Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: Виҫҫӗмӗш сыпӑк. Крепость

Раздел: Капитан хӗрӗ

Автор: Михаил Сироткин, Никифор Ваҫанкка

Источник: Александр Пушкин. Капитан хӗрӗ. Вырӑсларан Н.Т. Ваҫанккапа М.Я. Сироткин куҫарнӑ. Чӑваш АССР государство издательстви, 1940

Добавлен: 2019.08.26 12:01

Предложений: 168; Слово: 1768

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Фортецире пурнатпӑр,
Ҫӑкӑр ҫисе, шыв ӗҫсе;
Вӗри кукӑль ӑмсанса
Тӑшман килсе перӗнсен,
Хӑна тума пӗлӗпӗр,
Тупасене картечьпе
Авӑрласа перӗпӗр…

Салтак юрри.

Авалхи ҫынсем-ҫке, тӑванӑм!

«Недоросль».

Белогорск крепоҫӗ Оренбургран хӗрӗх ҫухрӑмраччӗ. Ҫул Яик шывӗн чӑнкӑ ҫыранӗсем хӗррипе пырать. Ҫырма шывӗ шӑнсах ларайман-ха, унӑн тӑхлан тӗслӗ хумӗсем пӗр евӗрлӗ выртакан юрпа витӗннӗ ҫыранӗсем хушшинче темле хурлӑхлӑн тӗксӗмленсе курӑнаҫҫӗ. Вӗсем хыҫӑнче киргиз ҫеҫенхирӗсем сарӑлса выртаҫҫӗ. Эпӗ шухӑша путрӑм, ытла та салхуллӑ шухӑшсем. Гарнизон пурнӑҫӗнче илӗртмеллиех, кӑмӑла килмеллиех маншӑн пит те сахал пек туйӑнать. Пулас начальникӗм Миронов капитан епле ҫын иккенне хам ӑшра палӑртма тӗлӗрсе пыратӑп. Пит те хаяр, ҫирӗп тыткалакан старик пек, хӑйӗн службисӗр пуҫне урӑх ним те пӗлми, пур вак-тӗвекшӗнех арестлесе мана шывпа ҫӑкӑр ҫине лартасскер пек пулассӑн туйӑнать. Ерипенех акӑ тӗттӗмленме пуҫларӗ. Хамӑр чылай хӑвӑрт вӗҫтерсе пыратпӑр.

— Крепӑҫе ҫитесси инҫе-и? — тесе ыйтрӑм эпӗ ямшӑкран.

— Инҫе мар, авӑ курӑнать те, — терӗ вӑл. Эпӗ пур еннелле те тинкерсе пӑхкаласа илетӗп. Пысӑк, хӑрушӑ бастионсем, башнясем тата вӑл курӑнса каясса кӗтсе пыратӑп. Анчах пӗрене хӳме тытса ҫавӑрнӑ пӗчӗк ялсӑр пуҫне урӑх нимӗн те курӑнмасть. Пӗр енче виҫ-тӑватӑ утӑ капанӗ, юр айне пулнӑ-скерсем, курӑнаҫҫӗ; тепӗр енче — пӗр чалӑшса кайнӑ ҫил арманӗ ҫуначӗсене ӳркенӗҫлӗн аялалла усса ларать.

— Ӑҫта-ха крепӑҫӗ? — тесе ыйтатӑп тӗлӗннипе.

— Акӑ-иҫ вӑл, — тет ямшӑк, аллине ял ҫине тӗллесе кӑтартса, ҫак сӑмахпа вара ялне кӗрсе те кайрӑмӑр. Хапха ҫывӑхӗнче эпӗ пӗр кивӗ чугун тупӑ куртӑм. Урамӗсем тӑвӑр та кукӑр-макӑр; пӳрчӗсем лутра, вӗсенчен нумайӗшне улӑмпа витнӗ. Эпӗ тӳрех комендант патне илсе пыма хушрӑм та, тепӗр минутран пирӗн кибитка йывӑҫ чиркӳ ҫывӑхӗнчи ҫӳлӗ вырӑнта ларакан пӗр йывӑҫ пӳрт умне пырса чарӑнчӗ.

Мана кӗтсе илекен, хирӗҫ тухакан-мӗн пулмарӗ. Эпӗ ҫенӗке кӗрсе кайрӑм та пӳрт алӑкне уҫрӑм. Пӗр ватӑ инвалид сӗтел ҫине ларнӑ та симӗс мундирӑн чавсине кӑвак саплӑкпа сапласа ларать. Эпӗ ӑна хам килни ҫинчен пӗлтерме хушрӑм. «Кӗрех, ырӑ ҫыннӑм, пирӗннисем килте», — терӗ инвалид. Эпӗ пӗр авалхилле тирпейленӗ таса пӳлӗме кӗрсе тӑтӑм. Кӗтесре савӑт-сапа шкапӗ ларать; стена ҫинче, рамкӑллӑ кантӑк айӗнче, офи-цер дипломӗ ҫакӑнса тӑрать; ун тавралла вак-тӗвек картинӑсем ҫапса тултарнӑ. Унта Кистринпа Очаков крепӑҫӗсене туртса илнине кӑтартакан ӳкерчӗксем пур, хӗр суйлани (хӗр пӑхни) тата кушак аҫине пытарнине ӳкернӗ картина та ҫавӑнтах. Кантӑк умӗнче пӗр телогрейка тӑхӑннӑ, пуҫне тутӑр ҫыхнӑ карчӑк ларать. Вӑл ҫип сӳтет мӗн, ҫиппине пӗр офицер мундирӗ тӑхӑннӑ хӑрах куҫлӑ старик аллисем ҫине каркаласа тытнӑ. «Мӗн кирлӗ сире, батюшка?» тесе ыйтрӗ карчӑк, хӑй ӗҫне пӑрахмасӑрах. Эпӗ службӑна килнине, хам тивӗҫлӗхӗмпе господин капитан патне кӗнине каласа патӑм. Хайхи хӑрах куҫлӑ старик комендант пулӗ тесе, ку сӑмахпа эпӗ унӑн еннелле ҫавӑрӑнтӑм, анчах та хозяйка эпӗ малтанах калама хатӗрлесе хунӑ сӑмаха пӳлчӗ. «Иван Кузмич килте ҫук-ха», — терӗ вӑл, «отец Герасим патне хӑнана кайсаччӗ; анчах эпӗ те ҫавах мар-и, батюшка, эпӗ унӑн хозяйки. Ырӑ сунса кӗтетпӗр. Юратма, чыс тума ыйтатӑп. Ирт, ларах, батюшка».

Вӑл пӗр хӗре чӗнсе кӗртрӗ те, ӑна уряднике чӗнме ячӗ.

Старик хӑйӗн пӗртен-пӗр куҫӗпе ман ҫине тинкерсе пӑхкаласа илчӗ.

— Ыйтма юрать-и? Хӑш полкра службӑра пулнӑ вара эсир? — тесе ыйтрӗ вӑл.

Эпӗ ӑна, питех пӗлесшӗнскерне, каласа патӑм.

— Тата ыйтма юрать-и? Мӗншӗн вара эсир гвардирен гарнизона куҫрӑр? — тесе татах ыйтрӗ вӑл.

Эпӗ ӑна, начальствӑн ирӗкӗ ҫавӑн пек пулчӗ, терӗм.

— Гварди офицерӗ ятне пӑсакан ӗҫсемшӗн пулӗ ӗнтӗ, паллах? — тесе, ҫине тӑрсах пакӑлтата пуҫларӗ хайхискер.

— Ҫитӗ, ҫитӗ сана, кирлӗ мара суйса ларма, — тесе хучӗ капитанша, — куратӑн авӑ, ҫамрӑк ҫын ҫул ҫинче ывӑннӑ; санпа калаҫса тӑмалла-и халӗ унӑн… (аллусене тӳрӗрех тыт-ха…) А, эсӗ, батюшка, — терӗ вӑл ман еннелле ҫаврӑнса, — эсӗ пирӗн пата, ҫакӑн пек кӗтессе килсе чикнӗшӗн хуйха ӳксе ан тӑр. Пӗр эсӗ ҫеҫ мар пуҫласа килнӗ кунта, юлашки те эсӗ пулас ҫук. Хӑнӑхатӑн та юратма та пуҫлатӑн акӑ ҫак вырӑна. Швабрин Алексей Иваныч, акӑ, ҫын вӗлернӗшӗн пирӗн пата куҫарнӑранпа пиллӗкмӗш ҫул пурӑнать. Ӑна ҫав ҫылӑхлӑ ӗҫе мӗн ҫыхлантарнине турӑ ҫеҫ пӗлет. Вӑл, акӑ мӗн, пӑх-халӗ эсӗ, пӗр поручикпа иккӗшӗ хула хыҫне кайнӑ пулнӑ, хӗҫӗсене илсех, вара тытӑннӑ, тет, пӗрне-пӗри хӗҫпе тирме; Алексей Иванычӗ вара поручикне чиксех пӑрахнӑ, ҫитменне тата икӗ свидетель умӗнче. Мӗн тӑвас тетӗн эсӗ? Ҫылӑха кӗме ӑста ҫынах кирлӗ мар.

Ҫак самантра урядник пырса кӗчӗ, ҫамрӑк та кӗрнеклӗ казак. — Максимыч! — терӗ ӑна капитанша. — Господин офицера хваттер тупса пар, асту, тасараххи пултӑр.

— Итлетӗп, Василиса Егоровна, — ответлерӗ урядник. — Его благородие Иван Полежаев патне вырнаҫтарас мар-и?

— Суятӑн, Максимыч? — тесе хучӗ капитанша, — Полежаев патӗнче ахаль те тӑвӑр, ҫитменне, вӑл манӑн кум, тата вӑл эпир унӑн начальникӗ иккенне асрах тытать. Господин офицера эсӗ… мӗнлеччӗ-ха ҫак сирӗн ятӑр тата аҫу ячӗ, батюшка?

— Петр Андреич.

— Петр Андреича эсӗ Семен Кузов патне вырнаҫтар. Вӑл, мошенник, хӑйӗн лашине ман пахчана кӗртсе янӑ… Ну, епле, Максимыч, пурте йӗркеллех-и?

— Мухтав турра, пурте лӑпкӑ-ха, — терӗ казак, — пӗр Прохоров капрал ҫеҫ Негулина Устиньепе мунчара пӗр шайка вӗри шывшӑн ҫапӑҫса кайнӑ.

— Иван Игнатьич! — терӗ капитанша хӑрах куҫлӑ старике. — Прохоровпа Устинья ӗҫне эсӗ унта, кам айӑплӑ-айӑплӑмаррине, татса пар. Унтан иккӗшне те наказани пар. Ну, Максимыч, каях ӗнтӗ эсӗ. Петр Андреич, акӑ сире Максимыч хӑвӑр хваттере леҫсе ярӗ.

Эпӗ ырӑ сунтӑм та тухрӑм. Урядник мана ҫӳллӗ ҫыран ҫумӗнче, крепость хӗрринче ларакан пӳрте илсе кӗчӗ. Пӳрчӗн пӗр пайӗнче Семен Кузов ҫемьи пурӑнать, тепӗр пайне мана вырнаҫтарчӗҫ. Вӑл чылай таса, варринчен хӑмапа пӳлсе икке уйӑрнӑ горница. Савельич тирпейлеме пуҫларӗ, эпӗ пӗр ансӑр кантӑк витӗр пӑхма тытӑнтӑм. Ман умра салху ҫеҫенхир сарӑлса выртать. Умрах, урам леш енче чалӑшраххӑн темиҫе пӗчӗк пӳрт курӑнать, урамра темиҫе чӑхӑ уткаласа ҫӳреҫҫӗ. Пӗр карчӑк вӑлашка ҫӗкленӗ, крыльцо ҫинче сыснисене йӑхӑрса тӑрать. Сыснисем харӑссӑн пӗтӗм кӑмӑлтан нӑриклетсе хирӗҫ сасӑ параҫҫӗ. Акӑ ӗнтӗ манӑн мӗнле ҫӗршывра ҫамрӑк ӗмӗрӗме ирттерме тиврӗ! Мана кичемлӗх пусса илчӗ. Кантӑк патӗнчен пӑрӑнтӑм та каҫхи апат ҫимесӗрех ҫывӑрма выртрӑм. Савельич тем пек йӑлӑнса ыйтнине те пӑхмарӑм. Вӑл ӳпкелешмеллипех ӳпкелешет: «Эй, аслӑ турӑҫӑм! Нимӗн те ҫимерӗ-ҫке. Мӗн калӗ барыня, ачи чирлесе кайсан?»

Тепӗр кун ирхине, тӑрса тумланма тытӑннӑ вӑхӑтра, алӑк уҫӑлчӗ те, ман патӑма пӗр лутрарах пӳллӗ ҫамрӑк офицер кӗрсе тӑчӗ. Вӑл чылаях илемсӗр, тӗксӗмрех сӑнлӑ, анчах питех те чӗрӗ пит-куҫлӑскер. «Каҫарӑр манна», — терӗ вӑл французла, — «эпӗ сирӗн пата церемонине-мӗнне пӑхмасӑрах паллашма килтӗм. Эсир килни ҫинчен эпӗ ӗнерех пӗлтӗм. Чӑн-чӑн этем ҫине курма май килнипе, эпӗ чӑтса та тӑраймарӑм. Кунта пӑртак пурӑнсанах эсир ӑна хӑвӑр та лайӑхах ӑнланса илӗр», — терӗ. Ку ҫын юлташӗпе ҫапӑҫнӑшӑн гвардирен кӑларса янӑ офицер иккенне чухласа илтӗм эпӗ. Иксӗмӗр часах пӗр-пӗринпе паллашрӑмӑр. Швабрин ухмах ҫын мар. Калаҫасса вӑл вирлӗн шӑлса тата йӑлӑхтармалла мар калаҫать. Пит те савӑнӑҫлӑн вӑл мана комендант ҫемьипе унӑн тусӗсем ҫинчен тата мана килсе лекме шӑпа тухнӑ ҫӗршыв ҫинчен те каласа пачӗ. Эпӗ Швабрина итлесе чӗререн кулса ларнӑ вӑхӑтра ӗнер комендант ҫуртӗнче мундир сапласа ларнӑ инвалид пырса кӗчӗ те Василиса Егоровна ячӗпе мана вӗсем патне апат ҫиме чӗнчӗ. Швабрин манпа пӗрле пыма пулчӗ.

Комендант ҫурчӗ патне ҫитерехпе эпир плошадкӑра, виҫӗ кӗтеслӗ шлепкесем тӑхӑннӑ, вӑрӑм ҫивӗтлӗ ватӑ инвалидсене, пӗр ҫирӗм ҫынна, тӗл пултӑмӑр. Вӗсем ӗретӗн во-фронт тӑрса тухнӑ. Умӗнче комендант — патмар, ҫӳллӗ старик тӑрать. Хӑй колпакпа тата китай пуставӗнчен ҫӗлетнӗ халат тӑхӑннӑ. Пире курсассӑн, вӑл, пирӗн пата пырса, мана ӑшшӑн темиҫе сӑмах каларӗ те каллех команда пама тытӑнчӗ. Вӑл вӗрентнине пӑх-ма чарӑнса тӑрсаттӑмӑр эпир, анчах вӑл пире Василиса Егоровна патне кайма хушрӗ, хай те пирӗн хыҫҫӑнах пыма пулчӗ. «Кунта сире пӑхса тӑма нимӗн те ҫук», — тесе хушса хучӗ вӑл юлашкинчен.

Василиса Егоровна пире пит те лайӑх йышӑнчӗ, мана тахҫантанпа палласа пурӑннӑ ҫывӑх ҫын пекех пӑхма пуҫларӗ. Хайхи инвалидпа Палашка ҫиме лартма апат хатӗрлерӗҫ. «Мӗн ҫавӑ Иван Кузмичӑм паян вӗрентсех кайрӗ вара!» — терӗ те комендантша, Палашкӑна чӗнсе илчӗ. «Палашка, чуп-ха, барина апат ҫиме чӗн. Маша тата ӑҫта-ха?» — Ҫавӑнтах пӳлӗме пӗр вунсакӑр ҫулхи хӗр кӗрсе тӑчӗ. Ҫаврака та хӗрлӗ сӑн-сӑпатлӑскер. Ҫутӑ-сарӑ ҫӳҫӗсене лайӑх якатса, вӗсене ҫуннӑ пекех хӗрелсе тӑракан хӑлхисем хыҫнелле янӑ. Малтанах вӑл мана кӑмӑла каймарӗ. Пӑхасса та малтан ун ҫине ырах мар шухӑшласа хунипе тиркесе пӑхрӑм: мӗншӗн тесен Швабрин мана ҫак капитан хӗрӗ Маша ҫинчен, вӑл тӑр ухмах пек кӑтартса, каласа пачӗ. Марья Ивановна кӗтессе кайса ларчӗ те темӗн ҫӗлеме тытӑнчӗ. Ку вӑхӑтра купӑста яшки антарса пачӗҫ. Василиса Егоровна, упӑшки ҫаплах таврӑнманнине кура, Палашкӑна каллех ӑна чӗнме ячӗ. «Барина кала: хӑнасем кӗтеҫҫӗ, яшка та сивӗнсе каять, — те; вӗрентесси вӑл, мухтав турра, тарас ҫук, кӑшкӑрма урӑх чух та ӗлкӗрӗ», — терӗ.

Капитан часах ҫитрӗ, унпа пӗрле чапрас хӑрах куҫлӑ старик те пӳрте кӗчӗ.

— Мӗн ҫак эсӗ, батюшка? Апата тахҫанах антарнӑ, сана чӗне-чӗне те кӗтсе илмелле мар, — терӗ Василиса Егоровна, упӑшкине.

— Акӑ мӗн, Василиса Егоровна, хӑвах пӗлетӗн-ҫке — служба ӗҫӗпе эпӗ, пушӑ пулман: салтаксене вӗрентрӗм, — терӗ Иван Кузмич.

— Ҫитӗ-ҫке калаҫма! — терӗ ӑна хирӗҫ капитанша. — Ҫав салтаксене вӗрентнипе мухтанасси кӑна санӑн: ни вӗсем вӗренеймеҫҫӗ, ху та вӑл ӗҫре нимӗнех те пӗлсе ҫитерейместӗн. Ларасчӗ килте, турра кӗлтуса, аванрах пулӗччӗ. Хаклӑ хӑнамсем, иртӗр эсир, ларӑр сӗтел хушшине.

Эпир ҫиме лартӑмӑр. Василиса Егоровна пӗр саманта та ҫӑварне хупмарӗ, манӑн атте-анне кам та, тӗрӗс пурӑнаҫҫӗ-и те, ӑҫта пурӑнаҫҫӗ, пурлӑхӗсем пысӑк-и тата тем те пӗр ыйтса тӗпчесе пӗтерчӗ. Ман аттен виҫҫӗр чуна яхӑн хресчен пур иккенне пӗлнӗ хыҫҫӑн, карчӑк «пыр та калаҫ, — тесе хучӗ: — тӗнчере пуян ҫынсем пур ҫав. Пирӗн авӑ, батюшка, пӗрререн пӗр чун кӑна — Палашка ҫеҫ те, ҫавах, тав турра, хуллен пурӑнкалатпӑр. Пӗр инкек кӑна-ха пирӗн: Машӑна качча памалла, анчах придан япали пачах ҫук: пуҫ турама вӗтӗ тура та пӗр милӗк, мунчана каймашкӑн (турӑ каҫартӑрах), тата пӗр алтын укҫи пур. Лайӑх ҫын тупӑнсассӑн ӗнтӗ аванччӗ, унсӑрӑн ак каччӑ кӗтсе ларсах хӗр ӗмӗрне ирттерӗн», — тет. Эпӗ Марья Ивановна енне ҫаврӑнса пӑхрӑм. Вӑл пӗтӗмпех хӗп-хӗрлӗ хӗрелсе кайнӑ, тарелкки ҫине куҫҫулӗ те тумласа анчӗ. Эпӗ, ӑна хӗрхенсе, халлапа урӑх енне пӑрса яма васкарӑм:

— Эпӗ акӑ мӗн илтсеччӗ, — тесе, темле ӑнсӑртран сӑмах хускатрӑм, — сирӗн крепость ҫине башкирсем тапӑнма шутлаҫҫӗ тесе калаҫмаҫҫӗ-и ҫак? — терӗм.

— Акӑ тата, камран эсӗ, батюшка, илтрӗн вара ӑна? — терӗ Иван Кузмич.

— Оренбургра мана ҫапла каларӗҫ, — терӗм.

— Пустуй сӑмах! — терӗ комендант, — кунта пирӗн нумайранпа ӗнтӗ нимӗн те илтӗнмест. Башкирсем халӗ хӑраса пӗтнӗ халӑх, киргизсене те лайӑх вӗрентнӗ-ха. Пирӗн ҫине килсе тӑрӑнма хӑяймӗҫ; килсе тӑрӑнас-тӑвас пулсассӑн, эпӗ вӗсене ҫав тери вӗрентӗп, вунӑ ҫул хушши ытла асӑнӗҫ.

— Ҫавнашкал, тапӑнма пултармалла, хӑрушӑ крепӑҫре пурнасси сире пачах та хӑратмасть-и вара? — тесе ыйтрӑм эпӗ комендантшӑран.

— Хӑнӑхнӑ эпӗ, батюшка, — тесе хучӗ вӑл. — Пӗр ҫирӗм ҫул ӗлӗкрех, хамӑра полкран кунта куҫарсассӑнах, эпӗ вӑл ылханлӑ, турра ӗненмен ҫынсенчен пит те хӑраттӑмччӗ. Ҫӑмламас ҫӗлӗкӗсене курсанах тата вӗсем йӑсланине илтсессӗн те, эсир ӗненес те ҫук,— чӗрем ҫурӑлсах каятчӗ. Халӗ хӑнӑхса ҫитрӗмӗр ӗнтӗ. Ҫав усалсем крепость ҫывӑхӗнчех сиктерсе ҫӳреҫҫӗ, тесе килсе каласан та, хӑнк та хусканас ҫук.

— Василиса Егоровна питӗ паттӑр хӗрарӑм вӑл, Иван Кузмич та акӑ ун ҫинчен каласа пама пултарать, — тесе хучӗ Швабрин, мӑнкӑмӑллӑн.

— Чӑнах та вӑл, илтетне эсӗ, хӗрарамӗ вӑл хӑравҫӑ йышшисенчен мар, — терӗ Иван Кузмич.

— Марья Ивановна тата мӗнле? Вӑл та сирӗн пекех хӑюллӑ-и? — тесе ыйтрӑм эпӗ.

— Маша ҫинчен-и ҫак эсӗ? — ыйтрӗ амӑшӗ. — Ҫук, пирӗн Маша вӑл хӑравҫӑ хӗр. Халичченех вӑл, акӑ, пӑшал пенинчен те хӑраса чӗтресе ӳкет. Пӗр-икӗ ҫул каярах-ха вӑл, манӑн менелник кунӗ ячӗпе Иван Кузмич хамӑр тупӑран пеме шухӑш тытнӑччӗ те, мӗскӗн хӗрӗм, хӑранипе, кӑшт ҫеҫ леш тӗнчене каймарӗ. Ҫавӑнтан вара тек вӑл ылханлӑ тупӑран пеме те пӑрахрӑмӑр, — терӗ Василиса Егоровна.

Эпир сӗтел хушшинчен тӑрса тухрӑмӑр. Капитанпа капитанша выртса канма кӗчӗҫ. Эпӗ Швабрин патне кайрӑм та ҫӗре унта ирттертӗм.

Сайт:

 

Статистика

...подробней