Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: 9 сыпӑк

Раздел: Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть –> Виҫҫӗмӗш пайӗ

Автор: Леонид Агаков, Александр Артемьев

Источник: Борис Полевой. Чӑн-чӑн этем ҫинчен ҫырнӑ повесть. Леонид Агаковпа Александр Артемьев куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш АССР государство издательстви, 1950

Добавлен: 2019.08.16 19:10

Предложений: 105; Слово: 1350

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Военное

Учебно-тренировочнӑй шкулта Мересьев нумайччен ҫав тери тӑрӑшса, ҫине тӑрса вӗренчӗ. Аэродрома юр шӑлса лартрӗ, самолётсене йӗлтӗрсем ҫине куҫарчӗҫ. «Зонӑна» тухса кайнӑ чух Алексей халӗ кӗрхи нумай сӑрлӑ тӗссем вырӑнне икӗ тӗс — хурапа шурӑ ҫеҫ курчӗ. Нимӗҫсене Сталинград патӗнче аркатса тӑкни, нимӗҫсен улттӑмӗш армине аркатни, Паулюса тыткӑна илни ҫинчен калакан хыпарсем те иртсе кайса кивелчӗҫ. Кӑнтӑр енче халӗ ку таранччен пулман, чарусӑр хӑватлӑ наступлени сарӑлса пынӑ. Ротмистров генералан танкисчӗсем фронта татса тухса хӑюллӑ рейд тума тытӑннӑ, тӑшманӑн тылне шалах кӗрсе кайса аркатса ҫӳренӗ. Фронтра ҫакӑн пек пысӑк та чаплӑ ӗҫсем пулса пынӑ чух, фронт ҫийӗнчи пӗлӗтре ҫав тери хӑватлӑ ҫапӑҫусем пулнӑ вӑхӑтра, пӗчӗкҫеҫ учебнӑй самолётсем ҫинче шӑрчӑк пек чӗриклетсе ҫӳресси уншӑн халь госпиталь коридорӗ тӑрӑх куллен кун калле-малле вӗҫӗмсӗр ҫӳренисенчен те, хӑйӗн шыҫса кайнӑ, ҫав тери ыратакан урисемпе мазуркӑсем тата фокстротсем ташланинчен те йывӑртарах пулнӑ.

Анчах та вӑл госпитальте чухнех хӑйне авиацие таврӑнма сӑмах панӑ. Вӑл хӑй умне ҫавӑн пек тӗллев лартнӑ та, — ыратни, ывӑнни, ҫав тери йывӑр пулни ҫине пӑхмасӑрах ҫав тӗллев патнелле пынӑ, хӑйне тӳсме, пур ӗҫсене те чӑтӑмлӑн туса пыма хӑнӑхтарнӑ.

Пӗррехинче унӑн ҫӗнӗ адресӗпе хулӑм пакет пычӗ. Ун патне Клавдия Михайловна госпитале пынӑ ҫырусене ярса панӑ иккен, ҫавӑнтах вӑл Алексей мӗнле пурӑнни ҫинчен, унӑн ӗҫӗсем мӗн тери ӑнӑҫлӑ пулни ҫинчен, хӑйӗн ӗмӗтне пурнӑҫа кӗртни-кӗртменни ҫинчен ыйтса пӗлнӗ.

«Ӗмӗте пурнӑҫа кӗртрӗм-и, ҫук-и?» тесе ыйтрӗ те вӑл хӑйӗнчен хӑй, ответне памасӑрах ҫырусем суйлама тытӑнчӗ. Вӗсем чылай — амӑшӗнчен, Ольӑран, Гвоздевран пулнӑ. Анчах пӗр ҫырӑвӗ ӑна питех те тӗлӗнтерчӗ: адресне Метеорологи сержанчӗн аллипе ҫырнӑ, анчах та «К. Кукушкин капитанран», тесе ҫырнӑ пулнӑ. Ку ҫырӑва Мересьев пуринчен малтан вуларӗ.

Кукушкин хӑйне каллех сывлӑшра ҫапса антарни ҫинчен, ҫунакан самолёт ҫинчен сикни ҫинчен, «сикессе ӑнӑҫлах сикрӗм, хамӑрӑннисем патне анса лартӑм, анчах алла мӑкӑлтаса пӑрахрӑм та халӗ медсанбатра вилесле тунсӑхласа выртатӑп, анчах ку вӑл нимех те мар, часах строя таврӑнатӑп», тесе ҫырнӑ. Ку ҫыруне, эпӗ каласа панипе, Алексей пӗлекен Вера Гавриловна, Алексей хыҫҫӑн полкра халӗ те Метеорологи сержанчӗ тесе чӗнекен хӗр ҫырать, тенӗ. Кунсӑр пуҫне тата ҫырура ҫав Вера питех те лайӑх юлташ пулни ҫинчен, вӑл ӑна, Кукушкина, ҫак йывӑр самантсенче питех те пулӑшни ҫинчен каланӑ. Скобкӑсем хушшинче Вера хӑй енчен: Костя ытлашши хушса калать, тенӗ. Ҫак ҫыруранах Алексей полкра хӑйне халӗ те асӑннине, столовӑйра, полкра ӳссе чапа тухнӑ геройсен портречӗсемпе пӗрле унӑн портретне те ҫакнине, гвардеецсем ӑна каллех хӑйсем патӗнче курма ӗмӗтленсе пурӑннине пӗлчӗ.

«Гвардеецсем!» Мересьев йӳҫҫӗнтерех кулса, пуҫӗпе сулкаласа илчӗ. Кукушкинпа унӑн ирӗклӗ секретарӗ ӑна ҫакӑн пек пысӑк ҫӗнӗ хыпара — полк гварди ялавне илнине пӗлтерме маннӑ пулсан, вӗсен пуҫӗсенче урӑх шухӑшсем ытларах пулнӑ эппин!

Унтан Алексей амӑшӗн ҫыруне уҫса вуларӗ. Ку вӑл карчӑк яланхи пекех пӑшӑрханса, шикленерех ҫырнӑ ҫыру пулнӑ. Вӑл унран: пурнӑҫу еплерех санӑн, сивве шӑнмастӑн-и, апат-ҫимӗҫ лайӑх ҫитереҫҫӗ-и, хӗле кӗнӗ май лайӑх тумлантарчӗҫ-и, алсиш ҫыхса ямалла мар-и, сана? — тесе ыйтнӑ. «Эпӗ ӗнтӗ Хӗрлӗ Ҫар воинӗсем валли пилек мӑшӑр алсиш ҫыхса патӑм. Пысӑк пӳрнескисем ӑшне ҫав алшишсене нумайччен тӑхӑнса ҫӳреме сунса, ҫырусем ҫырса чикрӗм. Ҫав алшишсенчен пӗр мӑшӑрӗ сана лексен ҫав тери аван пулӗччӗ! Вӗсене эпӗ хамӑн ангорски ӑратлӑ кроликсен ҫемҫе ҫӑмӗнчен ҫыхнӑ, ҫав тери ӑшӑскерсем пулчӗҫ вӗсем. Пӗлтерме мансах кайнӑ эп сана: манӑн халь кроликсем пур вӗт — пӗр аҫа, ама тата ҫичӗ ҫӑвӑр», тесе ҫырнӑ амӑшӗ.

Ҫыру вӗҫӗнче кӑна, ҫакӑн пек ачашшӑн пакӑлтатса ҫырнисем хыҫҫӑн, карчӑк чи кирли ҫинчен пӗлтернӗ: нимӗҫсене Сталинградран хӑваласа ячӗҫ, вӗсене унта калама та ҫук нумай вӗлерсе тӑкнӑ, вӗсен чӑн аслине те плена илнӗ, тесе калаҫҫӗ. Нимӗҫсене хӑваласа янӑ хыҫҫӑн, Камышина пилӗк кунлӑха Оля килсе кайрӗ; килсен ман патӑмра пурӑнчӗ, мӗншӗн тесен Ольӑсен пӳртне бомба аркатса тӑкнӑ. Халӗ вӑл сапёрнӑй батальонта ӗҫлет, ӑна лейтенант званине панӑ, ҫапӑҫусем вӑхӑтӗнче ӑна хулпуҫҫирен амантнӑ, анчах та суранӗ тӳрленнӗ ӗнтӗ, хӑйне орденпа наградӑланӑ, тенӗ. Мӗнле орден пани ҫинчен пӗлтерме, паллах, карчӑк ӑс ҫитереймен. Юлашкинчен амӑшӗ: Оля ман патра пурӑннӑ чух пӗрмаях ҫывӑратчӗ, ҫывӑрман чухне ялан сан ҫинчен калаҫатчӗ, тесе хушса хунӑ. Хам енчен эпӗ ҫапла шухӑшлатӑп: мана Ольӑран лайӑх кин кирлӗ те мар ҫав, тенӗ.

Амӑшӗ ҫакӑн пек асӑрханса, аякран сӑмах тӗксе ҫырнисене вуласа тухсан, Алексей ҫемҫен кӑна кулса илчӗ. Унтан тепӗр ҫыруне илсе, кӑвакрах конверта уҫрӗ. Ку ҫырӑвӗ вӑрӑм пулман. Оля ҫапла пӗлтернӗ: «Окопсем» хыҫҫӑн пирӗн рабочи батальонти чи лайӑх боецсене регулярнӑй сапёрнӑй чаҫе илчӗҫ. Эпӗ халь техник-лейтенант. Халӗ ҫав тери чапа тухнӑ Мамаев-Курган патӗнчи укрепленисене пирӗн часть тӑшман вут-ҫулӑмӗ айӗнче ӗҫлесе тунӑ, унтан Трактор завочӗ патӗнчи укрепленисене те эпирех турӑмӑр, ҫавӑншӑн пирӗн чаҫе Боевой Хӗрлӗ Ялав орденӗпе наградӑларӗҫ… Сахал мар йывӑрлӑхсене тӳссе ирттермелле пулчӗ пирӗн, — тесе ҫырнӑ Оля. Унтан вӑл:
— Консервӑсенчен пуҫласа кӗреҫесем таранах Атӑл леш енчен илсе каҫартӑмӑр, анчах Атӑл ҫине нимӗҫсен тӑтӑшах пулемётсенчен персе тӑратчӗҫ.
Хулара халӗ пӗр тӗрӗс-тӗкӗл ҫурт та юлман, ҫӗрӗ шӑтса, ҫурӑлса пӗтнӗ, вӑл уйӑх ландшафчӗ майлӑ… — тесе пӗлтернӗ.

Малалла тата: — Госпиталь хыҫҫӑн пире машинӑпа пӗтӗм Сталинград витӗр илсе тухрӗҫ. Эпӗ кунта вӗлернӗ нимӗҫсем сӑрт пек купаланса выртнине куртӑм. Ҫулсем ҫинче те вӗсем калама ҫук нумай йӑваланса выртаҫҫӗ, шучӗ те ҫук! Ҫавӑн чух вара эпӗ санӑн тусна, леш танкиста аса илтӗм. Эпӗ унӑн ятне астумастӑп, анчах та эсӗ унӑн пӗтӗм кил-йышне нимӗҫсем вӗлерсе тӑкни ҫинчен ҫырнӑччӗ. Манӑн ӑна ҫакӑнта илсе килсе кӑтартас килчӗ, хӑйӗн куҫӗсемпех куртӑрччӗ вӑл кунта нимӗҫсене мӗн чухлӗ пӗтерсе тӑкнине. Тупата, ҫакна пӗтӗмпех кино ҫине ӳкерсе санӑн тусу пеккисене кӑтартмалла. Курччӑр вӗсем эпир тӑшмана мӗнле тавӑрнине, — тесе каласа панӑ. Ҫыру вӗҫӗнче Оля: халӗ, Сталинградри ҫапӑҫу хыҫҫӑн, эпӗ хам сана, геройсенчен те герой пулса тӑракан ҫынна тивӗҫлӗ, тесе шутлатӑп, тенӗ. Ҫак ӑнланмалла мар сӑмахсене Алексей темиҫе хут та вуласа тухрӗ, анчах ҫапах та ӑнлансах ҫитеймерӗ.

Ҫыруне Оля васкаса, хӑйсен эшелонӗ станцире тӑнӑ чух ҫырнӑ пулнӑ. Вӑл хӑйсене ӑҫталла илсе каяссине те, унӑн ҫарти адресӗ малашне мӗнле пулассине те пӗлмен. Унран тепӗр ҫыру киличчен Алексей ӑна ответ пама, геройсенчен те герой пулса тӑракан ҫын — эп мар вӑл, эсӗ, вӑрҫӑри вут-ҫулӑм ӑшӗнче лӑпкӑн, ҫине тӑрса тӑрӑшакан пӗчӗк хӗрача, тесе ҫырса яма та пултарайман. Алексей ҫырӑва тата тепӗр хут пур енчен те ҫавӑркаласа пӑхрӗ. Ответ ҫырмалли адрес вырӑнӗнче: «Гвардин кӗҫӗн техник-лейтенанчӗ Ольга…» тесе ҫырнӑ пулнӑ, хушаматне те кӑтартнӑ.

Аэродромра каннӑ самантсенче Алексей ҫак ҫырӑва нумай хутчен кӗсйинчен кӑлара-кӑлара вуларӗ. Вӗҫмелли хирте, витӗр касса вӗрекен хӗллехи ҫил ҫинче те, хӑй пурӑнакан «тӑххӑрмӗш «А» класӑн кӗтессисем шӑнса пӑсланса ларнӑ пӳлӗмӗнче те ку ҫыру ӑна нумай вӑхӑт ӑшӑтрӗ.

Дека6рь уйӑхӗн варринче инструктор Наумов Алексее испытани тума палӑртрӗ. Унӑн У–2 текен пӗчӗк самолет ҫинче вӗҫмелле пулнӑ, тӗрӗслессе халӗ инструктор мар, штаб начальникӗ, Алексее шкула пырсанах питех те сиввӗн йышӑннӑ хӗрлӗ питлӗ, самӑр подполковник тӗрӗслемелле пулнӑ.

Хӑй мӗнле вӗҫнине ҫӗр ҫинчен питех те тинкерсе сӑнаса тӑнине астуса, халӗ унӑн пурнӑҫӗнчи чи пысӑк ыйту — вӑл малашне вӗҫесси е вӗҫес марри татӑлнине пӗлсе, Алексей ҫак кунхине хӑйӗн мӗн тумаллисенчен те ирттерчӗ. Ҫӑмӑл кӑна самолётпа вӑл калама ҫук кӑткӑс фигурӑсем турӗ, — вӑл вӗҫнине пӑхса тӑрса, нумай опытлӑ подполковник та ирӗксӗрех ӑна мухта-мухта илчӗ. Мересьев машинӑран тухса начальниксем умне пырса тӑрсан, Наумовӑн савӑнӑҫлӑн, пӑлхануллӑн ҫутӑлса тӑракан сӑнӗ тӑрӑхах вӑл хӑйӗн ӗҫӗ ӑнӑҫлӑ пулнине тавҫӑрса илчӗ.

— Питӗ лайӑх вӗҫрӗн! Чӑнах… Сӑмах майӗн каласан, тур пулӑшнӑ сана лётчик пулма, — мӑкӑртатса илчӗ подполковник. — Акӑ мӗн, синьор: эсӗ пирӗн патра инструктор пулса юлмӑн-ши? Пире сан пеккисем кирлӗ.

Мересьев пачах та килӗшмерӗ.

— Ну, ухмах эппин эсӗ! Тупнӑ ӑслӑ япала — ҫапӑҫасси! А кунта эсӗ ҫынсене вӗрентнӗ пулӑттӑн…

Сасартӑк, подполковник Мересьев тайӑнса тӑракан туяна асӑрхарӗ те, хӗрелсех кайрӗ.

— Каллех-и? Пар кунта! Эсӗ мӗн, туя тытса пикнике кайма хатӗрленнӗ-и? Эсӗ ӑҫта тӑратӑн халӗ, — бульварта-и? Приказа пурнӑҫламаншӑн — «губана» сана! Икӗ талӑка!.. Амулетсем туянса тултарнӑ, ассем!.. Шаманла хӑтланатӑр! Фюзеляж ҫине бубновӑй туз ҫапса хурасси ҫеҫ юлать ӗнтӗ! Икӗ талӑка! Илтрӗр-и?

Подполковник Мересьев аллинчи туяна туртса илчӗ те, ӑна ҫапса хуҫма пӗр-пӗр япала тупас, тесе, унӑн-кунӑн пӑхкаларӗ.

— Юлташ подполковник, пӗлтерме ирӗк парӑр: унӑн урисем ҫук, — хӑйӗн тусӗн хутне кӗчӗ инструктор Наумов.

Штаб начальникӗ тата ытларах хӗрелсе кайрӗ. Куҫӗсене чарса пӑрахса, вӑл йывӑррӑн сывлама тытӑнчӗ.

— Епле апла? Эс мӗн тата ман пуҫа минрететӗн? Чӑнах-и?

Мересьев: «ҫапла», тесе пуҫне тайса илчӗ, хӑй ҫав вӑхӑтрах юратнӑ туйи ҫине пӑхрӗ, мӗншӗн тесен унӑн туйи чӑнах та хӑрушлӑхра пулнӑ. Василий Васильевич халалласа панӑ парнерен вӑл халӗ пӗртте уйрӑлман пулнӑ.

Подполковник туссем ҫине чалӑшшӑн, шанмасӑртарах пӑхса илчӗ:

— Ну, аплах пулсан, вара… А ну, урусене кӑтарт-ха… А-авӑ мӗ-ӗн!..

Тренировка шкулӗнчен Алексей Мересьев ҫав тери лайӑх отзывпа тухрӗ. Хаяр подполковник, ватӑ авиатор, ҫамрӑк лётчикӑн подвигӗ мӗн тери чаплӑ пулнине никамран та лайӑхрах хаклама пултарчӗ. Вӑл Мересьева ҫав тери ырласа, ӑна «пур йышши авиацире те ӗҫлеме пултарать, мӗншӗн тесен вӑл ӑста, опытлӑ, хастарлӑ лётчик пулса тӑрать», тесе ҫырса пачӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней