Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: 13 сыпӑк

Раздел: Аслӑ хирӗҫтӑру –> Иккӗмӗш кӗнеке. Мускав ҫути

Автор: Митта Ваҫлейӗ

Источник: Лев Кассиль. Аслӑ хирӗҫтӑру. Митта Ваҫлейӗ куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑвашгосиздат, 1950

Добавлен: 2019.09.16 21:58

Предложений: 188; Слово: 1410

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Военное

Вӑрҫӑ пырать

«Пырать тивлетлӗ халӑхӑн сӑвап кӳрен вӑрҫи!» — куллен ир ҫинче юрлать радио. Кун ҫавӑнпа пуҫланать. Хӑватлӑн янракан арҫын сассисем кашни ир юрлаҫҫӗ: «Ҫӗклен, таса хаярлӑхӑн ҫиҫсе тӑран хӗҫҫи, пырать тивлетлӗ халӑхӑн сӑвап кӳрен вӑрҫи…» Ун хыҫҫӑн Совет Информбюровӗн сводкине параҫҫӗ. Чӗрен чи ыратакан кӗтесӗсене тӑрӑна-тӑрӑна лараҫҫӗ ҫав сводкӑсем. Смоленска илнӗ, Киева панӑ. Карта ҫине пӑхма та йывӑр. Шӑп ҫак карта тӑрӑх нумай пулмасть эпӗ СССР географийӗпе экзамен панӑччӗ. Килте никам та ҫук чухне эпӗ, алла час-часах циркуль тытса карта ҫинчи ҫулсене виҫе-виҫе илетӗп. Акӑ халӗ те государство чиккипе Мускав хушшине виҫсе пӑхрӑм, унтан Минскпа хамӑр хушӑра мӗн чухлӗ иккенне шайларӑм. Смоленск шӑп варринче, вӑта ҫӗрте. Халӗ ӗнтӗ вӑта ҫӗрте, нимӗҫсемпе Мускав хушшинче, Вязьма хули… Чун кӳтсе килет, чӗрере ҫуйхав тапранать — Мускавшӑн, атте-аннешӗн, хамӑн пионерсемшӗн ӑш вӑркать, ҫӑвара темӗнле ирсӗр тутӑ, ешӗл шенкер майлӑскер, килет, апат анмасть. Атте пӑшӑрханать.

— Эсӗ, Симочка, мӗнле пулсан та, вӑй илме тӑрӑш. Ҫиес килмесен те ҫи… Малашне темӗн те чӑтмалла пулӗ — халӗ ун ҫинчен калаймӑпӑр. Ҫи эс, ҫи, ҫи — пур чухне.

— Мӗн курса тӑрӑпӑр, Энтрюш, мӗн кӑна пулӗ? — хӳхленӗ пек калаҫать анне. — Авӑ Бурмиловсем Тятюка Хусана леҫсе янӑ. Вӑтӑр тӑваттӑмӗш хваттертисем те пӗтӗмӗшпех эвакуацине кайнӑ. Тен эпир те, май пур пек чухне, Симӑна Георги патне ӑсатар мар-и?

— Ниҫта та каяс ҫук эп, анне. Манатӑр, эпӗ кун пирки тахҫанах каланӑ.

Ӑҫтан эп халӗ тин хамӑн пионерсене, хамӑн Мускава пӑрахса кайма пултарӑп-ха? Мускава халиччен кун пек эп нихҫан та юратман. Ӑна ҫакӑн пек хӑрушлӑх юнаса тӑнине пӗлсе, эпӗ аякра пӗр кун та чӑтас ҫук.

Амедран хыпар тавраш нумайранпа ҫук. Юлашки ҫырӑвӗпе вӑл хӑй ӑҫтине пӗлтерчӗ, ун чух вӑл утлӑ ҫар чаҫӗнче формированире пулнӑ, назначени кӗтсе тӑнӑ. Тен, халӗ вӑрҫа та кӗнӗ пуль?..

Чуна йывӑр сехетсенче е ытла та хӑрушӑ пула пуҫласан, Расщепейӗн тутӑрпа чӗркесе усракан ҫуннӑ блокнотне тытатӑп. Эпӗ ӑна ҫурт тӑррине те илсе хӑпаратӑп, ҫавӑн пекех дежурнӑй пулман кунсенче, тревога-мӗн тухсан, хӳтлӗхе аннӑ чух та хамран хӑвармастӑп. Александр Дмитриевичран мӗн юлнӑ пекки халь ӗнтӗ пӗтӗмпех ҫакӑнта.

Кӗнекере темиҫе страница тӑркаласа юлнӑ, вӗсене эп вунӑ хут та вуларӑм пуль. Расщепей ҫырнисенчен сыхланнӑ пеккисене халӗ эп пӑхмасӑр калама хатӗр. Уйрӑмах мана Расщепей хӑй аллине Лев Николаевич Толстойӑн дневникӗнчен ҫырса илнӗ пӗр вырӑн кӑмӑла кайрӗ, асра тӑрса юлчӗ: «Паттӑрлӑх пулсан, чун вӑйӗсем, нимӗнле обстоятельствӑсене пӑхмасӑрах, пӗр пек ӗҫлеҫҫӗ. Икӗ тӗслӗ паттӑрлӑх пур теме пулать: пӗри мораллӗ, тепри — физически. Мораллӗ паттӑрлӑх, хӑрушлӑха ӑнланса илнинчен мар, парӑм мӗн иккенне пӗлсе тӑнинчен, пӗр сӑмахпа — мораллӗ туртӑмсенчен килет. Физически паттӑрлӑх физически мӗн кирлипе ҫыхӑнса тӑрать, хӑрушлӑха туйнинчен килет, хӑш чухне унтан килмесӗр те пулма пултарать. Пӗрремӗшӗн тӗслӗхӗ: Тӑван ҫӗршывшӑн е пӗр-пӗр ҫыншӑн хӑйне хӑй хӗрхенменни…»

Малалли страница ӗнсе кайнӑ, паллӑ мар — Толстой физически паттӑрлӑх тесе мӗне каланине Расщепей ҫырса илнӗ-ши, ҫук-ши. Ҫак ҫыру мана нумай шухӑшлаттарчӗ. Акӑ эп ҫиритти ҫинче чухнехи — вӑл, ахӑрнех, тем тесен те, мораллӗ паттӑрлӑх пулӗ. Ну юрӗ, Жмырев, хӑйне кӑтартас тесе, ҫунтаракан бомба ҫине сиксе ӳкни мӗскер пулать? Тен, вӑл та мораллӗ паттӑрлӑх пулӗ? Ҫук, ӑна вӑл хӑйшӗн, хӑйӗн персонишӗн тунӑ. Апла пулсан, ку физически паттӑрлӑх пулать пулмалла…

Кӗнекере ҫуррине яхӑн сыхланнӑ заметкӑсем татах та чылай.

Ҫакӑн пеккисем пур:

«Паскаль таҫта ҫапла каланӑ: эпир пурӑнмастпӑр — эпир кӗтетпӗр, шанса тӑратпӑр» — тенӗ.

Ҫавӑнтах тепӗр тӗслӗ карандашпа, тарӑхнӑн ярӑнтарса, Расщепей ҫапла ҫырса хунӑ:

«Аван позици, мӗн калама! Эпир кӗтместпӗр, эпир тӑватпӑр! Шанса тӑмастпӑр — пӗлсе тӑратпӑр. Тӑвасси, кӗрешесси, шырасси, тупасси — вара ҫак пурнӑҫ мар-и! Пурнӑҫ вӑл — шырав…»

Малалли страница каллех ҫуннӑ.

Эпӗ ҫак кӗнекере Александр Дмитриевичран хӑйӗнчен пӗрре кӑна мар илтнӗ сӑмахсене те тупрӑм:

«Пионерсем патӗнче тухса калама хатӗрленӗ тезиссем.

Чи кирли, эпир ҫамрӑксенче аталантармалли туйӑмсенчен пӗри, — этемӗн шалти тивӗҫлӗхне юратма вӗрентесси, ҫакӑн ҫине асӑрханса, тимлӗн пӑхтарасси. Этемӗн тивӗҫлӗхӗ — акӑ мӗн чи кирли. Ытти хӑех килет. Капиталист этеме хисеплемест. Вӑл ӑна пусмӑр айне тӑвать, мӗнпур пек сӗткене сӑхса илет. Ҫынна хисеплет пулсан, вӑл ӑна эксплуатацилемӗччӗ. Революци — пӗтӗм халӑх этем тивӗҫлӗхӗшӗн ҫапӑҫни. Фашистсем — хӑйсене ҫеҫ юратакан этемлӗх тӑшманӗсем…»

Эпӗ ҫак заметкӑсене Ромка Каштана кӑтартрӑм. Эпир унпа паттӑрлӑх ҫинчен, этем тивӗҫлӗхӗ ҫинчен пайтах сӳтсе яврӑмӑр. Халь ӗнтӗ Ромка та шухӑшлӑрах пула пуҫланӑ. Чӑнах та, чылайччен курмасӑр тӑнӑ хыҫҫӑн ман пата килсе вӑл каллех ухмахланмасӑр тӳсеймерӗ:

— Ну, мӗнле пурӑнатӑн, Сима? Уйӑх ҫапнӑ ачусем, халдейсем-телескопсем мӗнле? Ман вӗсен валли ытарма ҫук лайӑх сӑвӑсем пур, шӑп ҫавсен ӳсӗмӗнчи ачасем валли. Пӗр сӑмахпа каласан, вӑрҫӑчченхи Михалкова вӑрҫӑ вӑхӑчӗ май ҫавӑрттарса хуни. Акӑ итле: «Печӗ анчӗ пӗр фугас. Мӗн тӑвас? Пирӗн пур противогаз. Тӑхӑнас. Пирӗн анне мӗн тӑвать? Пуҫтарӑнать…» Сӑмах май, Татка Бурмилова хӑйӗн амӑшӗпе пӗрле № еннелле кайнӑ. Эсӗ пуҫтарӑнмастӑн-и?

Унтан вӑл ларчӗ, пилоткине хывса, унпа чӗркуҫҫине ҫапса илчӗ:

— Ҫук, ялан шӳтпе мар! Симка, чӑнах шухӑшлас пулать. Санӑн, тепӗр тесен, каймалли те ҫук мар. Э? — Вӑл ман ҫине ыйтуллӑн пӑхса илчӗ. Эпӗ каллех пит ҫӑмартисем хӗрелме пуҫланине туйса илтӗм. — Ҫук, чӑнах та. Сан Ашхабадра тӑван пур. Сире вӑл пурсӑра та вырнаҫтарӗ. Мӗн усси пур сана кунта сехӗрленсе пурӑнма?

— Эсӗ ху та ҫав хӑрушлӑхрах-ҫке.

— Ну, танлаштаратӑн тата!.. Ну юрӗ-ҫке, юрӗ! Малтанах туятӑп, халӗ хӗрарӑм арҫынпа пӗр тан пулни ҫинчен лекци пулать ӗнтӗ. Тавлашмастӑп. Эпӗ сан пата, тавлашма мар, сывпуллашма кӗнӗ. Пире, ытти ачасемпе пӗрле, укрепленисем тума яраҫҫӗ. Таҫта, ытлашши ҫывӑхах мар. Анчах… инҫе кайма халь вырӑн та ҫук, темелле.

Эпир унпа чылайччен лартӑмӑр. Ҫакӑн чух курчӗ те вӑл Расщепей кӗнекине; Александр Дмитриевич заметкисем Ромкӑна тарӑн шухӑша ячӗҫ.

— Сима, ак ҫак тӗле, паттӑрлӑх ҫинчен каланине, ҫырса илме юрать-и? — ыйтрӗ вӑл.

Вара Ромка паттӑрлӑх ҫинчен Толстой панӑ определение хӑйӗн кӗсье кӗнеки ҫине тирпейлен ҫырса илчӗ.

— Питӗ аван! — терӗ вӑл, шухӑша кайса.

«Нимӗнле обстоятельствӑсене пӑхмасӑрах, чун вӑйӗсем пӗр пек ӗҫлеҫҫӗ». Тӗрӗс! Ҫакӑ вӑл паттӑрлӑх пулать те! Ӑнланатӑн-и, Сима: ку вӑл — этем обстоятельствӑсен хистевне пӑхмасӑр хӑй шутласа хунӑ пек тунине пӗлтерет. Питӗ аван! Туршӑн та аван! Классически аван! «Ӗҫлес кӑмӑл килни»… Вӑйлӑ каланӑ! Куна эпӗ пур ачасене те кӑтартатӑп ӗнтӗ.

Унтан вӑл тӑчӗ, ассӑн сывласа ячӗ. Пилоткине тытса тӳрлетрӗ, каллех хучӗ.

— Ну, Крупицына, сыв пул. Урӑх нимӗн те каламастӑп, мӗн те пулин персе ярасран хӑратӑп — ҫиленсе юлӑн тата. Ман апла тӑвас килмест. Ҫакна кӑна калам: пул!..

— Мӗн пул? Кам пул? — ӑнланаймарӑм эп.

— Пӗтӗмӗшле калатӑп: пул! Ман сана ҫутӑ тӗнчере пултарас килет. Нумайӑшӗ, Сима… ху та пӗлетӗн, пулас ҫук.

Ромка кун пек пулнине эпӗ нихҫан та курманччӗ.

— Пуласси кӑна — сахал вӑл, — терӗм эп. — Пулас пулсан, кирлӗ пек пулмалла. Пулма кӑна пурте пултарать. Жмырев та. Вӑл чее ӗҫ мар.

— Эсӗ пул кӑна, — тепӗр хут кӑларӗ Ромка, — илтетӗн-и, Сима, пул! Мана ҫав кирлӗ. Пулсан, начар пулмастӑн эс, сана пӗлетӗп. Эсӗ пӗр Сима анчах мар, ҫав вӑхӑтрах Устя та. Сан йӗкӗр нагрузка… Сана эп пӑртак пӗлетӗп-ҫке. Тӳррипе каласан, мен пур хӗр ачасенчен эпӗ сана ҫеҫ чӑннипе ӗненетӗп. Тӗрӗс сӑмах. Ҫакна шансах тӑратӑп: вӑл-ку пулас пулсан, намӑса юличчен, эсӗ: пуличчен пулманни! теме хатӗр. Апла пулсан, Сима — пул!

— Рома, ху та пул эппин!

— Епле те пулин, — ответ пачӗ вӑл.

Иксӗмӗр те эпир сӗлкӗшшӗн кулса ятӑмӑр. Ромка пилоткине тӑхӑнчӗ, маттуррӑн чыс пачӗ:

— Аҫуна-аннӳне манран салам, ҫавӑн пекех ытти фисгармонине те.

Ахӑрнех, юлашки настройщик ячӗпе пулчӗ пулас.

Ромка кайрӗ. Мана тата ытларах хурлӑх пусрӗ. Ман ӑна каялла чӗнсе илсе, темӗн чухлӗ лайӑх сӑмах калас килчӗ. Анчах унпа калаҫма йывӑр, вӑл кирек мӗнле сӑмаха та шӳте кӑларать. Мӑнтарӑн арҫын ачасем! Йывӑр пулӗ вӗсене — укрепленисем тунӑ ҫӗрте! Хӑруш та пулӗ унта. Эпӗ Ромкӑн манпа сывпуллашнӑ чух каланӑ ӑшӑ, кулӑшла сӑмахӗсене татах аса илтӗм: «Пул!» «Пул, Ромка, пул», — каларӑм эп хам ӑшӑмра. Пурне те пултарас килет! Анчах радио ҫав-ҫавах кӗрлет: «Пырать тивлетлӗ халӑхӑн сӑвап кӳрен вӑрҫи…» Чӳречерен пӑхсан, каҫхи пӗлӗтре тем чухлӗ аэростат — самолётсене вӗҫме чаракан аэростатсем ҫӗкленни курӑнать. Тен, вӗсем ҫӗртен те ытла пулӗ.

Вӑрҫӑ пирӗн ҫинех килет. Ҫар тумӗ тумланнӑ ҫынсен хисепӗ урамсенче йышлӑлансах пырать. Пӗчӗкҫӗ, лаптака, кулӑшла машинӑсем «газиксем» хӗвӗшсе ҫӳреҫҫӗ. Охотнӑй рядра, «Мускав» гостиници патӗнче, вӗсем уйрӑмах нумай. Фронтовиксем машина ҫинчен пынӑ ҫӗртех сике-сике анаҫҫӗ, вӗсем ҫинче тусанланнӑ шинель е симӗс нашивкӑллӑ тӗсӗ кайнӑ гимнастерка. Фронт ҫыннисем пӗр-пӗрне шавлӑн саламлаҫҫӗ, алӑ параҫҫӗ. Эпӗ вӗсем ҫине курса тӑранайми пӑхатӑп. Вӗсем тӳрех лерен килнӗ. Тен, темиҫе сехет каярах кӑна вӗсем ҫапӑҫура пулнӑ пуль, вӗсем ҫине тӗллесе пенӗ, вӗсем тӑшманпа куҫа-куҫӑн тӑнӑ…

Сводкӑсем майсӑртан майсӑр килсе тӑраҫҫӗ: вӗсене илтмессерен, тӗнче татах та хӗсӗннӗн туйӑнать. Пурнӑҫ анлӑхӗ, хама тата хама ҫывӑх ҫынсене пурӑнма кирлӗ вырӑн тӑвӑрлансах пынӑн туйӑнать. Вокзалсем патӗнчен иртсе ҫӳренӗ чух ҫак пушшех чуна ыраттарать. Вӗсен ячӗсем тӑшман туртса илнӗ ҫӗрсем ҫинчен тепӗр хут астутараҫҫӗ. Акӑ Киев вокзалӗ, тӳркӗтеслӗ ҫӳлӗ башня ҫинче — пысӑк сехет. Киев вокзалӗ… Халь ӗнтӗ кунтан Киева кайма ҫук. Ленинград вокзалӗ… Ленинград ҫулне татнӑ. Белорусси пӗтӗмӗшпе тенӗ пекех нимӗҫсен аллинче. Вокзалсем татӑк шӑнӑрлӑн курӑнаҫҫӗ, тӑван ҫӗршывӑн анлӑхӗпе сӗткенленсе тӑракан вӗсен пурнӑҫ тымарӗсене касса янӑ пек. Эрне вӗсем халӗ те ӗҫлеҫҫӗ, пурӑнаҫҫӗ, ҫапах ман чӗрене типсе ларнӑ йывӑҫ пек туйӑнаҫҫӗ. Аван мар пуль вӗсене, чӑтма йывӑр пуль, вӗсем аякри хуласен, инҫетри ҫӗршывсен янравлӑ ячӗсене мӑнаҫлӑн йышӑнса тӑракансем, хӑйсен патӗнчен паян кун ҫывӑха ҫӳрекен поездсене анчах ӑсатаҫҫӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней