Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: 29-мӗш сыпӑк

Раздел: Уҫнӑ ҫерем. 1-мӗш кӗнеке

Автор: Наум Урхи, Никифор Ваҫанкка, Илле Тукташ, Уйӑп Мишши

Источник: Михаил Шолохов. Уҫнӑ ҫерем: роман. Пӗрремӗш кӗнеке. Наум Урхи, Никифор Ваҫанкка, Илле Тукташ, Уйӑп Мишши куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1959

Добавлен: 2019.11.10 00:11

Предложений: 78; Слово: 926

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Тепӗр кунне колхозран тухма ҫирӗм виҫӗ ҫын заявлени пачӗҫ. Пуринчен ытларах вӑтам хресченсем тухрӗҫ, вӗсем колхоза кӗрессе те чи кайран кӗнӗччӗ, пухусенче яланах нимӗн чӗнмесӗр ларса ирттеретчӗҫ, нарядчиксемпе пӗрехмаях тавлашатчӗҫ, ӗҫе тухасшӑнах марччӗ. Ҫавсем ҫинчен ӗнтӗ Нагульнов ҫапла каланӑччӗ: «Ара колхозниксем-и вӗсем? Ытахальтен кӑна, ни пулӑ, ни какай!» — тенӗччӗ. Колхозран, тӗрӗссипе каласан, бригадӑсенче пачах та усӑсӑр пулнӑ ҫынсем тухрӗҫ, колхозник пуласса та вӗсем власть умӗнче куҫ ӳкесрен шикленнине кура кӑна, те январь уйӑхӗнче пуҫланса кайнӑ хӑватлӑ юхӑм ҫавӑрса илнипе, те ыттисем колхоза туртӑннине кура, колхозник пулса тӑнӑ.

Давыдов, заявленисем йышӑннӑ чухне, вӗсене те ӳкӗте кӗртме хӑтланса пӑхрӗ, шухӑшласа пӑхма, кӑштах тӑхтама сӗнчӗ, анчах тухаканнисем хӑйсен сӑмахӗ ҫинчех тирӗнсе тӑчӗҫ. Юлашкинчен Давыдов аллине кӑна сулчӗ:

— Тухӑрах, граждансем, анчах ан манӑр: колхоза каялла йышӑнма ыйтас-тӑвас пулсан, — ун чухне эпир шухӑшласа пӑхӑпӑр, йышӑнмалла-и сире, ҫук-и!

— Эпир каялла йышӑнма ыйтасси пулмасть те пулӗ! Халь тепӗр хут колхозсӑр пурӑнма ӗмӗтленетпӗр… Ара вӑл, хӑвах куратӑн пулӗ, Давыдов, ӗлӗк те эпир, темле, колхозсӑрах пурӑнкаланӑ-ҫке, выҫӑ аптраса шыҫӑнман, хамӑр пурлӑхӑн хуҫисем хамӑрах пулнӑ, епле ака-суха тумаллине пире ют ҫынсем килсе кӑтартман… Ҫавӑнпа халӗ те колхозсӑрах пурӑнма шутлатпӑр, тунсӑхлас теместпӗр! — пуриншӗн те хуравларӗ, пӗтерсе хунӑ хӗрлӗрех-хӑмӑр тӗслӗ мӑйӑхӗ айӗн кулса, ӗнерхи колхозник Батальщиков Иван.

— Эпир те сирӗнсӗр епле те пулин пурӑнкалӑпӑр-ха! Йӗрсе-кулянса тӑрассӑмӑр ҫук, факт! Хӗрарӑм урапа ҫинчен ӳксе юлсан — кӗсрене ҫӑмӑлтарах теҫҫӗ, — касса татнӑ пек каласа хучӗ Давыдов.

— Вӑл ӗнтӗ, кӑмӑллӑнах уйрӑлса кайни, паллах, лайӑх япала. Чӳлмекпе чӳлмек пырса ҫапӑнаҫҫӗ те — пӗр кӳренмесӗрех ик ҫӗрелле сирпӗнеҫҫӗ. Хамӑр выльӑхсене бригадӑран киле илсе кайма ирӗк паратӑр пулӗ?

— Ҫук, ку ыйтӑва правленире лартатпӑр. Ыранччен тӑхтӑр.

— Тӑхтама вӑхӑт ҫук пирӗн. Эсир колхозпа, тен, ҫимӗк иртсен тин акма тытӑнатӑр пулӗ те, пирӗн авӑ халех хире тухмалла. Ыранччен тӑхтаса пӑхӑпӑр, анчах эсир ыран та пирӗн выльӑхсене памасӑр тӑрсан, вара хамӑрах илсе каятпӑр!

Батальщиков сассинче тӳррӗнех хӑратса калани сисӗнчӗ, ҫавӑнпа та Давыдов, ҫилӗ килнипе кӑштах хӗрелсе кайса, ӑна хирӗҫ ҫапла хуравларӗ:

— Правленинчен ыйтмасӑрах эсӗ колхоз витинчен мӗн те пулин илсе кайма епле пултарнине курасчӗ-ха манӑн! Пӗрремӗшӗнчен, памастпӑр, иккӗмӗшӗнчен тата, илсе кайсан та, — суд умӗнче ответ тытатӑн.

— Хамӑн выльӑхшӑн-и?

— Халлӗхе вӑл — колхозӑн-ха.

Колхозник пулнӑ ҫакнашкал ҫынсемпе Давыдов нимӗн чухлӗ те шеллесе тӑмасӑрах уйрӑлчӗ, анчах Демид Молчун колхозран тухма заявлени пани ӑна тӗлӗнтерчӗ. Демид каҫ пулас умӗн пырса кӗчӗ, питӗ ӳсӗр хӑй, тата яланхи пекех чӗмсӗр. Сывлӑх сунмасӑр-тумасӑрах хаҫат татӑкӗ тыттарчӗ, унта хаҫат тексчӗ урлах. «Колхозран кӑларӑр», тенӗ сӑмахсене кукӑр-макӑррӑн ҫыркаласа хунӑ.

Давыдов Молчунӑн сахал сӑмахлӑ заявленине ҫавӑркаласа тӑчӗ-тӑчӗ те кӑштах тӗлӗнсе, кӑмӑлсӑр сасӑпа:
— Мӗнле-ха эсӗ капла, э? — тесе ыйтрӗ.

— Тухса каятӑп, — кӗрлесе илчӗ Молчун.

— Ӑҫта? Мӗн тума?

— Колхозран ӗнтӗ.

— Ара мӗншӗн тухатӑн-ха? Ӑҫта каятӑн?

Демид чӗнмерӗ, сарлакан хӑлаҫланса ҫеҫ кӑтартрӗ.

— Ӑҫта куҫ курать, ҫавӑнталла сулӑнасшӑн эппин? — вӑл аллипе кӑтартнине ӑнлантарса пачӗ Разметнов.

— Во-во!

— Ҫапах та, мӗншӗн тухатӑн-ха эсӗ? — тӗпчесех ыйтрӗ Давыдов, ҫакӑн пек чухӑн ҫын — чӗмсӗр активист колхозран тухнинчен тӗлӗнсе.

— Ҫынсем тухаҫҫӗ те… Ну, эпӗ те вӗсем хыҫҫӑн.

— Ытах та ҫынсем чӑнкӑ ҫырманалла пуҫхӗрлӗ чӑмсан, эсӗ те чӑмас тетӗн-и вара? — хуллен ыйтрӗ йӑл кулса ларакан Разметнов.

— Ну, аплах хӑтланас ҫук, тӑванӑм! — Молчун янӑравлӑн ахӑлтатса кулса ячӗ. Унӑн кулли пушӑ пичке кӗмсӗртетнӗ пекех илтӗнет.

— Ну, мӗн тӑвӑн-ха, тухах эппин, — ассӑн сывласа илчӗ Давыдов, — хӑвӑн ӗнӳне илсе кайма пултаратӑн. Сана, чухӑн ҫынна, пӗр сӑмахсӑрах парса яратпӑр, факт. Паратпӑр-и, Разметнов?

— Тавӑрса парас пулать, — килӗшрӗ Разметнов, анчах Демид каллех уҫҫӑн та янӑравлӑн ахӑлтатса кулса ячӗ, пат каласа хучӗ:

— Мана вӑл ӗне кирлех те мар! Ӑна колхоза парнелетӗп. Эпӗ кӗрӳ пулатӑп пулмалла-ха. Ку мӗнле пек туйӑнать сире? Тӗлӗнтерет пулӗ ӗнтӗ? — терӗ те, сывпуллашмасӑрах тухса кайрӗ.

Давыдов кантӑкран пӑхрӗ: Молчун крыльца умӗнче пӗр хускалмасӑр тӑрать. Унӑн упанни пек ҫурӑмне, ҫухи таранах ылтӑн тӗслӗ кӑтрашка ҫӑм пусса илнӗ тӗреклӗ хӑмӑр ӗнсине анма пуҫланӑ йӑмӑх-хӗрлӗ хӗвел, ҫутине шеллемесӗр, ҫутатать. Колхоз картишне ҫурхи юр шывӗ тулса ларнӑ. Крыльца умӗнчен пуҫласа кӗлет таранах ҫав тери пысӑк шыв кӳлленчӗкӗ сарӑлса выртать. Пусма тӑрӑх ансан малалла, ҫатан карта ҫумӗпе, сӗлкӗшлӗ юрпа пылчӑка ашса такӑрлатнӑ сукмак тӑсӑлать. Ҫынсем вара, шыв кӳлленчӗкӗ аяккипе ҫаврӑнса, яланах ҫатан карта ҫумнерех пырса, карта юписенчен тытса утса иртеҫҫӗ. Демид анкӑ-минкӗ пуҫӗпе йывӑр шухӑша кайса тӑрать. Унтан тайкаланса илчӗ те сасартӑк, ӳсӗрле нимӗне уямасӑр-тумасӑрах, тӳрех шыва кӗрсе кайрӗ, ерипен, енчен енне сулкаланса, кӗлет патнелле танкӑлтатрӗ.

Ҫакна интересленсех сӑнаса пӑхса тӑракан Давыдов Молчун кӗлет умне тӑратнӑ лума илсе хапха патне пынине курчӗ.

— Ку ача, шуйттан пуҫӗ, пире тустарса тӑкма шухӑшламасть пуль те? — терӗ кантӑк умне пырса тӑнӑ Разметнов, вара кулса ячӗ. Молчун ҫине яланах вӑл ӑшшӑн, кӑмӑллӑн пӑхать, ҫав ҫыннӑн хӑватлӑ вӑй-халне калама ҫук хисеплет.

Молчун хапхана кӑштах уҫрӗ те пӑрланса ларнӑ юра мӗнпур вӑйран лумпа тӑрӑнтарчӗ, пӗрре тӑрантарсах виҫӗ пӑт чухлӗ пӑр купташкине катса кӑларчӗ. Пӑр катӑкӗсем пӑрлӑ ҫумӑр пекех хапхана пыра-пыра ҫапӑнчӗҫ, лумпа уҫса янӑ шыв ҫулӗ тӑрӑх картишӗнче кӳленсе тӑракан шыв пӗр сас-хурасӑр урамалла ыткӑнса тухрӗ.

— Ну, ку ҫын каллех колхозра пулать! — терӗ Разметнов, Давыдова хулпуҫҫинчен ярса тытса, Молчун ҫинелле кӑтартса. — Йӗркесӗрлӗхе асӑрхарӗ те, ӑна тӳрлетсе хӑварса, малалла утрӗ. Апла пулсан, унӑн чунӗ пирӗн хуҫалӑхрах тӑрса юлнӑ! Тӗрӗс калатӑп-и эпӗ?

* * *

Сталин юлташӑн статьи пичетленнӗ хаҫатсем района ҫитнӗ хыҫҫӑн райком Гремячири ячейкӑна сулӑнчӑк юлашкисене пӗтересси ҫинчен ӑнланмалла мар ҫырнӑ пысӑк директива ярса пачӗ. Пур енчен те ҫакӑ сисӗнсе тӑрать: районрисем йӑлтах аптраса ӳкнӗ иккен, унти пуҫлӑхсенчен нихӑшӗ те колхозсене тухса курӑнмаҫҫӗ, колхозран тухнисен пурлӑхӗпе мӗн тумалла? тесе ҫырса ярсан, парти райкомӗ те, Райполеводсоюз та нимӗнле ответ та памаҫҫӗ. Каярахпа тин, партин Центральнӑй Комитечӗ «Колхоз юхӑмӗнче парти линине пӑснисемпе кӗрешесси ҫинчен» кӑларнӑ постановление илнӗ хыҫҫӑн, райком ӑшталанма тытӑнчӗ: Гремячий Лог хутӑрне умлӑн-хыҫлӑнах: раскулачить тунӑ ҫынсен спискисене васкавлӑн тӑратма, пӗрлештернӗ вак-тӗвек выльӑхсемпе чӑх-чӗпсене колхозниксене каялла тавӑрса пама, суйлав прависӗр хӑварнӑ ҫынсен спискисене тепӗр хут пӑхса тухма хушакан хутсем килме пуҫларӗҫ. Ҫавсемпе пӗрлех официальнӑй пӗлтерӳ те килсе ҫитрӗ: унта Нагульнова мартӑн 28-мӗшӗнче, вунӑ сехетре ирхине, райком бюровӗпе районти Контроль комиссин пӗрлешӳллӗ ларӑвне пыма хушнӑ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней