Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: Лашалла хушамат

Автор: Иван Мучи

Источник: Антон Чехов. Калавсем. Чӑвашгосиздат, 1940. — 56–62 стр.

Добавлен: 2019.10.23 21:02

Предложений: 160; Слово: 875

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Здоровье

Булдаев хушаматлӑ отставной генерал-майорӑн шӑлӗ ыратнӑ. Ҫӑвар ӑшчиккине эрехпе, коньякпа чӳхесе аппаланнӑ вӑл, суракан шӑлне чӗлӗм лаприпе, опийпе, скипидарпа, краҫҫынпа тытса та пӑхнӑ, питҫӑмартине йода сӗрсе лартнӑ, хӑлха шӑтӑкӗсене спиртпа чиксе йӗпетнӗ мамӑкпа питӗрнӗ, ҫаксем ҫапах та е нимте пулӑшман, е ӑша йӗклентернӗ. Тухтӑр пырса кайнӑ. Шӑла вӑл чаваласа пӑхнӑ, хина ҫырса панӑ, пулӑшу ҫав-ҫавах пулман. Суракан шӑла кӑкласа пӑрахма сӗннине генерал йышӑнман. Килӗшсем — арӑмӗ, ачи-пӑчи, тарҫи-тӗрҫи, пӗчӗк повар Петька качкипех — кашниех ӑна хӑй пӗлнӗ имҫампа усӑ курса пӑхма сӗнеҫҫӗ. Булдаев приказчикӗ Иван Евсеич та ыттисем хыҫҫӑн ун патне пырса, ӑна чӗлхе вӗртерсе сипленме ӑс парса пӑхать.

— Лере, вунӑ ҫул каярах, акцизный Яков Васильч пурӑнатчӗ, — тет вӑл. — Шӑл сурнине чӗлхе вӗрсе сиплетчӗ — пит селӗм. Чӳрече еннелле ҫавӑрӑнса тӑратчӗ те пӑшӑлтаткаласа илетчӗ, суркалатчӗ, шӑл ыратни вара лӑштӑрах пулатчӗ. Ҫавӑн пек хӑват пур унӑн.

— Халӗ ӑҫта вӑл?

— Ара акцизнӑйран кӑларса янӑран вара хунямӗш патӗнче Саратовра пурӑнать. Шӑлпах пырне халь тӑрантарать. Эхер, камӑн шӑлӗ ыратать пулсан, ун патне килне пырать, сиплесе парать. Саратоврисене килӗнче хӑй патӗнче имлет, ют хуларисене вара — телеграф тӑрӑх. Ун патне телеграмма ярӑр, ваше превосходительство, ҫапла, ҫапла, тейӗр, турӑ чури Алексейӑн шӑлӗ сурать, пулӑшма ыйтатӑп, тейӗр. Сипленӗ укҫине вара почтӑпа ярӑн.

— Ан лӗпӗртет! Ултав ку!

— Сӑнамашкӑн ярса пӑхӑрах ӗнтӗ, ваше превосходительство! Эрех тесен, каҫсах каять, хӑй арӑмӗпе мар, немкӑпа пурӑнать, ятлаҫаканскер, ҫапах тӗлӗнмелле хӑватсем тӑвакан теме пулать ӑна.

— Ярса пӑхсам, Алёша! — йӑлӑнма тытӑнать генеральша. — Эсӗ вӗрӳҫе ӗненместӗн ак, эп хам сӑнаса курнӑ вара. Ху ӗненместӗн пулин те, ма ярса пӑхас мар вара? Аллу хӑрса лармӗ-ҫке уншӑн.

— Э, юрӗ-ҫке! — килӗшет Булдаев. — Кун пекех ыратсассӑн, акцизный патне мар, шуйттан патне те телеграмма парӑн… Ай-йой! Халӑм юлмарӗ. Ӑҫта пурӑнать вара сан акцизнӑю? Ун патне мӗнле ҫырмалла?

— Ӑна Саратовра кашни йытӑ-качка пӗлет, — тет приказчик. — Ваше превосходительство, апла-тӑк Саратов хулине ҫырма кӑмӑл тӑвӑр. Его благороди господин Яков Васильича…

— Васильича…

— Вара.

— Васильича… Яков Ваҫильича… хушамачӗпе каласассӑн… Хушаматне маннӑ иккен… Васильича… Шуйттан… Хушамачӗ мӗнлеччӗ-ха? Паҫӑр кунта килнӗ чухне астӑваттӑмччӗ… тӑх-та-ха… — Иван Евсеич куҫӗсене маччаналла пӑхтарса, тута хӗррисемпе пӑш-пӑш тума тытӑнать. Булдаевпа генеральша каҫса кайса кӗтеҫҫӗ.

— Ну, мӗнле ӗнтӗ? Хӑвӑртрах шухӑшла!

— Кӗҫех… Васильича… Яков Васильича… Асран кайнӑ. Калкал хушаматчӗ те… Лашалла хушаматчӗ пек астӑватӑп. Кобылинччи-ха? Ҫук, Кобылин мар… Тӑхта-ха… Жеребцов мар-и? Ҫук, Жеребцов та мар. Хушамачӗ лаша майлине астӑватӑп, анчах мӗнли — пуҫран панклатса тухнӑ.

— Жеребятников-и?

— Никак нет. Тӑхта-ха… Кобылицин… Кобылятников… Кобелев…

— Кобелев. Кобель тесе аҫа йытта калаҫҫӗ-ха. Апла вара лашалла мар, йытӑлла хушамат пулать. Жеребчиков-и?

— Ҫук, Жеребчиков та мар… Лошадинин… Лошаков… Жеребкин… Капла та мар.

— Ну, мӗнле ҫырас-ха манӑн? Ху шухӑшласа пӑх-ха ара!

— Халех… Лошадкин… Кобылкин… Коренной…

— Коренников-и? — ыйтрӗ генеральша.

— Никак нет. Пристяжкин… Ҫук апла та мар. Маннӑ.

— Мантӑн пулсан, мӗншӗн вара эсӗ, вилӳ карӑнманскер, ӑс пама кӗрӗшрӗн! — ҫилленчӗ генерал. — Тухса кай кунтан!

Иван Евсеич мӗшӗлтетсе тухать, генералӗ, хӑйне питҫӑмартинчен тытса, пӳлӗмӗсем тӑрӑх кускаласа ҫӳреме тытӑнать.

Приказчик сада тухать те, куҫӗсене пӗлӗтелле ярса, акцизныйӑн хушаматне аса илме тӑрӑшса ҫӳрет.

— Жеребчиков… Жеребковский… Жеребенко… ҫук апла мар. Лошаденский… Лошадевич… Жеребкович… Кобылянский…

Кӑшт тӑхтасан, улпут патне чӗнсе илеҫҫӗ ӑна.

— Аса илтӗн-и? — ыйтать генерал.

— Никак нет, ваше превосходительство!

— Тен, Конявски пуль? Лошадников? Ҫук-и? Килӗнчисем пурте пӗрне пӗри пӳлсех хушаматсем шухӑшласа кӑларма тытӑнаҫҫӗ. Лашасен ячӗсене ватӑ-ҫамрӑк, арлӑхпа ӑратлӑх тӗлӗшӗнчен пӗтӗмпех шута илсе тухаҫҫӗ, ҫилхисене, ура чӗрнисене, кӳлмелли таврашсене астуса пӑхаҫҫӗ. Улпут пурӑннӑ ҫуртра, садра, тарҫӑ-тӗрҫӗсем пурӑннӑ пӳртре тата шухнинче ҫынсем, кӗтесрен кӗтеселле утса ҫӳреҫҫӗ, хушамат шыраҫҫӗ…

Приказчика пӗрмаях пӳрте кеме хушса яраҫҫӗ.

— Табунов-и? — ыйтаҫҫӗ унран. — Копытин-и? Жеребовский-и?

— Никак нет, — тет те хирӗҫ Иван Евсеич, куҫӗсене ҫӳлелле пӑхтарса каллех хытӑ сасӑпа шухӑшлама тытӑнса каять. — Коненко… Конченко… Жеребеев… Кобылев…

— Атте! — ҫуйӑхса яни илтенет ача-пӑча пӳлӗмӗнчен. — Тройкин-и? Уздечкин-и?

Пӗтӗм усадьба йӑшӑлтатса каять. Тертленсе пӗтнӗ, чӑтӑмсӑр генерал кирлӗ хушамат тупаканнине пилӗк тенкӗ укҫа пама пулать, вара ҫынсем Иван Евсеич хыҫҫӑн полкки-полккипе ҫӳреме тытӑнаҫҫӗ.

— Гнедов! — теҫҫӗ ӑна. — Рысистый! Лошадицкий!

Каҫ та пулса ларать, хушамат ҫав-ҫавах тупӑнмасть. Телеграмма ямасӑрах ҫывӑрма выртаҫҫӗ вара.

Генерал ҫӗрӗпе ҫывӑрмасть, кӗтесрен кӗтеселле утса ҫӳрет, йӑнӑша-йӑнӑша илет… Ирхине, виҫҫӗмӗш сехетре килӗнчен тухать те приказчик чӳречинчен пырса шаккать.

— Меринов мар-и? — йӗресле ыйтать вӑл.

— Ҫук, Меринов мар, ваше превосходительство, — хирӗҫ тавӑрса калать те, айӑплӑ ҫын пек йывӑррӑн сывласа ярать Иван Евсеич.

— Тен хушамачӗ лашалла мар, мӗнле те пулин урӑхларах тӑр.

— Чӑнах, ваше превосходительство, лашалла… Шутсӑр лайӑх астӑватӑп.

— Мӗнле эсӗ манчӑк этем пулнӑ, ачам!.. Вӑл хушамат маншӑн халӗ тӗнчере чи хакли пулать. Муталанса пӗтрӗм. — Ирхине генерал каллех тухтӑр патне ярса килтерет.

— Тӑпӑлтарса пӑрахин ара, — ӑс тытать вӑл. — Текех чӑтма ҫук.

Тухтӑрӗ пырать, суракан шӑла нӑтӑртах кӑкласа пӑрахать, генералӗ лӑпсӑрах каять. Хӑй ӗҫне пӗтерсе, ӗҫленӗшен мӗн тивӗҫлине илсен, тухтӑр ҫемҫе урапи ҫине ларса килнелле юрттарать. Пус хапхин тепӗр енче уйра Иван Евсеича тӗл пулать вӑл… Приказчик ҫул хӗрне тӑнӑ та, ури айнелле тинкерсе пӑхса, тем ҫинчен шухӑшласа асапланать. Ҫамки тирне картлантаракан йӗрсемпе куҫӗсенчен унӑн шутсӑр тимлӗ, асаплӑ шухӑшсем пулни курӑнать.

— Буланов… Чересседельников… — мӑкӑртатса тӑрать вӑл. — Засупонин… Лошадский…

— Иван Евсеич! — тесе сӑмах хушать ӑна тухтӑр… — Санран пӗр пилӗк виҫе сӗлӗ илме пулмӗ-ши, ачамкка? Хамӑрӑн мужиксемех мана сутаҫҫӗ те, сӗлли майсӑр начар-ҫке…

Тухтӑр ҫинелле кӑн пӑхса илет Иван Евсеич, темӗнле нӗрсӗр елпӗрсе кулса илет, унтан сӑмах шарламасӑр, аллисене шарт ҫапса ярса, урнӑ йытӑран тарнӑ пекех, усадьба еннелле тапса сикет.

Вӗрхӗнтерсе генерал кабинетне пырса кӗрсе, хӑйшӗн ют сасӑпа:
— Шухӑшласа тупрӑм, ваше превосходительство! — тесе кӑшкӑрса ярать савӑнса.
— Турӑ ыр сывлӑх патӑр тухтӑра, шухӑшласа тупрӑм. Овсов! Акцизныйӑн хушамачӗ Овсов! Овсов, ваше превосходительство! Телеграмма Овсов патне ямалла.

— Ме сана! — тет генерал йӗрӗнсе, икӗ чӑмӑрӗ пӳрнисем хушшинчен икӗ-мулкач туса кӑтартса, унӑн пичӗ умне илсе пырса. — Мана санӑн лашалла хушамату текех кирлӗ мар. Ме сана!

Сайт:

 

Статистика

...подробней