Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: XVII. Тир хуҫи

Раздел: Пӗччен парус шуррӑн курӑнать

Автор: Александр Ярлыкин

Источник: Валентин Катаев. Пӗччен парус шуррӑн курӑнать. Александр Ярлыкин куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1949

Добавлен: 2019.09.26 00:42

Предложений: 178; Слово: 1661

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Военное

Аслашшӗпе Гаврик сывӑ мар ҫынна халлӗхе никама та кӑтартмалла мар, тесе калаҫса татӑлчӗҫ. Пуринчен ытларах ӑна хула больницине яма юрамасть, унта пырсан тӳрех паспорт ыйтаҫҫӗ.

Аслашшӗ шучӗпе, матросӑн пит йывӑрах мар вӗри чир. Вӑл часах иртмелле. Вара — хӑйшӗн хӑй шухӑшлатӑр.

Тул ҫутӑлса ҫитрӗ — каллех тинӗсе тухмалла. Чирлӗ ҫын ҫывӑрман.

Ҫӗрлехи тарпа вӑйран кайнипе, вӑл хускалмасӑр ҫурӑмӗ ҫинче выртать. Тӑна кӗнӗ куҫӗсемпе вӑл хуралса кайнӑ хӑма ҫине, утмӑлтурат чечекӗсен ҫыххипе лартса илемлетнӗ турӑш ҫине пӑхса выртать.

— Сисетӗн-и? — ыйтрӗ старик чирлӗ ҫын патне пырса.

Леш тутисене хускатса илчӗ. «Сисетӗп» тесе калас пек туйӑнчӗ.

— Ҫӑмӑлланчӗ-и?

Чирле ҫын куҫӗсене хупрӗ.

— Санӑн, тен, ҫиес килет пуль? Старик ҫӳлӗк ҫинчи ҫӑкӑрпа пӑтӑ ҫине кӑтартрӗ. Матрос кӑшт пуҫне сулчӗ те: «Ҫук», — терӗ.

— Ну, ху пӗлетӗн. Итле, ывӑлӑм… Пирӗн тинӗсе бычоксем тытма каймалла. Сисетӗн-и? Эпир сана кунта пӗчченех хӑваратпӑр, тул енчен ҫӑрапа питӗретпӗр. Пире шанма пултаратӑн. Эпир сан пек ҫынсемех. Хура тинӗс ҫыннисем. Сисетӗн-и? Эсӗ кунта шӑп вырт, кан. Кам та пулин килсе шаккасан, ан чӗн, урӑх нимӗн те кирлӗ мар. Эпир Гаврикпа ӗҫе часах пӗтеретпӗр те, хӑвӑрт таврӑнатпӑр. Эпӗ сан валли куркапа шыв лартса хӑварӑп, ӗҫес килсен ӗҫ, вӑл юрать. Нимӗн ҫинчен те ан шухӑшла, шанма пултаратӑн. Эсӗ сисетӗн-и?

Старик сывӑ мар ҫынпа, нимӗн пӗлмен ачапа сӑмахланӑ пек, сӑмахлать, кашни икӗ сӑмах урлӑ: «Сисетӗн-и?», тесе каласа хурать.

Матрос ун ҫине вӑйсӑрланнӑ куҫӗсемпе кулса пӑхса выртать, тӑрсан-тӑрсан куҫӗсене хупса илет старикпе килӗшет: ан чӑрман, ӑнланатӑп сана, тесе каласшӑн пек пулать.

Матроса питӗрсе хӑварса, пулӑҫсем ӗҫе тухса кайнӑ. Пӗр тӑватӑ сехетрен килне таврӑнсан, килте пурте йӗркеллех пулнӑ. Чирлӗ ҫынни ҫывӑрнӑ.

Хальхинче вӗсен ӗҫӗ ӑннӑ. Вӗсем виҫҫӗр алла яхӑн лайӑх та шултӑра бычоксем тытнӑ. Старик паян Микул-турӑ ҫине ӑшшӑн пӑхса пӗркӗленнӗ тутисемпе кавлесе илчӗ те, ҫапла каларӗ:

— Юрать. Паян юрать. Креветка ҫеҫ те, ҫапах шултӑрисем лекрӗҫ. Сана та, турӑ, сывлӑх патӑр.

Анчах святой, хӑйӗн вӑй-хӑватне астуса, старик ҫине ҫилленсе мӑнкӑмӑллӑн пӑхса ҫапла каласшӑн пек туйӑннӑ: «Эсӗ ху иккӗленсе ҫӳретӗн, мана айван тесе те ятлаҫатӑн. Эсӗ ху айван!»

Бычоксемпе старик пасара хӑй кайма шутларӗ. Мадам Стороженкопа малашне мӗнле ӗҫлесси ҫинчен паян тӗплӗн калаҫса татӑлмалла. Атту мӗнле япала ку: хуть те мӗн чухлӗ тавар пар, укҫа пачах та тухмасть. Ун пек пулсан малашне пулӑ тытма та пӑрахма лекет.

Паян ун ҫинчен сӑмахлама та май пур. Тавара кӑтартма та намӑс мар. Бычоксем пӗринчен тепри лайӑхрах.

Пасара Гаврикӑн та каяс килнӗ. Унтан таврӑннӑ чухне Петя патне кӗрсе тухма пулать, юлашкинчен тата кӗтесре кӑвас ӗҫсен те аванччӗ.

Анчах матроса пӗччен пӑрахса хӑварма хӑрушӑ, паян вырсарникун, ҫавӑнпа та ҫыран хӗррине хулари халӑх нумай пуҫтарӑнма пултарать.

Аслашшӗ йӗпе корзинкине хулпуҫҫи ҫине хучӗ те пасар еннелле уттарчӗ. Гаврик куркари шыва улӑштарчӗ. Шӑнасем аптратасран матросӑн урисем ҫине витрӗ, алӑк ҫине ҫӑра ҫакрӗ те, кӑшт уҫӑлса ҫӳрес шутпа урамалла тухса кайрӗ.

Унта инҫех мар, ҫыран хӗрринче, тӗрлӗрен йӑпанмалли япаласем пур: пӗчӗк ресторан, ресторанӑн пахча пур тата кегельбан пур, тир, карусель, зельтерски шыв тата пылак япаласем сутакан будка, вӑй виҫекен автомат, пӗр сӑмахпа каласан, унта пӗчӗк ярмарка пекех.

Гаврикшӑн унта курса ҫӳресси чаплӑ праҫник пекех пулнӑ.

Кӑнтӑрлахи кӗлӗрен тухайман-ха. Ҫӳлте, чӑнкӑ ҫырансем тӗлӗнче, тинӗс хӗрринчи чиркӳсен чанӗсен сассисем янӑранӑ.

Аялта хуллен вӗрекен ҫил тӑрсан-тӑрсан юр пек шурӑ, ҫав чансен сасси пекех ҫаврака та уҫӑ пӗлӗтсене хуллен хӑваласа каять.

Ярмаркӑра ҫынсем пуҫтарӑнайман-ха. Анчах капӑр тумланнӑ хула ҫыннисем карусель таврашӗнче ҫӳреҫҫӗ, ун ҫинӗ витнӗ шурӑ шӑналӑка хывассине кӗтсе тараҫҫӗ.

Кегельбанран пӗр ансӑр хӑма тӑрӑх кустарса янӑ чугун шар кӗмсӗртетни илтӗнет. Шар пайтах кусса пырать, вӑл кайнӑҫемӗн унӑн сасси вӑйсӑрланать, вара сасартӑк, кӑшт шӑпланнӑ хыҫҫӑн, сарӑ акаци лартса тухнӑ хӳме леш енчен сапаланса кайнӑ кегельсем шӑнкӑртатни илтӗнет. Тата хутран-ситрен такам пени илтӗнет. Хӑш чухне, хытах мар пӑшал сасси хыҫҫӑн, бутылка ванса саланнӑ сасӑ тата машина механизмӗ ӗҫлени илтӗнет.

Гаврик, тир балаганӗ патне пырса алӑк патӗнче чарӑнса, темрен те тутлӑ пек туйӑнакан пӑшал тарӗн шӑршине шӑршлать.

Пӑшал тӗтӗмӗн йӳҫенкӗрех тути чӗлхе ҫинче те сисӗнет.

Эх, ҫав юри тунӑ стойка ҫинче илемлӗ лартса тухнӑ пӑшалсем! Вӗсен тимӗр пек хытӑ йывӑҫран якатса тунӑ приклачӗсене, алӑ ан шутӑр тесе, тытмалли тӗлӗсене илемлӗ касса тӗрӗленӗ. Кӗтеслетсе тунӑ парка кӗпҫине кӑвак хурҫӑран тунӑ. Кӗпҫи вӗҫӗнче пуля тухма пӑрҫа пысӑкӑш шӑтӑк пур. Кӑвак хурҫӑ мушка. Тата ҫӑмӑл ҫӗкленекен затвор рамки.

Чи пуян ҫын ачисем те вӑл пӑшалсем ҫинчен ялан шухӑшлаҫҫӗ. «Монтекристо» сӑмаха илтсен ачасен пурин те чӗрисем хӑвӑрт тапаҫҫӗ.

Вӑл сӑмахра пур лайӑх сӑмахсен пӗлтерӗшӗ пухӑннӑ: юмахри пуянлӑх, телей, мухтавлӑх тата хӑюлӑх.

Монтекристо пурри велосипед пурринчен те маларах шутланать.

Монтекристо пур ачасен чапӗ хӑйсем пурӑнакан кварталтан чылай аякка сарӑлнӑ. Вӗсем ҫинчен асӑнсан ак ҫапла калаҫҫӗ: «Леш Ришелье урамӗнче пурӑнакан Володька, унӑн монтекристо пур», — теҫҫӗ.

Паллах, Гаврик монтекристо ҫинчен шухӑшлама та пултарайман. Вӑл унпа пӗрре персе пӑхасси ҫинчен те шухӑшлама хӑяйман, мӗншӗн тесен унпа пӗрре пеме ытла та хаклӑ тӑнӑ: пилӗк пус! Унпа персе пӑхма пуянтарах ҫын ҫеҫ пултарнӑ.

Гаврик тӗлӗнмелле пӑшалтан пӗрре тӗллесе пересси ҫинчен ҫеҫ шухӑшлама хӑйнӑ. Тир хуҫи хӑш чухне Гаврика тӗллесе пӑхма ирӗк паркаланӑ.

Халӗ тир патӗнче пӗр ҫын пур, ҫавӑнпа та тӗллесе пӑхасси ҫинчен шухӑшлама та ҫук. Ҫав ҫын кайсан ҫеҫ Гаврик тир хуҫинчен тӗллесе пӑхма ыйтма пултарать.

Анчах леш ҫынни кайма васкамасть. Вӑл скороход сандали тӑхӑннӑ тӗреклӗ урисене сарса пенинчен ытларах хуҫипе сӑмахласа вӑхӑта ирттерет.

Хуҫи ҫавӑрӑнса пӑхнӑ вӑхӑтра Гаврик ӑна сывлӑх сунса:
— Турӑ пулӑштӑр сире. Праҫникпе! — терӗ.

Хуҫа та Гаврика пуҫне хуллен тайрӗ. Ҫавӑн пек чаплӑ хуҫа урӑхла тума та пултарайман. Анчах ку лайӑх-ха. Хуҫан кӑмӑлӗ паян лайӑх иккенне тата вӑл Гаврика монтекристо пӑшала тытса пӑхма ирӗк пама пултарассине кӑтартать.

Ача, тир патне ҫывхарса, унӑн алӑкӗ патнех пычӗ.

Вӑл ҫакӑнса тӑракан пистолетсене, пӑшала тӗрӗнтерсе тӗллемелли туратлӑ япалана, мишеньсем лартмалли хатӗрсене ытараймасӑр пӑхать.

Ку япаласенчен пуринчен ытларах пӗри ача кӑмӑлне каять. Ку япала Япони броненосецӗ. Унӑн тупписем, ялавӗсем пур. Ун тавра шӑвӑҫран тунӑ симӗс тинӗс хумӗсем.

Тинӗсрен пӗр патак курӑнса тӑрать, тӑрринче пӗр ҫаврашка пур. Ҫав ҫаврашкана пӑшалтан лектерсен, броненосец ҫавӑнтах ҫурмаран кӗрӗслетсе ҫурӑлать те тинӗсе путать. Ун вырӑнне шӑвӑҫран тунӑ взрыв пайӑркисем сиксе тухаҫҫӗ.

Паллах ӗнтӗ, пӗр-пӗрин хыҫҫӑн лента тӑрӑх шуса пыракан барабан ҫапакан мулкачсем хушшинче, балеринӑсем, вӑлти ҫине пушмак ҫакнӑ пулӑҫсем, бутылкӑсем хушшинче илемӗ енчен те, интересӗ енчен те Япони броненосецӗ пӗрремӗш вырӑнта тӑрать.

Нумаях та пулмасть японецсем Цусима патӗнче вырӑссен мӗнпур флотне путарни ҫинчен пурте пӗлеҫҫӗ, ҫавӑнпа тирта перекенсем хушшинче япошкӑсене тавӑрма тӑрӑшакансем час-часах тупӑнаҫҫӗ.

Тирта тата чӑн-чӑн пӗчӗк фонтан пур. Ӑна сайра-хутра ҫеҫ, ятарласа заказ панӑ тӑрӑх ҫеҫ яраҫҫӗ. Шыв пайӑрки ҫине хуҫи целлулоидран тунӑ ҫӑмӑл шарик хурать. Шыв ӑна ҫавӑркалать, пӗрре ҫӳлелле ывӑтать, тепре аялалла антарать. Ку питех те тӗлӗнмелле япала.

Ӑна лектерме ытла та хӗн пулнӑ. Перекенсем, хӗрсе ҫитсе, вуншар, вунпилӗкшер пуля переҫҫӗ, ҫапах та час-часах пӗр лектереймесӗрех иртсе каяҫҫӗ.

Анчах кам та пулин ҫав шарика персе ӳкерсен, уншӑн ӑна пӗрре укҫасӑрах пертереҫҫӗ.

— Апла пулсан, сирӗн ӗнер каҫхине кунта нимӗн те пулман-и? — терӗ тира пынӑ леш ҫын илемлӗ пӑшалпа выляса. Пӑшалӗ унӑн пысӑк аллисенче питӗ пӗчӗккӗн курӑнать.

— Нимех те пулман пек.

— Ҫапла-а.

Ҫын куҫӗсемпе мӗне те пулин тӗллесшӗн шырать. Вӑл кӑвак куҫлӑхне хыврӗ, вара унӑн хулӑн сӑмсин икӗ аяккинче мерчен тӗслӗ икӗ путӑк палӑрчӗҫ. Вӑл барабан тытнӑ мулкача тӗллерӗ. Анчах, тем шухӑша кайса, пемесӗрех пӑшалне антарчӗ.

— Кунти пулӑҫсем те нимӗн те каласа памарӗҫ-и?

— Ҫук, каламарӗҫ.

— Гм…

Ҫын каллех пӑшалне тӗллерӗ, унтан каллех антарчӗ.

— Эпӗ ӗнер каҫхине ҫакӑнта ҫырана хирӗҫ «Тургенев» ҫинчен пӗр ҫын шыва ӳкнӗ тенине илтрӗм. Эсир нимӗн те илтмен-и?

— Нимӗн те илтмен.

Гаврик сывлама чарӑнчӗ. Ун ҫине пӗр витре пӑр пек сивӗ шыв сапнӑ пекех пулчӗ. Чӗрине темӗн хӗсрӗ, вӑл тапни те илтӗнмест. Урисем ҫемҫелчӗҫ. Ача вырӑнтан хускалма хӑраса тӑчӗ.

— Эпӗ пароход ҫинчен полицисем шыракан ҫын сикнӗ тенине илтрӗм. Акӑ, ҫакӑнта, ҫак ҫыран тӗлӗнче. Пӗлместӗр-и?

— Сирӗнтен пуҫласа илтетӗп.

Сӳпӗлтетме юратакан мӑйӑхлӑ ҫын тир хуҫине тахҫанах йӑлӑхтарса ҫитернӗ курӑнать.

Хуҫи леш ҫын умӗнче Бельги патронӗсен симӗс коробкине аллинче ҫавӑркалать, йӑлӑхнипе анасласран аран чарӑнса тӑрать. Вӑл ӗнтӗ тӗрӗсех шухӑшланӑ; пӑшал пеме килнӗ пулсан, пер. Ҫынпа калаҫассу килет пулсан, — пӑшал пенӗ хушӑра та калаҫма пулать. Анчах, калаҫас пулсан, интереслӗ япаласем ҫинчен, калӑпӑр, циклодромра велосипедпа ӑмӑртса чупни е Япони вӑрҫи ҫинчен калаҫма юрать. Унӑн пӗркеленнӗ ватӑ пичӗ ҫине пӑхсан, вал хытӑ ывӑнни палӑрнӑ.

Гаврик ӑна чӗререн хӗрхеннӗ. Вӑл ҫӳҫне чалӑш каснӑ, кукӑр ураллӑ, кӗпи витӗр ҫӑмлӑ кӑкӑрӗ курӑнакан ҫынна, ытти ачасем пекех, питӗ юратнӑ.

Гаврик пӗлет: ку ҫын укҫа нумай тупать пулин те, кӗсьинче унӑн нихӑҫан та пӗр пус укҫа та ҫук. Унӑн яланах кама та пулин парӑм тӳлемелле, нихӑҫан та вӑл пӑшӑрханмасӑр ҫӳремест. Вӑл ӗлӗк циркра наездник пулнӑ теҫҫӗ, анчах вӑл пӗррехинче темӗнле киревсӗр ӗҫшӗн цирк хуҫине хулӑпа питӗнчен ҫапнӑ, тет. Вара ӑна кӑларса янӑ. Татӑк ҫӑкӑрсӑр, кӗсьере кашкӑр билечӗпе, вӑл лашасене ӑмӑртса чуптарнӑ ҫӗрте укҫалла выляма тытӑнать, ҫав вӑйӑ хӑйне те пӗтернӗ вара. Халӗ вӑл пур вӑйя та вылять, ачасемпе «пушарла» выляма та ӳркенмест.

Иртӗнес шухӑш унӑн чунне ӗмӗр кышласа пурӑннӑ.

Вӑл хӑш чухне хӑй ҫийӗнчи япаласене те пӗтӗмпех выляса яни те пулнӑ. Калӑпӑр, вӑл халӗ тӑхӑнакан пушмакӗ те унӑн хӑйӗн мар. Хӑйӗнне вӑл ҫу пуҫламӑшӗнчех «ҫирӗм пӗррелле» выляса янӑ. Халӗ вӑл, хӑйӗн ӗҫне пӗтерсен, пушмакӗсене хывса аллинче тытса каять. Хул хушшине пӑшалсен, пистолетсен ещӗкӗсене хӗстерет те, выляса ярасран хӑраса, ирччен сыхласа усрама Кӗҫӗн Арнаутски урамра пурӑнакан пӗр дворник патне кайса хурать.

Пӗрре вӑл Гаврик умӗнчех ҫыран хӗрринче ҫӳрекен пӗр ҫынпа, вӗҫсе пыракан ҫерҫине монтекристӑран лектереп тесе, аллӑ пус ҫинчен тавлашнӑ. Паллах, вӑл ҫерҫине лектереймен.

Ун хыҫҫӑн вӑл нумайччен вӑтанса, пӑшалӗ ҫине тӗлӗнсе пӑхса тӑнине курсан, унтан саплӑклӑ пиншакӗн подкладки айӗнчен аллӑ пус укҫа кӑларса шуралса кайса леш ҫынна панине курсан, Гаврикӑн ӑна хӗрхенсе йӗресси килнӗ. Леш ҫын, кула-кула, укҫана илмесӗр ӗҫе кулӑ енне ҫавӑрса ярасшӑн пулнӑ. Анчах тир хуҫи, ун ҫине ҫав тери ҫилленсе, ухмахланнӑ пек хӗрелсе кайнӑ куҫӗсемпе пӑхса илсен, ҫын укҫана хӑвӑртрах илет те хӑйӗн кӗсьине чикет.

Вӑл кун вара хуҫа хӑйӗн тирне кӑнтӑрлахи апат ҫиме те хупман.

— …Эпӗ сана, господин, балеринӑна пеме сӗнетӗп. Вара хӑвӑрах курӑр, вӑл урисемпе мӗнле илемлӗ тунине, — терӗ тир хуҫи кӑшт полякла тухакан чӗлхепе. Вӑл, куҫлӑх тӑхӑннӑ ҫыннӑн сӑмахӗсене чарса, ӑна пӑшал перес еннелле ҫавӑрасшӑн пулчӗ.

— Ҫапах та пит тӗлӗнмелле — никам та нимӗн те пӗлмест, — терӗ те вӑл, ҫавӑнтах Гаврика курчӗ.

Вӑл ӑна урисенчен пуҫласа пуҫӗ таранах хӑвӑрт пӑхса илчӗ.

— Ача, эсӗ кунтисем-и?

— Кунтисем, — терӗ Гаврик темӗнле ҫинҫе сасӑпа.

— Пулӑҫсен-и?

— Пулӑҫсен.

— Мӗн вӑтанса тӑратӑн эсӗ? Кӗр, ан хӑра! Гаврик унӑн шӑрт пек хытӑ пӗтӗрнӗ, вакса пек хура мӑйӑхӗсем ҫине, пӗтӗм пичӗ урлӑ ҫыпӑҫтарнӑ пластырь ҫине пӑхса, урисене аран улӑштарса, хӑраса, ун патне ҫывхарса пычӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней