлӑн та ҫиллеслӗн силлесе илчӗ.

— Куратӑр-и, ырӑ ҫынсем, мӑйракаллӑ шуйттан мӗнле вӑл? — имшеркке те вӑйсӑр сасӑпа ыйтрӗ Ҫӑрттан мучи, ҫапӑҫӑва хатӗрленсе тӑнӑ Трофим ҫине тӗллесе кӑтартса.

— Ҫӗрӗпе кунта, утӑ ҫинче, йӑваланчӗ, чакаларӗ, чӑнтӑхрӗ, шӑлӗсене шӑтӑртаттарчӗ. Мана пӗр ҫекундлӑха та ҫывӑрса кайма памарӗ, мур илесшӗ! Ирхине унпа миҫе хут тытӑҫса илтӗмӗр, а халь ав ҫывӑрма ман ҫумма килсе выртнӑ, тӗм амакӗ илсе килнӗ ӑна кунта, вӑратрӗ те — ҫапӑҫма хатӗрленет, шуйттан. Ҫакнашкал хӗсӗрлеҫҫӗ пулсан, мӗнле пурӑнмалла-ха манӑн? Кунта вилӗм шӑрши кӗрет: е эпӗ хӑҫан та пулин унӑн пурнӑҫне пӗтерсе хуратӑп, е вӑл мана мӑйракипе ӳпкерен пырса тӑрантарать, вара Ҫӑрттан мучие мӗнле чӗннине аса илсе ҫеҫ юл! Пӗр сӑмахпа каласан, ку мӑйракаллӑ шуйттанпа пирӗн ӗҫ ыррӑн пӗтес ҫук, ҫак килте виле пулатех…

Ҫӑрттан мучи таҫтан чӑпӑркка туртса кӑларчӗ, анчах вӑл унпа хӑмсарма та ӗлкӗрейменччӗ, Трофим сарайӑн тӗттӗм кӗтесне сиксе ӳкрӗ те, урисемпе хыттӑн тапӑртатса, йӑлтӑртатса тӑракан куҫӗсемпе Ҫӑрттан мучи ҫине тӑрӑнчӗ. Старик чӑпӑрккине хучӗ, пуҫне кӳренӳллӗн сулкаласа илчӗ.

— Куртӑр-и, епле ҫивчӗ хурт-кӑпшанкӑ вӑл? Унтан чӑпӑрккапа ҫеҫ хӑтӑлатӑп, ҫапах та ялан мар, мӗншӗн тесен вӑл мана, шуйттан, нихҫан шутламан ҫӗрте сыхласа тӑрать! Чӑпӑрккана талӑкӗпех алран ямастӑп. Ҫак качака мана ним ӗҫ тума та памасть! Чи меллӗ мар вырӑнта — ӑна кӗтсе тӑр. Сӑмахран, акӑ, ӗнерхи кунах илер-ха: вӑраха хӑварма ҫук пысӑк ӗҫпе манӑн карта хыҫӗнчи инҫетри кӗтесе каймалла пулчӗ, йӗри-тавра пӑхрӑм — качака ҫук. «Ну, шутлатӑп, турра шӗкӗр, шуйттан Трофимӗ ӑҫта та пулин сулхӑнра канать е урамра, курӑк ҫисе ҫӳрет пулмалла-ха». Эпӗ сарай хыҫне пӗр шиксӗр кайрӑм, анчах йӗркеллӗн вырнаҫса ҫеҫ ларнӑччӗ, вӑл, ҫӗр ҫӑтманскер, ҫитсе те тӑчӗ, ман пата утса пырать, пуҫне пӑрнӑ, ман ҫине сиксе ӳксе, аяк пӗрчине пырса тӳнккесшӗн. Кӑмӑл пур-и, ҫук-и, тӑмалла пулчӗ… Эпӗ ӑна чӑпӑрккапа хӑваласа ярса, ҫӗнӗрен вырнаҫса ларма ҫеҫ ӗлкӗрнӗччӗ, вӑл каллех кӗтесрен ҫаврӑнса тухать… Ман ҫине ҫапла миҫе хут тапӑнмарӗ пулӗ! Мӗн тума шутланине те мантарчӗ. Ҫак пурнӑҫ-и вара? Ман урасенче ревматизмӑ, салтаксене вӗрентнӗ ҫӗрти пек темиҫе хут ларма-тӑма ҫамрӑк ҫын мар эпӗ. Ҫавна пула манӑн урасем тӑр-тӑр! чӗтреме пуҫлаҫҫӗ, ҫурӑм йӗп ярса тултарнӑ пек чикет. Ҫак Трофима пула, калас пулать, манӑн юлашки сывлӑх пӗтет, ансаттӑнах тула тухмалли вырӑнта вилсе кайма пултаратӑп! Ӗлӗк-авал ҫур талӑк та ӑмӑрт кайӑк пекех ларма пултарнӑ, анчах халӗ кама та пулин хул айӗнчен тытса тӑма ыйтасси ҫеҫ юлчӗ… Акӑ мӗнле намӑс кӑтартать мана ылханлӑ Трофим! Тьфу!

Ҫӑрттан мучи, ҫилленсе, лач! сурса хучӗ, аллипе утта хыпашласа, нумайччен тем мӑкӑртатрӗ, ятлаҫрӗ.

— Культурӑллӑ пурӑнмалла, мучи, сарай хыҫӗнче сӗтӗрӗнсе ҫӳремелле мар, уборнӑя каймалла, — кула-кула сӗнчӗ Давыдов.

Ҫӑрттан мучи ун ҫине хурланса пӑхрӗ те аллине шанчӑксӑррӑн сулчӗ.

— Пултараймастӑп! Чун-чӗре хушмасть. Эпӗ хула ҫынни мар! Эпӗ ӗмӗр тӑршшӗпе ирӗкре тула тухма хӑнӑхнӑ, мана йӗри-тавра ҫил вӗрсе тӑтӑр! Хӗлле, чи шартлама сивӗре те мана хӳшше хӑваласа кӗртес ҫук, сирӗн кирлӗ пӳлӗме кӗрсен, мана йывӑр шӑршӑ тӳрех пуҫа пырса ҫапать, халь-халь тӳнсе каясса ҫитетӗп.

— Ну, кунта эпӗ сана нимӗнпе те пулӑшма пултараймастӑп. Хӑв пӗлнӗ пек хӑтлан. Халӗ ҫӑмӑл урапана айӑрсем кӳлсе мишавая илме станицӑна кай-ха. Пире питӗ кирлӗ вӑл. Лукич, эсӗ Шпортной хваттерӗ тӗлне пӗлместӗн-и?

Хирӗҫ никам та чӗнменнине кура, Давыдов ҫаврӑнса пӑхрӗ, анчах Островнов тухса та кайнӑ иккен: Ҫӑрттан мучи ҫул ҫине нумай вӑхӑт пуҫтарӑннине пӗр хут ҫеҫ мар курнӑ Давыдов витене ӑйӑрсем кӳлме хӑй кайрӗ.

— Станицӑна пӗр ҫекундра вӗҫтерме пултаратӑп — ку маншӑн ним те мар, — шантарса каларӗ Ҫӑрттан мучи. — Анчах эсӗ, Давыдов юлташ, мана пӗр ыйтӑва ӑнлантарса пар-ха: кулакӑн пулнӑ кирек мӗнле выльӑх та мӗншӗн хӑйӗн кӑмӑл-туйӑмӗпе шӑпах хуҫи пек-ха, урӑхла каласан, калама ҫук усал та чее? Ҫак тӑшман Трофимах илер-ха: мӗншӗн вӑл, калӑпӑр, Яков Лукича пӗр хут та пулин сӗксе курман, пӗрмай мана хӑваласа ҫӳрет? Мӗншӗн тесен, Яков Лукич кулакшӑн тӑван ҫын пулнине вӑл сиснӗ, ҫавӑнпа тивмест ӑна, пӗтӗм ҫиллине ман ҫинче кӑларать.

Е тата кирек мӗнле кулак ӗнине илер: колхозри дояркӑна вӑл нихҫан та хӑйӗн раскулачить тунӑ, юратнӑ хуҫа арӑмне панӑ чухлӗ сӗт памасть. Ну, ку, калас пулать, тӗрес те: хуҫа арӑмӗ ӑна кӑшман ҫитернӗ, апат юлашкисем панӑ, ытти пахча ҫимӗҫпе тӑрантарнӑ, дояркӑ вара пӗлтӗрхи типӗ утта пӗр ывӑҫ пӑрахса парать те ӗне ҫилли айӗнче тӗлӗрсе ларать, сӗт кӗтет.

— Ил-ха тата эсӗ пӗр-пӗр кулак йыт аҫине: мӗншӗн-ха вал ҫӗтӗк-ҫатӑк тумпа ҫӳрекен чухӑнсене ҫеҫ тапӑнать? Ну, калӑпӑр, мана? Ку пысӑк ыйту. Ҫакӑн пирки эпӗ Макартан ыйтрӑм та, вӑл: «Ку — классен кӗрешӗвӗ», тет. Классен кӗрешӗвӗ мӗн пулнине ӑнлантарса памарӗ, кулса ячӗ те хӑй ӗҫӗпе уттарчӗ. Хуторта ҫӳренӗ чухне кашни йыт аҫи ҫине шиклӗн ҫаврӑна-ҫаврӑна пӑхма тивет пулсан, мана ҫав классен кӗрешӗвӗ мӗн тума кирлӗ-ха? Унӑн ҫамки ҫине ҫырса ҫапман вӗт-ха: тӳрӗ кӑмӑллӑ йыт аҫи-и вӑл е раскулачить тунӑ йӑхран? Вӑл кулак йыт аҫи, Макар ӑнлантарса панӑ пек, манӑн класс тӑшманӗ пулсан, вара манӑн мӗн тумалла-ха? Ӑна раскулачить тумалла-и? Анчах епле раскулачить тӑвӑн-ха, чӗрӗллех тирне сӳсе илӗн-и-ха эсӗ унӑнне? Ниепле те май ҫук. Вӑл сан тире маларах сӳсе илӗ. Апла пулсан, ыйту паллӑ: малтан ҫав класс тӑшманне ҫакса вӗлермелле, унтан вара унӑн тирне сӳмелле. Эпӗ пӗррехинче Макара ҫавнашкал сӗнӳ патӑм та, вӑл ҫапла калать: «Капла эсӗ, айван старик, хуторти йытӑсен ҫуррине ҫакса пӗтеретӗн», тет. Анчах пиртен иксӗмӗртен кам айванни паллӑ мар-ха, ӑна пӗлес пулать. Ман шухӑшпа эпир мар, Макар хӑй кӑшт айванрах… Заготсырье йыт тирӗсене сӑран тума илет-и? Илет! Пӗтӗм державӑра мӗн чухлӗ раскулачить тунӑ хуҫасӑр йыта чупса ҫӳрет? Мильӗн! Вӗсенне пуринне те тирӗсене сӳсен, унтан сӑран тусан, ҫӑмӗнчен чӑлха ҫыхсан, мӗн пулать-ха? Акӑ мӗн пулать: ҫур Раҫҫей хром атӑ тӑхӑнса ҫӳрӗ, йыт ҫӑмӗнчен ҫыхнӑ чӑлха тӑхӑнакан ревматизьмӑран ӗмӗр-ӗмӗрлӗхех сывалӗ. Ҫавӑн пек сиплемелли май ҫинчен эпӗ асаннеренех илтнӗ, пӗлес тетӗн пулсан, унтан лайӑх меслет ҫут тӗнчере те ҫук. Эй, мӗн калаҫмалли пур-ха унта, эпӗ хам ревматизьмӑпа асапланнӑ, мана йыт ҫӑмӗнчен ҫыхнӑ чӑлха ҫеҫ пулӑшать. Вӑл пулмасан, эпӗ тахҫанах рак пек йӑраланса ҫӳренӗ пулӑттӑм.

— Мучи, эсӗ паян станицӑна кайма шутлатӑн-и? — терӗ Давыдов.

— Питех те шутлатӑп, анчах эсӗ ман сӑмаха ан пӳл, малалла итле. Ҫав йытӑ тирӗсенчен сӑран тӑвасси ҫинчен ман пуҫа пысӑк шухӑш пырса кӗрсен — эпӗ икӗ талӑк харӑсах ҫывӑраймарӑм, пуҫа ватсах шухӑшларӑм: манӑн ҫак шухӑш государствӑна укҫа енчен мӗнле усӑ парать, пуринчен ытла, мана мӗнле усӑ пулать? Манӑн алсем чӗтрес ҫук пулсан, эпӗ хамах центра ҫырнӑ пулӑттӑм мӗн те пулин, тен, чиртеччӗ те-и, эпӗ пуҫа ватса асапланнӑшӑн власть мана мӗн те пулин панах пулӗччӗ. Унтан вара пӗтӗмпех Макара каласа пама шутларӑм. Эпӗ — хыт кукар мар. Пытӑм та, ӑна пӗтӗмпех пӗлтертӗм: «Макарушка! Эпӗ — ватӑ ҫын, мана тӗрлӗ капиталсемпе наградӑсем кирлӗ мар, анчах сана ӗмӗрлӗхех телейлӗ тӑвасшӑн: эсӗ ман шухӑш ҫинчен центрти влаҫа ҫырса пӗлтер-ха, вара хӑвна вӑрҫӑшӑн панӑ пек орденах илетӗн. Ну, ун ҫумне сана тата укҫа хушса пӑрсан — ӑна эпир иксӗмӗр ҫурмалла тӑвӑпӑр. Эсӗ, кӑмӑл пулсан, хӑвна валли орден ыйт, мана — пӗрре пӑруланӑ ӗне е пушмак пӑру туянма укҫа пултӑрччӗ, эпӗ ҫавӑнпа та килӗшнӗ пулӑттӑм», тетӗп.

Урӑх ҫын пулсан мана ӳксе пуҫ ҫапнӑ, тав тунӑ пулӗччӗ. Ну, Макарушка тав турӗ вара… Пукан ҫинчен яшт! сиксе тӑчӗ те мана намӑс сӑмахсемпе хӑртса пӗтерчӗ! Кӑшкӑрать кӑна: «Эсӗ ватӑлнӑҫемӗн ухмахланса пыратӑн. Сан хулпуҫҫи ҫинче пуҫ вырӑнне пушӑ чӳлмек ларать!», тет. Хӑй вара кашни сӑмах хыҫҫӑн — апла та, капла та, ун пек те, кун пек те каласа хурать, шӑна та вӗҫсе иртеес ҫук! Ӑс-тӑн пирки вӑл мана ярса илесшӗн! Кам-кам, а унӑн вара ун пирки шарламасан та юрамалла. Тупӑннӑ ӑслӑ ҫын! Хам та «ам» тумастӑп, ҫынна памастӑп. Эпӗ унӑн ҫӑварӗ типессе кӗтсе, ҫапла шухӑшласа ларатӑп: «Сиккелетӗрех, пукан ҫине пурпӗрех ҫав тӗлӗпе ларӗ», тетӗп.

Ман Макарушка ывӑнчӗ пулмалла, ларчӗ те ыйтать: «Ҫитет-и сана?» — тет. Эпир унпа вӑрттӑн туссем пулсан та, кунта ӗнтӗ эпӗ ҫилленсе кайрӑм. «Эсӗ халтан кайрӑн пулсан, кан та каллех пуҫла, эпӗ кӗтетӗп, манӑн васкамалли ҫук. Анчах эсӗ, Макарушка, мӗн ухмахланса вӑрҫатӑн? Эпӗ сана ырӑ тӑвасшӑн. Санӑн ҫак шухӑшсене пӗтӗм Раҫҫейри хаҫатсенче пичетлесе кӑларӗҫ», тетӗп ӑна. Анчах ҫак сӑмахсене илтсен, вӑл алӑка шалт! хупса хӑварчӗ те, эпӗ унӑн йӗм тӗпне вӗри шыв янӑ пекех пӳртрен чупса тухса кайрӗ.

Каҫхине эпӗ канашлама Шпыня учитель патне кайрӑм, вӑл ҫапах та, ӑслӑ, вӗреннӗ ҫын. Ӑна пӗтӗмпех каласа патӑм, Макар ҫинчен каларӑм. Анчах ҫав ӑслӑ ҫынсен, ман шутпа, пурин те ухмахлӑх пур, пысӑк ухмахлӑх! Пӗлетӗн-и, вӑл мана мӗн каларӗ? Йӗкӗлтерех ҫапла: «Хӑйсен шухӑш-кӑмӑлӗсемшӗн аслӑ ҫынсене пурне те хӗсӗрленӗ, санӑн та тӳсес пулать, мучи», тет. Кӑмӑла лӑплантарчӗ пулать! Учитель мар вӑл, намӑссӑр! Тӳсни мӗн усӑ парать мана? Ӗне ӗнтӗ алра пекехчӗ, анчах унӑн хӳрине те курма тӳр килмерӗ… Ҫакӑ вара пӗтӗмпех Макар хирӗҫ тӑнинчен килчӗ! Хӑйне тус тесе шутлатӑн, ҫӗр ҫӑтманскере! Ӑна пулах тата килте те йӗркесӗрлӗх… Карчӑкӑма эпӗ: пуҫа ҫӗмӗрсе ӗҫленӗшӗн ҫӳлти турӑ пире, тен, ӗне ярса парӗ, тесе пӗлтернӗччӗ. Асту, ярса парӗ сана, кӗсйӳне сарарах тыт! Карчӑк вара мана пӑчкӑпах касать тейӗн: «Ӗне ӑҫта сан? Каллех улталарӑн-и?», тесе ятлаҫать. Халӗ тата вӑл хӗсӗрленине те тӳсме тивет. Тӗрлӗ йышши аслӑ ҫынсем тӳснӗ пулсан, мана та турӑ тӳсме хушнах ӗнтӗ…

Манӑн лайӑх шухӑш ҫапла ахалех сая кайрӗ… Мӗн тӑвас-ха? Пӗр япаларан ҫӳлерех сикеймӗн…

Алӑк янахӗ ҫине тайӑнса тӑракан Давыдов сассӑр кулать. Ҫӑрттан мучи, кӑштах лӑпланса, васкамасӑр кӑна урине тӑхӑнма пуҫларӗ, вара, Давыдова пачах асӑрхаман пек пулса, хӗрсех малалла каласа кайрӗ:

— Йыт ҫӑмӗнчен ҫыхнӑ чӑлха ревматизьмӑран питӗ пулӑшать! Эпӗ хам ӑна хӗлӗпех тӑхӑнса ҫӳрерӗм, ҫуркунне ҫитнӗ тӗлне ура ҫӗрсе кайма патнех ҫитрӗ пулсан та, йыт шӑрши пенипе, карчӑк мана: темиҫе хутчен пӳртрен хӑваласа кӑларчӗ пулсан та, эпӗ ӑна пӗрре те хывмарӑм, а ревматизьмӑран вара сывалтӑм-сывалтӑмах, ҫамрӑк автан чӑх тавра чупкаласа ҫӳренӗ пек, пӗр уйӑх хушши ташласа ҫӳрерӗм. Анчах мӗн усси пулчӗ-ха ҫакӑнтан? Ним усси те пулмарӗ! Ухмах пуҫпа ҫуркунне каллех урана йӗпетрӗм те каллех аптраса ӳкрӗм! Анчах ку — халлӗхе кӑна вӑл: ку чир мана ытла хӑратмасть. Мӗнле те пулсан йӑваш ҫӑмламас йыт аҫине ярса тытатӑп та акӑ ҫӑмне ҫаратса илетӗп, вара ревматизьмӑ каллех таҫта кайса ҫухалать! Халӗ куратӑн-и, епле уткалатӑп эпӗ? Урпа кӳпсе тултарнӑ лаша пек, сиплекен чӑлха тӑхӑнса ярам-ха акӑ вара каллех каччӑ пек ташлама пултаратӑп. Кунта пӗр инкек ҫеҫ пӗтерет: ман карчӑк йытӑ ҫӑмне арласа, ман валли чӑлха ҫыхасшӑн мар кутӑнлашать. Йытӑ шӑршипе унӑн пуҫӗ ҫаврӑнать, вара вӑл арласа ларнӑ ҫӗртех сурчӑкпа чыхӑнма пуҫлать. Малтан иклетет, унтан чыхӑнать-чыхӑнать те унӑн хӑсас килсе каять, хӑснӑ чух пӗтӗм пырши-пакарти сиксе тухас патне ҫитет. Ҫавӑнпа та унпа ҫыхӑнма кирлӗ мар, эпӗ ӑна ку ӗҫе тума хистеместӗп те ӗнтӗ. Ҫӑмне ӑна эпӗ хамах ҫунӑ, хамах хӗвел ҫинче типӗтнӗ, хамах арланӑ, чӑлха ҫыхнӑ. Нуша, тӑванӑм, темле йӗрӗнчӗк ӗҫе те вӗрентет…

Анчах ку инкек мар-ха, ку ҫур инкек кӑна, инкекӗ акӑ мӗнре: ман карчӑк вут чуль, вутла ҫӗлен вӗт вӑл! Виҫӗм ҫул ҫулла мана ура сурни аптратса ҫитерчӗ. Мӗн тӑвас-ха? Ҫавӑнтах вара эпӗ йыт ҫӑм чӑлхи ҫинчен аса илтӗм. Пӗррехинче ҫапла ирхине кӳршӗсен анчӑкне ҫенӗхе илӗртсе кӗртрӗм те, сухарипе астарса, ҫӑмне чӑн-чӑн ҫӳҫ илекен пекех ҫап-ҫара иртсе ятӑм. Хӑлхисем ҫумне ҫеҫ — илем кӳмелӗх — пӗрер ывӑҫлӑх хӑвартӑм, шӑнасене хӑваламалӑх пултӑр тесе, тата хӳри вӗҫне тивмерӗм. Каласан ӗненмӗн: ҫур пӑт ҫӑм касрӑм.

Давыдов питне аллипе хупларӗ, кулӑпа чыхӑннипе, йынӑшса илчӗ:

— Ытла нумай мар-и?

Анчах Ҫӑрттан мучие кунтан чӑркӑшрах ыйтусем те нихҫан та аптратман. Вӑл хулпуҫҫине сиктеркелесе илчӗ те пӗр хирӗҫсе тӑмасӑрах килӗшме васкарӗ:

— Тен, кӑштах сахалрах та пулнӑ-и, ну, вунӑ-вуникӗ кӗренке, эпӗ ӑна тарасапа виҫмен вӗт-ха. Анчах ҫав йытӑ питӗ ҫӑмлӑччӗ, ну, шӑпах шленски сурӑх пек! Унтан касса илнӗ ҫӑм мана виличченех ҫитет пулӗ тесе шутланӑччӗ, анчах ҫук, пӗр мӑшӑр ҫеҫ ҫыхма ӗлкӗртӗм, юлашкине карчӑк тупнӑ та, тулта ним юлмиччен ҫунтарса янӑ. Карчӑк мар, тискер тигр вӑл манӑн! Усал тӑвас енӗпе вӑл ҫак эсрелӗ качакаран пӗртте кая юлмасть, вӑл та Трофим — пӗр мӑшӑр атӑ вӗсем, тупата туршӑн ҫапла, суймастӑп! Пӗр сӑмахпа каласан, вӑл манӑн пӗтӗм запаса ҫунтарса янӑ та, мана нимсӗр тӑратса хӑварнӑ! Ҫӑмне каснӑ чухне тӗк тӑтӑр тесе, эпӗ ҫав анчӑка тем пысӑкӑш сумка сухари ҫитерсе ятӑм, ӗҫ авӑ епле пулнӑ унта…

Анчах анчӑкӑн та ӑнӑҫу пулмарӗ: ҫӑмне кассан, ман алран ҫӑлӑнсан, эпӗ ӑна ытлашши ҫӑмран тасатнӑшӑн вӑл кӑмӑллӑ стек пулчӗ, хӗпӗртенипе, мана пуклак вӗҫлӗ хӳрипе сулса саламларӗ, унтан вара — ҫил пек шыв хӗррине вӗҫтерчӗ, шывра хӑй кӗлеткине курчӗ те намӑсланнипе йынӑшса ячӗ. Кайран мана ҫынсем вӑл шыв хӗрринче сулланса ҫӳрени ҫинчен пӗлтерчӗҫ: намӑса тӳсеймесӗр, путса вилесшӗн пулнӑ ӗнтӗ. Анчах пирӗн ҫырмара шыв ҫерҫие те чӗркуҫ таран ҫеҫ вӗт-ха, а пусса сикме вара тавҫӑрса илеймен вӑл; ӑсӗ ҫитмен. Унтан мӗн кӗтмелли пур-ха? Выльӑх вӗт, е калӑпӑр, хурт-кӑпшанкӑ: ӑсӗ кӗске, этемӗнни пек мар…

Кӳршӗсен амбарӗ айӗнче вӑл пӗр чарӑнмасӑр виҫӗ талӑк уларӗ, тинкене кӑларчӗ, анчах амбар айӗнчен тухмарӗ, ҫап-ҫара кӗлеткепе ҫынсене курӑнма вӑтанчӗ ӗнтӗ. Кайран хутортан та тарчӗ, кӗркуннечченех ҫухалса пурӑнчӗ, вара ҫӑмӗ тепӗр хут ӳссе ҫитӗнсенех хуҫи патне таврӑнчӗ. Ытла вӑтанчӑк йытӑ пулчӗ, хӑш-пӗр хӗрарӑмран та вӑтанчӑкрах, тупата туршӑн суймастӑп!

Ҫав вӑхӑтран эпӗ ҫапла шутлама пуҫларӑм: мана татах мӗнле те пулин йытӑ ҫӑмне касма тивес пулсан, ама анчӑксене тивес мар, вӗсен ҫиелти тумне хывса илсе, хӗрарӑм пек намӑслантарас мар, аҫа йытӑсенчен хӑшне те пулин суйласа илес; вӗсен ушкӑнӗ ытлах вӑтанмасть, хуть бритвӑпа хыр — вӑл хӑнк та тумасть.

— Эсӗ юптарма хӑҫан пӑрахатӑн? — пӳлчӗ Давыдов Ҫӑрттан мучие. — Санӑн каймалла вӗт-ха. Васка!

— Халех! Урана тӑхӑнатӑп та акӑ — пулчӗ те. Анчах эсӗ, христарати, ман сӑмаха ан пӳл-ха, ун пек тусан ман шухӑш айккинелле пӑрӑнса кайма пултарать, вара эпӗ сӑмах мӗн ҫинчен пынине манса кайма пултаратӑп. Ҫапла калатӑп ҫав. Макарушка мана ухмах тесе шутлать пулмалла, анчах вӑл питӗ йӑнӑшать! Манпа танлашма ҫамрӑк-ха вӑл, ӑс-пуҫ катӑкрах-ха унӑн, пӗтӗм шухӑшӗ чӗлхе ҫинче, а мана вара, ват ҫерҫие, пушӑ арпапа улталаймӑн, ҫук, улталаймӑн! Ӑна, Макара, манран ӑс кивҫен илсен те ҫылӑх пулмасть. Ҫапла ҫав.

Ҫӑрттан мучин пакӑлтатас кӑмӑлӗ ҫӗкленсе кайрӗ. Разметнов каланӑ пек, Ҫӑрттан мучи «хута кайрӗ» те, халь ӑна чарма йывӑр кӑна мар, май та ҫук. Пурнӑҫӗ ӑнман старикпе яланах ырӑ кӑмӑллӑ пулма тӑрӑшнӑ, ӑна хӗрхенес таранах кӑмӑллӑ пулнӑ Давыдов ку хутра ӑна чарма шутларӗ:

— Тӑхта-ха, мучи, чарӑн! Санӑн васкасах станицӑна каймалла вӗт, Шпортной мишавая илсе килмелле. Паллатӑн-и эсӗ ӑна?

— Станицӑра эпӗ санӑн Шпортнойна ҫеҫ мар, йытӑсене те пӗтӗмпех паллатӑп.

— Йытӑсем тӗлӗшпе эсӗ ӑста, факт! Анчах мана Шпортной кирлӗ. Ӑнланатӑн-и?

— Илсе килетӗп терӗм-ҫке сана, ҫураҫнӑ хӗре венчете илсе килнӗ пек килетӗп. Анчах эсӗ мана ан пул. Мӗнле сиенлӗ йӑла-ха вӑл санӑн: ҫын сӑмахне пӳлмелле! Эсӗ, Давыдов, Макарушкаран та япӑхрах пулса пыратӑн, тупата туршӑн! Ну, Нагульнов Тимошкӑна персе вӗлернӗ хуть, вӑл паттӑр казак, вӑл ман сӑмаха пӳлсен те, эпӗ ӑна кӑмӑллатӑп. Анчах эсӗ мӗнле паттӑрлӑ ӗҫ тунӑ-ха? Сана мӗншӗн кӑмӑлламалла-ха манӑн? Нимшӗн кӑмӑлламалли те ҫук! Эсӗ ак ливольвертпа ҫак ман пӗтӗм пурнӑҫа пӑсса янӑ шуйттан качакине персе вӗлер-ха ак, вара эпӗ саншӑн виличченех турра кӗлтӑвӑп, Макара юратнинчен те япӑх юратмӑп. Макар — паттӑр! Вӑл пӗтӗм наукӑна вӗренсе ҫитнӗ, халӗ англицки чӗлхепе ҫӑмӑллӑн калаҫма вӗренет; пуҫне те манран кая пӗлмест, автансен сассине те пуринчен лайӑхрах уйӑрать. Вӑл Лушкӑна та хӑй патӗнчен хӑваласа ячӗ, а эсӗ ӑна, ухмах, ачашлама пуҫларӑн, вӑл Тимошкӑна та, тӑшмана, пӗр пульӑпах персе ӳкернӗ.

— Тӑхӑн-ха эсӗ хӑвӑртрах! Мӗн йӑраланатӑн? — тӳсеймесӗр кӑшкӑрчӗ Давыдов.

Ҫӑрттан мучи, утӑ ҫинче ӗхлете-ӗхлете ун-кун ҫавӑрӑнкаласа, мӑкӑртатса илчӗ:

— Кантрисене ҫыхатӑп, курмастӑн-им? Тӗттӗмре мӗн шуйттанла ҫыхмалла ӑна!

— Эсӗ ҫутта тух!

— Кунтах мӗнле те пулин ҫыхӑп. Ҫапла ҫав, вӑт мӗнле ҫын вӑл, манӑн Макарушка. Вӑл хӑй ҫеҫ вӗренмест, мана та вӗрентме хӑтланать…

— Мӗне вӗрентет вара? — кулса ыйтрӗ Давыдов.

— Тӗрлӗ наукӑсене, — тӳррӗн каламарӗ Ҫӑрттан мучи. Вӑл тӗплӗн каласа парасшӑн пулмарӗ, ҫавӑнпа кӑмӑлсӑррӑн тепӗр хут:
— Тӗрлӗ наукӑсене тетӗп-ҫке, — тесе хучӗ.
— Ӑнлантӑн-и эсӗ? Халӗ эпӗ ют ҫӗршыв сӑмахӗсене вӗренме пуҫларӑм. Ку мӗн саншӑн?

— Нимӗн те ӑнланмастӑп. Мӗнле ют ҫӗршыв сӑмахӗсене?

— Эсӗ ун пекех тӑмсай пулсан, апла ыйтма та кирлӗ мар, — халӗ ӗнтӗ кӳренсе каларӗ Ҫӑрттан мучи, вара, сӑпса пекех ҫыпӑҫса ыйтусем панӑшӑн ҫилленнине уҫҫӑнах палӑртса, кӳренчӗклӗн мӑшӑлтатма пуҫларӗ.

— Ют ҫӗршыв сӑмахӗсем сана, мучи, вилнӗ ҫынна ип-сил кирлӗ пекех кирлӗ. Эсӗ васкарах пуҫтарӑн-ха, — паҫӑрхи пекех йӑл кулса каларӗ Давыдов.

Ҫӑрттан мучи ҫиллентернӗ кушак пек хӑрлатса илчӗ:

— Васкараххӑн! Калать вӗт-ха! Васкасси пӑрҫа тытнӑ чух тата ҫӗрле ют арӑм патӗнчен тарнӑ чухне, унӑн сана хӑвалакан упӑшки ура кӗлинех таптаса пынӑ чухне кирлӗ… Чӑпӑрккана ниепле те тупаймастӑп-ха, мур илесшӗ! Халь ҫеҫ алраччӗ, таҫта ҫӑвана кайса ҫухалчӗ, чӑпӑрккасӑр вара, ҫак качакана пула, эпӗ пӗр утӑм та тума пултараймастӑп. Акӑ, тупрӑм иккен, тав турра! Картус ӑҫта? Давыдов юлташ, эсӗ курман-и ман картуса? Эпӗ ӑна пуҫ айне хунӑччӗ-ҫке… Тӑн-пуҫ ҫӗтӗк аларан та япӑхланчӗ… Ну, тав турра, картуса та тупрӑм, халӗ ӗнтӗ аҫама ҫеҫ тупмалла, вара хатӗр эпӗ. Ах, шуйттан пуҫӗ, Трофим! Ӑна вӑл утӑ айне таптаса кӗртнӗ пулӗ-ха, халӗ ӗнтӗ шыра ҫӗрлеччен… Аса илтӗм! Аҫам киле юлнӑччӗ-ҫке манӑн… Ҫакнашкал шӑрӑхра мӗн тума кирлӗ-ха вӑл мана? Кунта мӗн тума илсе килнӗ пулӑттӑм-ха эпӗ ӑна?

Давыдов алӑкран тухса пӑхрӗ, ҫӑмӑл урапана кӳлнӗ ӑйӑрсене Островнов тилхепе епле ҫыхнине, вӗсене шӑппӑн темскер каласа ачашланине курчӗ.

— Яков Лукич кӳлме те ӗлкӗрнӗ, эсӗ ҫаплах пуҫтарӑнатӑн-ха! Хӑҫан йӑраланма пӑрахатӑн эсӗ, ват супнӑ? — ҫилленсе кӑшкӑрчӗ Давыдов.

Ҫӑрттан мучи хыттӑн та вӑраххӑн вӑрҫса илчӗ.

— Вӑт кун паян, ҫӗр ҫӑтманскер! Чӑннипе илсен, станицӑна кайма та кирлӗ мар пек. Паллӑсем пит япӑх! Вӗт, калӑр-ха эсир, картуса шыраса тупрӑм, халӗ тата енчӗк таҫта кайса кӗчӗ. Ырра-и ку? Шӑпах ҫапла ҫав, ырра мар ку. Ҫул ҫинче мӗнле те пулин инкек пулатех, урӑх ним те мар… Вӑт хӑямат, енчӗке тупаймастӑп шуйттан: Трофим ҫӑтса яман вӗт-ха ӑна? Ну, тур пулӑшрӗ, енчӗке те тупрӑм, халӗ кайма та юрать… Тен, каяссине ырана хӑваратпӑр? Паллӑсем ытла япӑх-ҫке… Турӑ кӗнекинче, — Матфейӑн мӗнле сыпӑкӗнчине маннӑ, — ну, ҫӑва патне-ха вӑл, кирек миҫемӗш пултӑр, анчах ахальтен: «Эсӗ, ҫул ҫӳревҫӗ, ҫула тухма хатӗрленнӗ чух паллӑсем куртӑн пулсан, вара килте лар, ан та тӑрмаш», — темен ӗнтӗ. Халӗ, Давыдов юлташ, татса пар эсӗ: паян каймалла-и манӑн е ҫук-и?

— Яра пар, мучи, халех кай! — хыттӑн хушрӗ Давыдов.

Ҫӑрттан мучи, ассӑн сывласа, анчах пӗр хирӗҫмесӗр, утӑ купи ҫинчен шуса анчӗ те, урисене ват ҫынла сӗтӗрсе, хӑй хыҫӗнче чӑпӑркка тытса, тӗттӗм кӗтесре тӑп тӑракан качака ҫине шиклӗн пӑха-пӑха, алӑк патнелле утрӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней