Двуязычный корпус чувашского языка

Текст: Хресчен хӗрӗ — пике

Автор: Ҫт. Ухантей

Источник: Александр Пушкин. Иван Петрович Белкин ҫырса хӑварнӑ повеҫсем. Ст. Угандей куҫарнӑ. Шупашкар: Чӑваш государство издательстви, 1936

Добавлен: 2019.08.13 22:56

Предложений: 419; Слово: 5642

Тип текста: Прозаичное произведение

По-русски Тема: Не указано

Эсӗ, Душенька, кирек мӗнле тум-тирпе те лайӑх!

Богданович

Пирӗн инҫетри кӗпернесенчен пӗринче Иван Петрович Берестовӑн именийӗ пулнӑ. Ҫамрӑк чухне Иван Петрович гвардире служить тунӑ. 1797 ҫулӑн пуҫламӑшӗнче отставкӑна тухса хӑй ялне кайнӑ та, ҫавӑнтанпа унтан ниҫта та тухса ҫӳремен. Вӑл пӗр чухӑн дворянкӑна качча илнӗ пулнӑ, арӑмӗ ача ҫуратнӑ чух вилнӗ, вӑл вӑхӑтра упӑшки инҫетри хирте пулнӑ. Хуҫалӑхри ӗҫсем Иван Петровича часах лӑплантарнӑ. Вӑл хӑй план туса ҫав план тӑрӑх ҫурт лартнӑ, тӑла хапрӑкӗ тунӑ, хӑйӗн тупӑшӗсене виҫӗ хут ӳстернӗ, вара хӑйне хӑй мӗн пур таврара чи ӑслӑ ҫын вырӑнне шутла пуҫланӑ, ҫапла шутланине ӗнтӗ ун патне хӑйсен ҫемййисемпе тата йыттисемпе хӑнана пыракан кӳршисем те хирӗҫ пулман. Ахаль кунсенче вӑл плис курткӑпа ҫӳренӗ, праҫниксенче килте тунӑ тӑла сюртук тӑхӑннӑ; расхутне вӑл хӑйех ҫырса пынӑ. Сенат Ведомоҫӗсенчен пуҫне урӑх нимӗн те вуламан. Ытти помещиксем ӑна, мӑнкӑмӑллӑ ҫын тесе шутланӑ пулсан та, юратнӑ. Пӗр унӑн ҫывӑх кӳрши Григорий Иванович Муромски анчах унпа килӗштереймен. Ку вара чӑн-чӑн вырӑс улпучӗ пулнӑ. Вӑл хӑйӗн именин пысӑк пайне Мускавра пурӑнса салатса пӗтернӗ, ҫав вӑхӑтрах унӑн арӑмӗ вилнӗ, вара вӑл хӑйӗн юлашки юлнӑ ялне кайса ҫӗнӗ майлӑ ухмахланма тытӑннӑ. Кунта вӑл акӑлчанла сад ӗрчетнӗ, сад ӗрчетес ӗҫпе хӑйӗн мӗн пур тупӑшӗсене пӗтӗмпе тенӗ пекех пӗтерсе пынӑ. Унӑн конюхӗсем акӑлчансен жокейӗсем пек тумланса ҫӳренӗ. Унӑн хӗрӗн англичанка мадам пулнӑ. Хӑйӗн хирӗсене вӑл акӑлчансен меточӗпе ӗҫлеттернӗ.

Анчах ют манерпе вырӑс тырри-пулли хунамасть. Григори Ивановичӑн расхучӗсем нумай сахалланнӑ пулине те, тупӑшӗсем хушӑнман; вӑл ялта пурӑнса та ҫӗнӗрен парӑма кӗмелли майсем тупнӑ; ҫапах та ухмах ҫын хисепӗнче пулман, мӗншӗн тесен хӑйсен кӗпӗрнинчи помещиксем хушшинче хӑйӗн именине Опекун советне хума чи малтан ӑс тупаканни вӑл пулнӑ; ҫавӑн пек ҫавӑрса яма пӗлни вӑл вӑхӑтра ытах та хӑюллӑн тата чӑрсӑррӑн туйӑннӑ. Муромски ҫапла туни ҫинчен кӑмӑлсӑр калаҫакан ҫынсенчен пуринчен те хытӑрах калаканни Берестов пулнӑ. Пурӑнӑҫа ҫӗнӗ япаласем кӗртнине курайманни Берестовӑн характерӗнче уйрӑммӑнах палӑрса тӑнӑ. Вӑл хӑйӗн кӳрши пур тӗлӗшрен те акӑлчансем пек пулма хӑтланни ҫинчен лӑпкӑн калаҫма пултарайман, час-часах сӑлтав тупса ӑна критикленӗ. Хӑни унӑн хуҫалӑхри ӗҫӗсене мухтас пулсан, вӑл кашнинчех ӑна хӑйӗн пурлӑхне кӑтартса: «Ҫапла!» — тенӗ усаллӑн кулса, — манӑн пӗрре те хамӑн кӳршӗ Григорий Ивановичӑнни пек мар. Ӑҫтан пирӗн акӑлчансем майлӑ укҫа-тенкӗ тустарас! Вырӑсла тутӑ пулса пурӑнсан та юрӗччӗ пире, — тенӗ. Ҫакӑ тата ытти ҫакӑн пек шӳтсем, кӳршисем тӑрӑшнипе тата та хушӑнса, тӗрлӗ ӑнлантарусемпе пӗрле Григорий Иванович хӑлхине кӗнӗ. Англоман критикӑна пирӗн журналистсем пекех тӳсӗмсӗр йышӑнакан ҫын пулнӑ. Вӑл ҫилӗпе тулса ҫитнӗ, хӑйӗн зоилне «упа» тесе тата «провинциал» тесе чӗне пуҫланӑ.

Ҫапла пулнӑ икӗ помещик хушшинчи ӗҫсем Береставӑн ывӑлӗ яла ун патне тавӑрӑннӑ вӑхӑтра. Берестовӑн ывӑлӗ … университетӗнче вӗренсе тухнӑ та малалла ҫар службине кайма шухӑш тытнӑ, анчах ашшӗ кунпа килӗшмен. Статски службӑра пулма ҫамрӑк ҫын хӑйне пачах юрӑхлӑ мар тесе шутланӑ. Ашшӗпе ывӑлӗ пӗрне пӗри парӑнман, вара ҫамрӑк Алексей, пӗр вӑхӑтлӑха тесе мӑйӑхӗсене ӳстерсе ярса, улпут пулса пурӑна пуҫланӑ.

Алексей чӑнах та маттур пулнӑ. Унӑн яштака кӗлеткине нихӑҫан та ҫар мундирӗ пӑвса тӑрас мар пулсан, тата вӑл лаша ҫинче картинӑланса пырас вырӑнне хӑйӗн ҫамрӑк ӗмӗрне канцеляри хучӗсем ҫинче хутланса ларса ирттерес пулсан, чӑнтанах ӗнтӗ шел пулнӑ пулӗччӗ. Ухутара кирек хӑҫан та ҫулне-мӗнне пӑхмасӑр малтан сиктерсе пынине курса, кӳршисем ун ҫинчен пурте пӗр ҫӑварпа, унран нихӑҫан та йӗркеллӗ столоначальник пулас ҫук, тенӗ; хӗрсем ун ҫине хӑш чухне пӑха-пӑха илнӗ, тепӗр чухне куҫ сиктермесӗр те пӑхса тӑнӑ; анчах Алексей вӗсемпе пӗрле сахал пулкаланӑ, лешсем Алексей пӑхман пирки унӑн ӑҫта та пулсан юратнӑ хӗрӗ пур пулӗ тесе шухӑшланӑ. Чӑнах та унӑн пӗр ҫырӑвӗн адресне ҫырса илнӗ хут алӑран алла ҫӳренӗ; унта ҫапла ҫырнӑ пулнӑ: Акулина Петровна Курочкинӑна, Мускавра, Алексеевски монастире хирӗҫ, Савельев пӑхӑрҫӑ ҫуртӗнче, сире ҫак ҫырӑва А. Н. Р. патне леҫме чунтан йӑлӑнатӑп.

Ман вулакансенчен ялта пурӑнманнисем уесри хӗрсем мӗн тери кӑмӑла килекен ҫынсем иккенне ниепле те пӗлме пултараймаҫҫӗ! Уҫӑ сывлӑшра, хӑйсен пахчинчи улмуҫҫисен сулхӑнӗнче ӳснӗскерсем, вӗсем тӗнчене тата пурӑнӑҫа кӗнекесем тӑрӑх ҫех пӗлеҫҫӗ. Пӗччен ҫӗрсенче, ирӗклӗ пурӑнни тата кӗнекесем вулани вӗсене ҫамрӑклах сисӗмлӗ те хӗрӳ чӗреллӗ тӑваҫҫӗ. Пирӗн сапаланчӑк хитре хӗрсем ун пеккине пӗлмеҫҫӗ те. Ялта пурӑнакан хӗршӗн шӑнкӑрав сасси пурӑнӑҫри пысӑк япалах пулса тӑрать, ҫывӑхри хулана кайни пурӑнӑҫри пӗр самант вырӑнне пулать, пӗр-пӗр хӑна пыни вара нумайччен асран каймасть, тепӗр чухне вӑл ӗмӗрлӗхех асра юлать. Паллах, вӗсем хӑш-пӗр чухне хӑйсене хӑйсем тӗлӗнмелле тыт-каланинчен кашниех кулма пултарать; ҫиелтен ҫеҫ пӑхсан, сӑнавҫӑ шӳт туни вӗсен тивӗҫлӗхӗсене пуринчен ытла Жан-Поль калашле: вӑл пулмасан, ҫыннӑн чаплӑлӑхӗ те пулма пултараймасть, тенӗ характер уйрӑмлӑхне, ҫыннӑн хӑйне майлӑлӑхне (individualite) пӗтерме пултараймасть. Столицӑсенчи хӗрарӑмсем нумайрах та, тата лайӑхрах та вӗренеҫҫӗ-и, тен, анчах яланах ҫын ҫинче пулма вӗренни вӗсен характерне часах тикӗслет, вӗсен чунӗсене пуҫри шлепке пекех пӗрпеклетет. Кӑна эпӗр айӑп туса та, хурласа та каламастпӑр, ҫапах та, пӗр авалхи комментатор калашле, Nota nostra manet.

Алексей пирӗн хӗрсене хӑй ҫине мӗнле пӑхтарма пултарни ҫӑмӑллӑнах курӑнса тӑрать ӗнтӗ. Вӑл ытти каччӑсенчен пуринчен малтан хӗрсене тӗксӗммӗн пӑхакан, пурӑнӑҫран писнӗ ҫын пек курӑннӑ, пуҫласа вӑл вӗсене ҫухатнӑ савӑнӑҫсем ҫинчен тата хӑйӗн шаннӑ ҫамрӑк ӗмӗре ҫинчен каланӑ; кусенчен пуҫне тата вӑл вилнӗ ҫын пуҫне ӳкернӗ хура ҫӗрӗ тӑхӑнса ҫӳренӗ. Ҫаксем пурте ҫав кӗпӗрнере ытах та ҫӗнӗ япаласем пулнӑ. Хӗрсем ун ҫинчен шухӑшласа ӑнран кайнӑ.

Анчах та пуринчен ытла ун ҫинчен ман англоманӑн хӗрӗ Лизӑ (е, Григорий Иванович чӗннӗ пек, Бетси) ытларах шухӑшланӑ. Ашшӗсем пӗр-пӗрин патне ҫӳремен, вӑл Алексее курман-ха, ҫав вӑхӑтрах мӗн пур кӳршӗри ҫамрӑк хӗрсем ун ҫинчен анчах калаҫнӑ. Лиза вун ҫичӗ ҫулта пулнӑ. Унӑн хура куҫӗсем тӗксӗм те питӗ кӑмӑллӑ сӑнне ҫутатса тӑнӑ. Вӑл пӗртен-пӗр хӗр пулнӑ, ҫавӑнпа та ачаш ӳснӗ. Вӑл ытла шухӑ хӑтланни, минутсерен тенӗ пек мӗн те пулин кӗтмен япала туртса кӑларни ашшӗне хӑпартланӑ. Анчах унӑн мадамне мисс Жаксона — питне писев сӗрсе, куҫхаршисене сӑрласа ҫӳрекен, ҫулталӑкра икӗ хутчен Памелӑна вуласа тухакан, ҫавӑншӑн икӗ пин тенкӗ илсе тӑракан, ҫакӑн пек варвӑрла Раҫҫейре вилес пек кичеммӗн пурӑнакан хӗрӗх ҫулхи типтерлӗ те чӑркӑш хӗре — тем пекех тарӑхтарнӑ.

Лизӑна Настя пӑхса пулӑшса тӑнӑ, вӑл Лизӑран аслӑрах пулнӑ, анчах Лиза пекех ҫӑмӑлттай хӗр пулнӑ. Лиза ӑна пит юратнӑ, унран нимӗн те пытарман, хӑй мӗн тӑвас тенине унпа пӗрле канашланӑ, пӗр сӑмахпа каласан, Настя Прилучино ялӗнче французсен трагединчи наперсницӑсенчен темиҫе хут ҫӳлте тӑракан ҫын пулнӑ.

— Мана паян хӑнана ярӑр-ха, — тенӗ пӗррехинче Настя хӑйӗн барышнине тумлантарнӑ майӑн.

— Юрӗ, ӑҫта вара?

— Тугиловӑна, Берестовсем патне. Унта паян повар арӑмӗн менелникӗ, ӗнер вӑл пире хӑнана пыма чӗнсеччӗ.

— Акӑ епле, — тенӗ Лиза, — улпутсем вӑрҫса пурӑнаҫҫӗ, тарҫисем пӗрне-пӗри хӑна тӑваҫҫӗ.

— Пирӗн улпутсен ҫумӗнче мӗн ӗҫ пур! — тесе хирӗҫленӗ Настя, — ҫитменине тата эпӗ сирӗн, аҫӑвӑн мар. Эсӗр ҫамрӑк Берестовпа вӑрҫман вӗт; стариксем, вӗсене вӑрҫса пурӑнни савӑнӑҫ кӳрет пулсан, вӑрҫчӑрах.

— Настя, эсӗ Алексей Берестова курма тӑрӑш-ха, кайран вара мана ун ҫинчен вӑл мӗнлине, вӑл мӗнле этем иккенне лайӑхрах каласа парӑн, — тенӗ Лиза.

Настя сӑмах панӑ. Лиза вӑл таврӑнасса кунӗпех вӗчӗрхенсе кӗтнӗ. Настя таврӑннӑ.

— Ну, Лизавета Григорьвна, — тенӗ вӑл пӳлӗме кӗрсенех, — ҫамрӑк Берестова куртӑм; тӑраничченех куртӑм, унпа кунӗпех пӗрле пултӑмӑр, — тенӗ.

— Епле? Кала часрах, каласа пар йӗркипе!

— Ак ҫапла: кайрӑмӑр эпӗр — эпӗ, Анисия Егоровна, Ненила, Дунька…

— Юрӗ, пӗлетӗп. Унтан…

— Чимӗр-ха, пӗтӗмпех йӗркипе каласа парӑп. Акӑ, эпӗр чи апат тӗлне ҫитрӗмӗр. Пӳлӗмре халӑх туллиехчӗ. Унта Колбиноран, Захарьеворан пынисем пурччӗ, приказчица тата хӗрӗсемпе, Халупиноран…

— Берестов та-и?

— Чимӗр-ха. Акӑ эпӗр сӗтел хушшине лартӑмӑр, приказчица кӗрекере, эпӗ унпа юнашар… Хӗрӗсем тутисене тӑсрӗҫ, анчах мана вӑл нимӗнех те мар…

— Ах, Настя, эсӗ пӗрмаях ҫапла вара вак-тӗвексем ҫинчен каласа чуна вӗчӗхтеретӗн!

— Епле-ха эсӗр тӳсме пултараймастӑр? Акӑ эпӗр сӗтел хушшинчен тухрӑмӑр… Ларасса эпӗр виҫӗ сехет те лартӑмӑр пулӗ, апачӗ те пит лайӑхчӗ; блан-манже пирожнӑйӗ кӑвакки те, хӗрли те, йӑрӑмли те… Акӑ эпӗр сӗтел хушшинчен тухрӑмӑр та сада ик енлӗ выляма кайрӑмӑр; ҫамрӑк улпут ҫавӑнта пырса ҫитрӗ.

— Ну мӗнле вӑл? Чӑнах та пит аван-и?

— Тӗлӗнмелле аван, хитре ҫын темелле. Яштак, ҫӳллӗ, икӗ пит ҫӑмартийӗ хӗп-хӗрлӗ…

— Чӑнах-и? Эпӗ ун пичӗ шупка пулӗ тесе шухӑшланӑччӗ. Мӗнле вара? Сана вӑл мӗнле пек туйӑнчӗ? Шухӑша кайнӑ пек-и, хуйхӑллӑ-и?

— Мӗн эсӗр? Ун пек ларма-тӑма пӗлмен ҫын эпӗ хам ҫуралнӑранпа та курман. Вӑл пирӗнпе ик енлӗ выляма тытӑнчӗ.

— Сирӗнпе ик енлӗ выляма-и? Пулма пултараймасть!

— Пит те пултарать. Ҫитменнине мӗн шухӑшласа кӑларчӗ тата хӑй: тытать те чуптума тытӑнать!

— Эсӗ, Настя, суятӑн.

— Хут ӗненӗр, хут ан ӗненӗр, суймасгӑп. Эпӗ унран аран хӑтӑлтӑм. Ҫапла вара кунӗпех пирӗнпе ҫапкаланса ирттерчӗ.

— Ун ҫинчен: вӑл такама юратнӑ та ыттисем ҫине пӑхмасть те, теҫҫӗ вӗт?

— Пӗлместӗп, анчах ман ҫине ӗнтӗ питех те пӑхрӗ, приказчик хӗрӗ ҫине — Таня ҫине те ҫавӑн пекех; Колбинори Паша ҫине те, никама та кӳрентермерӗ; каласа ҫылӑха та кӗмелле мар, ҫав тери выляма юратаканскер.

— Тӗлӗнмелле! Килӗнче ун ҫинчен мӗн калаҫаҫҫӗ?

— «Пит лайӑх улпут» теҫҫӗ, «ырӑ кӑмӑллӑ» теҫҫӗ. Пӗр енчен анчах аван мар: хӗрсем хыҫҫӑн пит чупма юратать, теҫҫӗ. Ку, ман шухӑшпа, пит пысӑк инкекех мар-ха, пурӑна киле хӑйех лӑпланӗ.

— Ах, манӑн ӑна тем пекех курас килет-ҫке! — тенӗ Лиза, тарӑн сывласа илсе.

— Ара мӗн питех шухӑшласа тӑмалли пур? Тугиловӑ пиртен инҫе мар, пурӗ те виҫӗ ҫухрӑмра ҫеҫ: кайӑр унталла уҫӑлса ҫӳреме, е юланутпа кайӑр; эсӗр ӑна тӗл пулатӑрах. Вӑл кашни кунах, ирхине ирех, пӑшалпа ухутана тухать.

— Ҫук, апла лайӑх мар. Вӑл, эпӗ ун хыҫӗнчен ҫӳретӗп, тесе шухӑшлама пултарать. Ҫитменнине тата пирӗн аттесем килӗштереймеҫҫӗ, ҫавӑнпа та манӑн унпа паллашма юрамасть… Ах, Настя! Пӗлетӗн-и эсӗ? Эпӗ хресчен хӗрарӑмӗ пек тумланас тетӗп.

— Чӑнах та хулӑн кӗпе тата сарафан тӑхӑнӑр та хӑюллӑнах Тугиловона уттарӑр, шантарсах калатӑп: Берестов сире куратех.

— Кунтисем пек эпӗ пит лайӑх калаҫма пӗлетӗп. Ах, Настя, чунӑм! Ытла та лайӑх шухӑшласа тупрӑмӑр-ҫке! — тенӗ Лиза; вара вӑл ҫывӑрма выртнӑ чух та хӑйӗн савӑклӑ шухӑшне пурнӑҫа кӗртетӗпех тесе шухӑшланӑ. Тепӗр кунне вӑл хӑй планне вырӑна кӗртме тытӑннӑ: пасартан хулӑн пир, кӑвак китайка тата пӑхӑр тӳмесем илсе килтернӗ, Настя пулӑшнипе хӑй валли кӗпе тата сарафан каснӑ, мӗн пур хӗрсене ҫӗлеме лартнӑ, ҫапла вара каҫа хирӗҫ пурте хатӗр пулса ҫитнӗ. Лиза ҫӗнӗ тумтирне тӑхӑннӑ та тӗкер умне пырса пӑхнӑ, ӑна вара хӑй нихӑҫан та кун пек хитре пулман пек туйӑнса кайнӑ. Малалла хӑйне хӑй мӗнле тытмаллине халех туса пӑхма тытӑннӑ: утнӑ майӑн пуҫне аяла ҫитех тайнӑ, пуҫҫапнӑ хыҫҫӑн темиҫе хутчен пуҫне лӑст-лӑст силлесе илнӗ, хресченсем пек калаҫнӑ, питне ҫаннисемпе хупласа кулнӑ; Настя ӑна мухтанӑ. Пӗр япала анчах Лизӑшӑн чӑрмав пулса тӑнӑ: вӑл карташ тӑрӑх ҫара уран утса пӑхма тытӑннӑ, анчах та курӑк унӑн ачаш урине ыраттарнӑ, хӑйӑрпа чул ҫине вӑл ниепле те пусма пултарайман. Настя ӑна кунта та пулӑшу панӑ: вӑл Лиза урине виҫсе илнӗ те, кӗтӳҫӗ Трофим патне хире кайса, ҫав виҫепе пӗр мӑшӑр ҫӑпата тума хушнӑ. Тепӗр кунне Лиза ҫутӑлнӑ-ҫутӑлманах вӑраннӑ. Килтисем пурте ҫывӑрнӑ пулнӑ. Настя хапха умӗнче кӗтӳҫе кӗтсе тӑнӑ. Акӑ шӑхлич сасси илтӗнсе кайнӑ та, ял кӗтевӗ улпут ҫурчӗ умӗпе ирте пуҫланӑ. Трофим, Настя патне ҫитсен, ӑна пӗр мӑшӑр пӗчӗк те чӑпар ҫӑпата тыттарнӑ, лешӗ ӑна уншӑн аллӑ пус панӑ. Лиза хуллен хресчен тумтирӗ тӑхӑннӑ. Вара Настьӑна мисс Жаксона мӗн каламаллине шӑппӑн пӗлтернӗ те, хыҫалти крыльцаран тухса, пахчасем урлӑ хирелле чупнӑ.

Хӗвелтухӑҫӗнче шуҫӑм йӑлтӑртатнӑ; ылттӑнӑн курӑнакан пӗлӗтсен картисем, патша тарҫисем патшана кӗтнӗ пек, хӗвеле кӗтнӗн туйӑннӑ; тӑрӑ пӗлӗт, ирхи уҫӑ сывлӑш, сывлӑм, йӑваш ҫил тата вӗҫен кайӑксем юрлани Лиза чӗрине пӗчӗк ача чӗрине савӑнтарнӑ пек савӑнтарнӑ; кама та пулсан палланӑ ҫынна тӗл пулас марччӗ тесе, вӑл утса мар, вӗҫсе пынӑ пек кайнӑ. Ашшӗ ҫӗрӗн чиккинче ларакан раща патне ҫывхараспа Лиза кӑшт хуллентерех ута пуҫланӑ. Кунта унӑн Алексей килессе кӗтсе тӑмалла пулнӑ. Чӗри, хӑй мӗншӗн тапнине пӗлмесӗр, хытӑ тапнӑ, анчах хушман ӗҫе тунӑ чухне хӑрани ун пек чухне ҫав ӗҫӗн чи хитре енӗ те пулса тӑрать. Лиза раща сӗмне кӗнӗ. Ращан пӗр енчен тепӗр енне кӗрлесе каякан шавӗ хӗре хапӑлланӑ. Хӗрӗн хаваслӑхӗ кӑштах пусӑрӑннӑ. Пӗчӗккӗн-пӗчӗккӗн вӑл тутлӑ шухӑшсем айне путнӑ. Вӑл шухӑшланӑ… анчах та вун ҫичӗ ҫулхи хӗр ращара пӗччен, ҫурхи ир ултӑ сехетре мӗн ҫинчен шухӑшланине ӑҫтан пӗлме пултарӑн? Ҫапла вӑл, икӗ енчен те йывӑҫсемпе сулхӑнланнӑ ҫулпа шухӑша кайса пынӑ чух, ун ҫине сасартӑк хитре вӗшле йытӑ вӗрсе янӑ. Лиза хӑраса ӳкнӗ те кӑшкӑрса янӑ. Ҫав вӑхӑтрах пӗр сасӑ йытта: «Toat beau, Sogar ici…» тени илтӗннӗ те, ҫавӑнтах йывӑҫ хыҫӗнчен ҫамрӑк ухутник курӑнса кайнӑ. «Ан хӑра, хӗрӗм», — тенӗ вӑл Лизӑна. — Ман йытӑ ҫыртмасть». Лизӑн хӑрани иртсе кайнӑ, вӑл хӑйӗн мӗн тумаллине часах тавҫӑрса илнӗ. «Ҫук, улпут, — тенӗ вӑл ҫурри хӑранӑ пек, ҫурри вӑтаннӑ пек пулса, — хӑратӑп: ав епле хаяр вӑл; каллех ман ҫине ыткӑнасшӑн», — тенӗ. Алексей (вулакан палларӗ ӗнтӗ ӑна) ҫав вӑхӑтра ҫамрӑк хресчен хӗрӗ ҫине тинкерсе пӑхса тӑнӑ. «Эсӗ хӑратӑн пулсассӑн, эпӗ сана ӑсатса ярӑп, эсӗ мана хупа юнашар пыма чармӑн-и?» — тенӗ вӑл ӑна. «Кам чарӗ сана? Ирӗклӗ ҫыннӑн хӑйӗн ирӗк, ҫул тӗнченӗн», — ответленӗ Лиза. «Ӑҫтисем эсӗ?» «Прилучиноран; эпӗ тимӗрҫӗ Василийӗн хӗрӗ, кӑмпана каятӑп». (Лиза ҫумӗнче кантӑрапа ҫакса янӑ кунтӑк пулнӑ). «Эсӗ, улпут, Тугиловоран-и?» — тенӗ Лизӑ. «Ҫапла, эпӗ ҫамрӑк улпутӑн камердинерӗ пулатӑп», — тенӗ Алексей. Алексейӗн хӑйӗн те унпа пӗр пекрех пулас килнӗ. Анчах Лиза ун ҫине пӑхнӑ та кулса янӑ. «Суятӑн, эпӗ ухмахах мар вӗт. Эпӗ эсӗ улпут иккенне ахалех куратӑп», — тенӗ. «Мӗншӗн-ха эсӗ апла шухӑшлатӑн?» —тенӗ Алексей. «Пур тӗлӗшрен те». «Ҫапах та?» «Епле-ха улпута чураран уйӑрса илеймӗн. Тумланасса та урӑхла тумланнӑ, калаҫасса та урӑхла калаҫатӑн, йыттуна та пирӗн пек йыхӑрмастӑн», — тенӗ Лиза. Лиза Алексейӗн кӑмӑлне килнӗҫемӗн килсе пынӑ. Ялти хитре хӗрсемпе чӑрманса тӑма хӑнӑхманскер, вӑл ӑна ыталаса илме пӑхнӑ; анчах Лиза, унран сиксе ӳксе, ун ҫине ҫав тери ҫилленсе сиввӗн пӑхса илнӗ; Алексейшӗн ку ытла та кулӑшла пулнӑ пулин те, вӑл урӑхран ыталама хӑйман. «Малашне эсӗр пӗр-пӗринпе чипер пурӑнас тетӗр пулсассӑн, хӑвӑра хӑвӑр пӗлсе тыткалӑр», — тенӗ Лиза Алексее мӑнаҫлӑн. «Кун пек калаҫма кам вӗрентрӗ сана?» — тесе ыйтнӑ Алексей ахӑлтатса, — сирӗн улпут хӗрӗ патӗнче тӑракан ман пӗлӗш хӗр Настя мар-ши? Ак епле ҫулсемпе сарӑлать ман пӗлӳлӗх!» — тенӗ.

Лиза хӑйӗн рольне ҫухата пуҫланине сиссе илнӗ те ҫавӑнтах хӑйӗн йӑнӑшне тӳрлетсе хунӑ. «Мӗн вара, е эпӗ нихӑҫан та улпут килкартинче пулмастӑп тетӗн-и? Эпӗ темӗн те курнӑ, темӗн те илтнӗ», — тенӗ вӑл. Унтан вӑл: «Санпа пакӑлтатса тӑрса кӑмпа та пуҫтараймӑн. Кай-ха эсӗ, улпут, пӗр енне, эпӗ тепӗр енне каям, сывӑ пул…» — тенӗ те малалла утасшӑн пулнӑ. Алексей ӑна аллинчен тытса чарнӑ. «Мӗн ятлӑ эсӗ, чунӑм?» — тесе ыйтнӑ вӑл. «Акулина, — тесе ответленӗ Лиза, хӑйӗн пӳрнисене Алексей аллинчен хӑтарма тӑрӑшса, — ярсам, улпут, ман киле таврӑнма та вӑхӑт ҫитет пулӗ ӗнтӗ». «Ну, Акулина тусӑм, сан аҫу патне, тимӗрҫӗ Ваҫили патне хӑнана пыратӑпах», — тенӗ Алексей. «Мӗн тума? — ҫивӗччӗн хирӗҫленӗ Лиза. — Тархасшӑн ан пыр. Килте эпӗ ращара улпутпа калаҫнине пӗлсессӗн, мана аван пулмасть; ман атте, тимӗрҫӗ Ваҫили, мана вӗлерес патне ҫитериччен хӗнет». «Ман сана татах курас килет». «Апла пулсан эпӗ каллех хӑҫан та пулин кӑмпа татма килӗп». «Хӑҫан килӗн?» «Хуть ыранах». «Акулина чунӑм, чуптӑвӑттӑм та эпӗ сана, хӑймастӑп. Ыран ҫак вӑхӑтрах килместӗн-и?» «Юрӗ, юрӗ». «Эсӗ мана улталамӑн-и?» «Улталамӑп». «Тупа ту». «Тупата килетӗп».

Ҫапла вара ҫамрӑксем пӗр-пӗринчен уйӑрӑлса кайнӑ. Лиза, вӑрмантан тухса, хир урлӑ каҫнӑ та, хуллен сада кӗрсе, фермӑна вӗҫтернӗ, унта ӑна Настя кӗтсе тӑнӑ. Унта вӑл, хӑйӗн вӑрттӑн ӗҫӗсене пӗлсе тӑракан Настьӑна пӑт-пат ответсем паркаласа каллех хӑй тумтирне тумланнӑ, вара гостинӑя кӗнӗ. Вӑл пынӑ ҫӗре сӗтел ҫинче апат-ҫимӗҫ туллиех пулнӑ. Ирхи апат хатӗр пулнӑ, питне шуратса хӑйне черкке евӗрлӗ туртса ҫыхнӑ мисс Жаксон ҫӳхе тартинкӑсем касса тӑнӑ. Ашшӗ ӑна ирех уҫӑлса ҫӳренӗшӗн мухтаса илнӗ. «Шуҫӑм килнӗ чухнех вӑраннинчен ырри нимех те ҫук», тенӗ вӑл. Унтан вӑл этемсем нумай пурӑнни ҫинчен акӑлчансен журналӗсем ҫинче ҫырнӑ примерсем илсе кӑтартнӑ, ҫавӑнтах тата ҫӗр ҫултан ытла пурӑнакансем пурте эрех ӗҫмен ҫынсем пулни ҫинчен, вӗсем хӗлле те, ҫулла та шурӑмпуҫпа пӗрлех ура ҫине тӑни ҫинчен калама тытӑннӑ. Лиза ӑна итлемен. Вӑл хӑй ӑшӗнче ирхи курнӑҫу мӗнле пулса иртни ҫинчен, Акулинӑпа ҫамрӑк ухутник мӗн калаҫни ҫинчен шухӑшланӑ, вара унӑн ӑшӗ вӑркама пуҫланӑ. Хӑйне хӑй, вӗсем чикӗрен тухсах калаҫман, тесе лӑплантарнӑ, капла выляни нимӗнех те пӗлтермест тенӗ, анчах ҫапах та унӑн чӗри пуҫне итлемесӗр йӑшканӑ. Ыран та тухма сӑмах пани ӑна пуринчен ытла канӑҫ паман: вӑл ӗнтӗ хӑйӗн тупа тунӑ сӑмахне, тен, тытмасан та юрамӗ-ши, тесе шухӑшла пуҫланӑ. Анчах Алексей, ӑна пушӑлла кӗтсе аптӑраса, тимӗрҫӗ Ваҫилин хӗрне яла пырса шырама пултарнӑ, унта вара чӑн-чӑн Акулинӑна, хулӑнскере, шатраллӑскере курса, Лизӑн ҫӑмӑл шухӑшлӑ вӑййи ҫинчен пӗлме пултарнӑ. Ку шухӑш Лизӑна пушшех хӑратса пӑрахнӑ, вӑл вара тепӗр кун ирхине каллех ращана Акулина пулса пыма килӗшнӗ.

Алексей хӑй савӑнӑҫне ниҫта хума пӗлмен, кунӗпех вӑл хӑйӗн ҫӗнӗ пӗлӗшӗ ҫинчен шухӑшланӑ; ҫӗрле ҫывӑрма выртсан та хура сӑнлӑ хӗр унран хӑпман. Тепӗр ирхине вӑл шуҫӑм килнӗ чухнех тумланнӑ. Пӑшалне авӑрласа вӑхӑт ирттермесӗрех, хӑйӗн шанчӑклӑ Сбогарӗпе хире тухса, сӑмах хунӑ вырӑна чупнӑ. Ҫур сехете вӑл тем пекех тӳсейми кӗтсе ирттернӗ; юлашкинчен, тӗмӗсем хушшинче кӑвак сарафан вӗлтлетнине курса, савнӑ Акулинине хирӗҫ ыткӑннӑ. Вӑл хӗпӗртесе савӑннине кура Акулина та йӑл кулса янӑ. Анчах Алексей ун сӑнӗ ҫинче хуйхӑпа канӑҫсӑрлӑх пуррине часах туйса илнӗ. Вӑл мӗн пирки ҫапла пулнин сӑлтавне пӗлесшӗн пулнӑ. Лиза ӑна хӑй ҫапла ҫӑмӑлттайланса хӑтланнӑшӑн ӳкӗнни ҫинчен, хальхинче вӑл панӑ сӑмаха тытас тесе ҫеҫ тухни ҫинчен, ҫак курнӑҫу юлашки пулма тивӗҫли ҫинчен, тата ҫакӑн пек нимӗн ырӑ кӑтартас ҫук паллашӑва пӗтерме кирли ҫинчен каласа панӑ. Ҫаксене пурне те вӑл хресчен чӗлхипе каланӑ; анчах хресчен хӗрӗсем хушшинче Алексей халиччен курман-илтмен шухӑшсемпе сисӗмсем ӑна шалтах тӗлӗнтерсе янӑ. Алекҫей хӑй мӗн чухлӗ пултарнӑ таран витӗмлӗ каласа, Акулинӑн шухӑшӗсене урӑхла майлӑ ҫавӑрса яма тӑрӑшнӑ; ӑна вӑл хӑйӗн ӗмӗтӗнче нимӗнле усал шухӑш ҫукки ҫинчен, хӑй енчен Акулинӑшӑн нихӑҫан та ӳкӗнӗҫлӗ пулма сӑлтав пулас ҫукки ҫинчен, вӑл хӑй унӑн сӑмахӗнчен нихӑҫан та тухас ҫукки ҫинчен каласа ӗнентерме тӑрӑшнӑ, хӑйне пӗр савӑнӑҫ ҫеҫ пама — унпа улах вырӑнта хуть кун сиктерсе, хуть эрнере икӗ хутчен куҫа-куҫӑн курнӑҫса тӑма йӑлӑннӑ. Вӑл чӑнах та пӗтӗм кӑмӑлтан каланӑ, ҫак самантра вӑл чӑнах та юратнах темелле пулнӑ. Лиза ӑна пӗр сӑмах чӗнмесӗр итленӗ. Юлашкинчен ҫеҫ вӑл: «Эсӗ мана нихӑҫан та яла пырса шырамӑп тесе, ман ҫинчен нихӑҫан та ыйтса пӗлмӗп тесе сӑмах пар, — тенӗ. — Хам сӑмах хурса курнӑҫнинчен пуҫне урӑх мана курма тӑрӑшмӑп тесе сӑмах пар», — тенӗ Лиза. Алексей таса эрнекун ячӗпе тупа туса илнӗ, анчах лешӗ йӑл кулса янӑ та малалла калама чарнӑ. «Мана тупа туни кирлӗ мар, мана эсӗ сӑмах пани те ҫитет», — тенӗ Лиза. Кун хыҫҫӑн вӗсем, вӑрман тӑрӑх, Лиза «ҫитет» теечченех туслӑн калаҫса ҫӳренӗ. Вара пер-пӗринчен уйӑрӑлнӑ. Алексей, пӗччен юлсан, шухӑша кайнӑ. Вӑл ялти хӗр ӑна пӗр-иккӗ курсах хӑй аллине мӗнле ҫавӑрса илме пултарнине ӑнланма пултарайман. Акулинӑпа ун хушшинче ҫыхӑннӑ ӗҫсем ӑна хӑйсен ҫӗнӗлӗхӗпе савӑнтарнӑ; тӗлӗнмелле хӗр хушнине итлеме уншӑн йывӑр пулнӑ, анчах ҫапах та унӑн пуҫне хӑй панӑ сӑмаха тытас мар шухӑш пыман. Мӗншӗн тесен Алексей хӑй, тӗлӗнтерекен ҫӗрӗ тӑхӑнса ҫӳренӗ пулин те, вӑл такампа вӑрттӑн ҫырусем ҫӳретнӗ пулин те, тата пурӑнӑҫ ҫине тӗксӗммӗн пӑхнӑ пулин те, ырӑ та хӗрӳ каччӑ пулнӑ, чӗри унӑн таса пулнӑ, вӑл ҫын хӑйӗн пӑсӑлманлӑхӗпе савӑнса пурӑннине сисме пултараканскер пулнӑ.

Эпӗ хамӑн кӑмӑл хыҫҫӑн каяс пулсассӑн, ҫамрӑк ҫынсем малалла мӗнле курнӑҫса пынине пӗтӗмпех ҫырса пӗлтерӗттӗм, вӗсем пӗр-пӗрин енне туртӑннине, пӗр-пӗрин сӑмахне шаннине, мӗн тунине, мӗн калаҫнине кӑтартӑттӑм; анчах пӗлетӗп, вулакансенчен чылайӑшӗшӗн маншӑн лайӑх пек туйӑнни вӗсемшӗн кӑмӑллах пулман пулӗччӗ. Ку вак-тӗвексем вулакана лӗклентернӗ те пулӗччӗҫ, ҫавӑнпа та вӗсене сиктерсе хӑварса, ҫаксене ҫеҫ кӗскен калас пулать: ҫавӑнтан вара икӗ уйӑх та иртмен, ман Алексей чунтан юрата пуҫланӑ, Лиза шарласах кайман, анчах вӑл та унран каях мар юратнӑ. Вӗсем иккӗшӗ те хальхипе савӑннӑ, малашнехи ҫинчен сахал шухӑшланӑ.

Нихӑҫан уйӑрӑлмалла мар ҫыхӑнасси ҫинчен вӗсен пуҫне шухӑш час-часах пыра-пыра кӗнӗ, анчах ун ҫинчен вӗсем нихӑҫан та пӗрне пӗри каламан. Сӑлтавӗ паллӑ: Алексей Акулинӑна чун пек юратнӑ пулин те, чухӑн хресчен хӗрне хӑйпе тан шутлама май ҫуккине асра тытнӑ. Лиза вӗсен ашшӗсем пӗр-пӗрне кураймасӑр пурӑннине пӗлсе, вӗсем пӗр-пӗринпе килӗштерессине шанма та хӑйман. Ҫитменнине тата унӑн кӑмӑлне Тугилов улпутне Прилучина тимӗрҫин хӗрӗ умне ӳксе пуҫҫаптарас романтикла вӑрттӑн шухӑш вӗчӗрхентерсе тӑнӑ. Анчах сасартӑк пӗр паллӑ ӗҫ вӗсен хушшинчи ҫыхӑнӑва кӑштах улӑштарса хуман.

Пӗр уяр та сивӗ ир (ун пек ирсем кӗркунне вырӑссен ҫӗрӗнче сахалах пулмаҫҫӗ) Иван Петрович Берестов хӑйпе пӗрле виҫӗ мӑшӑр вӗшле йытӑ, стременной тата ҫатӑрма тытнӑ хресчен ачисене илсе юланутпа уҫӑлса ҫӳреме тухнӑ. Ҫав вӑхӑтрах Григорий Иванович Муромски те, лайӑх ҫанталӑка ытараймасӑр, хӑйӗн татӑк хӳреллӗ кӗсрине йӗнерлеттерсе хӑйӗн акӑлчансем евӗрлӗ йӗркеленӗ именине пӑхса ҫавӑрӑнма тухнӑ. Вӑрман патне ҫитеспе Григорий Иванович унта хӑйӗн кӳрши юланутпа тӑнине курах кайнӑ. Лешӗ тилӗ тирӗнчен ҫӗленӗ чекменпе пулнӑ. Вӑл ачасем кӑшкӑрашса тата ҫатӑрмасемпе ҫатӑртаттарса, тӗмӗсем хушшинчен мулкачӑ хӑваласа кӑларасса мӑнаҫлӑн пӑхса кӗтсе тӑнӑ. Паллах, Григорий Иванович ӑна тӗл пуласса пӗлнӗ пулсан, урӑх ҫӗрелле пӑрӑннӑ пулӗччӗ; анчах вӑл Берестов патне кӗтмен ҫӗртенех пырса тухнӑ та, вӗсен хушши пистолетпа персе тивертмелӗх анчах юлнӑ. Ним тума та ҫук. Вӗреннӗ европеец Муромски хӑйӗн тӑшманӗ патне пырса ӑна кӑмӑллӑн сывлӑх суннӑ.

Берестов, сӑнчӑрти упа хӑйне ҫавӑтса ҫӳрекен хушнипе, улпутсене пуҫҫапнӑ пекех, тӑрӑшса ответленӗ. Шӑп ҫак вӑхӑтра мулкач вӑрмантан сиксе тухнӑ та хирпе чупнӑ. Берестовпа унӑн стременнойӗ, карланкисем ҫурӑлас пек кӑшкӑрса ярса, йыттисене вӗҫерсе янӑ та мулкач хыҫҫӑн сиккипе вӗҫтернӗ. Муромскийӗн лаши, нихӑҫан та ухутара пулманскер, хӑраса ӗрӗхсе кайнӑ. Халиччен хӑйне юланутпа ӑста ҫӳреме пӗлекен ҫын тесе шутлакан Муромски лашине чарман, вӑл хӑй ӑшӗнче тӑшманпа калаҫасран хӑтӑлнӑшӑн савӑннӑ. Анчах лаши ҫырма тӗлне ҫитнӗ те, сасартӑк пӑрӑнса, айккинелле сиксе ӳкнӗ. Муромски тытӑнса тӑрайман, вӑл шӑн ҫӗр ҫине хытах персе аннӑ. Кӗсри, ҫын ӳксе юлнине сиссен, тӑпах чарӑннӑ. Хуҫи шӑн ҫӗр ҫинче выртса хӑйӗн татӑк хӳреллӗ кӗсрине ылханнӑ. Иван Петрович ун патне пырса ҫитнӗ те, ыраттарман-ши тесе, ыйтса пӗлнӗ. Ҫав вӑхӑтра стременной айӑплӑ лашана чӗлпӗрӗнчен ҫавӑтса пырса тӑратнӑ. Вӑл Муромские йӗнер ҫине хӑпарса ларма пулӑшнӑ. Берестовӗ Муромские хӑй килне пыма чӗннӗ. Муромски туртӑнса тӑма пултарайман, мӗншӗн тесен хӑйне хӑй вӑл ун умӗнче парӑмлӑ тесе шутланӑ, ҫапла вара Берестао киле питӗ чаплӑ тавӑрӑннӑ, вӑл мулкачӑ та тытнӑ тата хӑйӗн тӑшманне, аманнӑскере, тыткӑна илнӗ пекех ертсе пынӑ.

Кӳршӗсем ирхи апат хушшинче чылаях килӗштерсе калаҫса кайнӑ. Муромски Берестовран ҫӑмӑл урапа ыйтса илнӗ, мӗншӗн тесен вӑл ыраттарнӑ хыҫҫӑн киле юланутпа кайма пултарайман. Берестов ӑна крыльца патне ҫитичченех ӑсатса янӑ. Муромски ун патӗнчен тепӗр кунах Прилучинӑна (Алексей Иванавичпа) пырса пӗлӗшле апатланма сӑмах илмесӗр тухса кайман. Ҫапла вара авалтанах тымар янӑ пӗр-пӗрне курайманлӑх татӑк хӳреллӗ кӗсре хӑранипе пӗтсе ларма хатӗр пекех пулса ҫитнӗ.

Лиза Григорий Ивановича хирӗҫ чупса тухнӑ. «Мӗн пулчӗ, атте? — тесе ыйтнӑ вӑл тӗлӗнсе, — мӗншен эсӗр ухсахлатӑр? Ӑҫта сирӗн лашӑр? Тата кам урапи ку?» — тенӗ. «Тем парсан та пӗлес ҫук эсӗ, my dear», — тесе ответленӗ ӑна Григорий Иванович, унтан вӑл мӗн пулнине пӗтӗмпех каласа панӑ. Лизӑн ниепле те ӗненес килмен. Григорий Иванович ӑна сывлӑш ҫавӑрса илме памасӑр, ыран Берестовсем иккӗшӗ те вӗсем патне хӑнана килесси ҫинчен пӗлтернӗ. «Мӗн калаҫатӑр эсӗр?» — тенӗ Лиза шуралса кайса. — Берестовсем — ашшӗ те, ывӑлӗ те! Ыран пирӗн пата хӑнана килеҫҫӗ! Ҫук, атте, эсӗр хуть мӗн тусан та, эпӗ вӗсен умне тухаймастӑп», — тенӗ. «Мӗн эсӗ, ухмаха ермерӗн пулӗ-ҫке?» — тесе хирӗҫленӗ ашшӗ. — Хӑҫантанпа эсӗ ҫав тери вӑтанма тытӑнтӑн, е эсӗ те романсенчи героиньӑсем пек ашшӗ-амӑшӗ курайман ҫынсене кураймасӑр пурӑнатӑн-и? Юрӗ ӗнтӗ, ан ухмахлан…» — тенӗ ашшӗ. «Ҫук, атте, хуть мӗн тусан та, темӗн чухлӗ ылтӑн парсан та, эпӗ Берестовсен куҫӗ умне тухмастӑп», — тенӗ Лиза. Григорий Иванович хулпуҫҫисене кӑшт ҫӗклесе илнӗ те унпа урӑх тавлашса тӑман, мӗншӗн тесен вӑл унпа калаҫса ним ӗҫ те тухас ҫуккине пӗлнӗ, ҫавӑнпа та ытарайми уҫӑлса ҫӳренӗ хыҫҫӑн канма кайнӑ.

Лизавета Григорьевна хӑй пӳлӗмне кайнӑ та Настьӑна чӗнсе илнӗ. Вӗсем иккӗшӗ ыранхи хӑнасем ҫинчен нумайччен шухӑшласа ларнӑ. Чипер улпут хӗрӗ Акулина пулса хӑтланни ҫинчен пӗлсессӗн, Алексей мӗн шухӑшлӗ-ши? Ун ҫинчен мӗнле хӗр тесе шухӑшлӗ-ши вӑл, мӗнле ӑс-хакӑллӑ тейӗ-ши? Тепӗр енчен, Лизӑн Алексее ҫавӑн пек кӗтмен ҫӗртен курӑнса вӑл мӗн тери тӗлӗннине курасси килнӗ… Сасартӑк ун пуҫне тепӗр шухӑш пырса кӗнӗ. Вӑл ун ҫинчен часах Настьӑна каласа панӑ: иккӗшӗ те вӗсем ку шухӑшшӑн савӑнса кайнӑ, ӑна пурнӑҫа кӗртес пулатех тесе килӗшнӗ.

Тепӗр кунне, ирхи апат ҫинӗ чух, Григорий Иванович хӗрӗнчен: вӑл Берестовсенчен пӑрӑнмах шухӑшлать-и, тесе ыйтнӑ. «Атте, — тенӗ Лиза, — эпӗ, сире питех кирлӗ пулсан, вӗсен умне тухма пултаратӑп, анчах та, эсӗр мана вӗсен умне мӗнле тухсан та, мӗн хӑтлансан та, мана вӑрҫнӑ та ан пултӑр, тӗлӗнесси е кӑмӑлсӑр пуласси те ан пултӑр», — тенӗ. «Каллех мӗн те пулин шухӑшласа кӑлартӑн пулӗ ӗнтӗ?» — тенӗ Григорий Иванович кулса. — Ну, юрӗ, юрӗ; килӗшетӗп, хуть те мӗн ту, хӗрӗм», — тенӗ. Ҫапла каланӑ та хӗрне ҫамкинчен чуптуса илнӗ. Лиза хатӗрленме чупнӑ.

Шӑп икӗ сехет ҫитсессӗн, ултӑ лаша кӳлнӗ килте тунӑ коляска картишне пырса кӗнӗ те ем-ешӗл ҫерем ҫаврашки патнелле иртсе тӑнӑ. Ватӑ Берестов, Муромскийӗн ливрея тӑхӑннӑ лакейӗ пулӑшнипе, крыльца ҫине хӑпарнӑ. Ун хыҫҫӑнах ывӑлӗ те, юланутпа ҫитсе, ашшӗпе пӗрле ӗҫме-ҫиме лартса хатӗрленӗ столовӑя кӗнӗ. Муромски хӑйӗн кӳршисене пит хапӑл туса йышӑннӑ, апат ҫиес умӗн вӑл вӗсене хӑйӗн садне тата зверинецне кайса курма сӗннӗ, вӗсене вӑл хӑйӑр сапнӑ таса ҫулсемпе ертсе кайнӑ. Ватӑ Берестов хӑй ӑшӗнче ҫав усӑсӑр япаласемшӗн сая кайнӑ ӗҫе тата вӑхӑта хӗрхеннӗ, кил хуҫине ҫиллентерес мар тесе анчах вӑл ун ҫинчен шарламан. Унӑн ывӑлӗ хӑйӗн шутлӑ курӑнакан ашшӗ кӑмӑлсӑр пулнине те, хӑйӗнпе хӑй кӑмӑллӑ пулса пурӑнакан англоман савӑнӑҫлӑ калаҫнине те асӑрхаман; вӑл, халиччен хуҫа хӗрӗ ҫинчен темӗн чухлех илтнӗскер, ӑна курассине тем пекех кӗтнӗ; чӑн, унӑн чӗрине, эпӗр пӗлетпӗр, урӑххи ҫавӑрса илнӗ пулнӑ, анчах та ҫамрӑк хитре хӗр ҫинчен вӑл кирек хӑҫан та шухӑшлама пултарнӑ.

Гостинӑя тавӑрӑнсассӑн, вӗсем виҫҫӗшӗ пӗрле ларнӑ: стариксем авалхине тата хӑйсем службӑра чухне илтнӗ анекдотсене аса илнӗ, Алексей Лиза умӗнче хӑйне хӑй мӗнле тытасси ҫинчен шухӑшланӑ. Вӑл сиввӗн те асӑрхавсӑр пӑхсассӑн лайӑхрах пулӗ тенӗ те ҫапла тума хатӗрленсе тӑнӑ. Алӑк уҫӑлса кайнӑ; Алексей нимӗн пӑлханусӑр, мӑнкӑмӑллӑн алӑк енне пуҫне пӑрнӑ; капла пӑхнипе тем тӗрлӗ кокеткӑн та чӗри кӑртах сикме пултарнӑ. Анчах Лиза вырӑнне, куҫайӗн пӑхса, кӑшт ҫеҫ кникс туса, питне шуратнӑ, пилӗкне пӑвса ҫыхнӑ мисс Жаксон кӗнӗ те, Алексейӗн ҫар ҫыннилле хатӗрленсе тӑни ахалех пулнӑ. Вӑл ҫӗнӗрен вӑй пухса та ӗлкӗреймен, алӑк каллех уҫӑлнӑ та, хальхинче пӳлӗме Лиза кӗнӗ. Пурте ура ҫине сиксе тӑнӑ; ашшӗ ӑна хӑнасемпе паллаштарма тытӑннӑ, анчах сасартӑк чарӑннӑ та чӗлхине шартах ҫыртнӑ… Лиза, унӑн хура Лизи, питне шап-шур шуратнӑ мисс Жаксонран та ытларах писев сӗрсе тултарнӑ пулнӑ; суя кӑтрисем, хӑй ҫӳҫӗнчен нумай шурӑрахскерсем, ХIV-мӗш Людовикӑн парикӗ пек хӑпарса тӑнӑ; à l’imbècile ҫаннисем Madame de Pompadour фижми пек тухса тӑнӑ; пилӗкне икс саспалли пек ҫыхнӑ, амӑшӗн ломбарда хуман мӗн пур хаклӑ йышши чулӗсем ун пӳрнисем, мӑйӗ тата хӑлхисем ҫинче йӑлтӑртатса тӑнӑ. Алексей ҫак йӑлтӑртатакан кулӑшла хӗр Акулина иккенне палласа илме те пултарайман. Унӑн ашшӗ Лиза аллине чуптума пынӑ хыҫҫӑн вӑл та, нимӗн тума пултараймасӑр, унран юлман; вӑл унӑн шурӑ пӳрнисене тутисемпе сӗртӗннӗ чух, вӗсем ӑна чӗтреннӗн туйӑннӑ. Ҫав вӑхӑтрах унӑн куҫне юриех малалла кӑларса тӑратнӑ ытах та илемлӗ пушмак тӑхӑннӑ ура курӑнса кайнӑ. Ку вара хӗрӗн ытти тумтирӗпе кӑмӑлсӑр пулнине кӑштах ҫемҫетнӗ. Питне шуратнине тата писев сӗрнине Алексей, тӳрех калас пулать, малтанах сисмен, каярахпа та асӑрхасах кайман. Григорий Иванович, хӑй сӑмах панине аса илсе, хӑй тем тӗрлӗ тӗлӗнсе кайнӑ пулин те, тӗлӗннине нимӗн чухлӗ те палӑртас мар тесе тӑрӑшнӑ; анчах хӗре тем хӑтланни ӑна кулӑшла пек туйӑннӑ, вӑл ахӑлтатса кулса ярасран аран-аран ҫеҫ чӑтса тӑнӑ. Чӑркӑш англичанкӑн вара пачах та кулӑ шухӑшӗ пулман. Вӑл писевсемпе шуралмаллисене ун комодӗнчен вӑрланине туйса илнӗ те, унӑн шуратнӑ пичӗ ҫилленнипе хӗп-хӗрлӗ хӗрелсе кайнӑ. Вӑл алхасакан ҫамрӑк хӗр ҫине вутлӑ-хӗмлӗ пӑхнӑ, анчах лешӗ, ун пирки калаҫассине урӑх вӑхӑта хӑварса, мисс Жаксон ҫилленнине нимӗн чухлӗ те асӑрхаман пек пулса тӑнӑ.

Пурте сӗтел хушшине ларнӑ. Алексей малтанхи пекех шухӑша кайнӑн, нимӗн ҫине тинкерсе пӑхман пек пулса ларнӑ. Лиза хуҫкаланнӑ, калаҫӑва шӑл витӗр, сӑмахсене тӑсарах тата французла ҫеҫ калаҫнӑ. Ашшӗ ун ҫине, вӑл мӗншӗн апла хӑтланнине пӗлмесӗр, тек-текех ҫаврӑнса пӑхнӑ, ӑна Лиза ҫапла хӑтланни питӗ кулӑшла туйӑннӑ. Англичанка йӑлтах тӑвӑлса ҫитнӗ, вӑл нимӗн те чӗнмен. Пӗр Иван Петрович анчах хӑйне хӑй килти пек тытнӑ: вӑл икӗ ҫыншӑн ҫинӗ, хӑйӗн виҫипе ӗҫнӗ, хӑй куллинчен хӑй кулнӑ, вӑхӑт шунӑ май туслӑрах калаҫа пуҫланӑ, ахӑлтатса кулнӑ.

Юлашкинчен пурте сӗтел хушшинчен тӑнӑ та, хӑнасем киле кайнӑ; вара Григорий Иванович нимӗн чарусӑр кулма, Лизӑна ыйтусем пама пуҫланӑ. «Мӗншӗн эсӗ вӗсен пуҫне ҫавӑрма шут тытрӑн-ха? — тесе ыйтнӑ вӑл Лизӑран, — акӑ мӗн каласшӑн эпӗ сана: питне шуратни сана питӗ килӗшет; эпӗ, хӗрарӑмсен туалечӗн вӑрттӑн енӗсене пӗлместӗп, анчах эпӗ сан вырӑнта пулсан, пите пӗрмаях шуратса ҫӳренӗ пулӑттӑм; нумайах мар, ҫиелтен кӑна», — тенӗ. Лиза хӑйӗн шухӑшӗ пурӑнӑҫа ҫакӑн пек ӑнӑҫлӑ кӗнипе тем пекех савӑннӑ. Вӑл, ашшӗне ыталаса илсе, ун канашӗ пирки шухӑшласа пӑхма сӑмах панӑ та, ҫиленнӗ мисс Жаксона лӑплантарма чупнӑ, лешӗ алӑкне аран уҫса кӗртсе, унӑн хӑй айӑпне сирмелли сӑмахӗсене итленӗ. Лиза, хураскер, палламан ҫынсем умне ҫаплипех тухма вӑтаннӑ-мӗн; вӑл ыйтма хӑйман, анчах та ырӑ мисс Жаксон ӑна каҫарӗ, тесе шаннӑ… Тата урӑхла та, тата урӑхла та шухӑшланӑ. Мисс Жаксон, Лиза кулманнине кура, лӑпланнӑ, Лизӑна чуптуса илнӗ, унпа килӗшнине палӑртса, ӑна пӗр банка англи белили панӑ, Лизӑ ӑна уншӑн чунтан тав тунӑ.

Лизӑ тепӗр кун ирех ращана курнӑҫма васканине вулакан каламасӑрах туйать. «Эсӗ, улпут, ӗнер пирӗн улпутсем патӗнче пултӑн-и? — тесе ыйтнӑ вӑл Алексейрен, ӑна курсанах, — сана хӗрӗ мӗнле пек туйӑнчӗ?» — тенӗ. Алексей ӑна: «Эпӗ хӗрне асӑрхамарӑм, — тесе ответленӗ. «Питӗ те шел», тесе хирӗҫленӗ Лиза. «Мӗншӗн?» — тесе ыйтнӑ Алексей. «Мӗншӗн тесен эпӗ санран ыйтса пӗлесшӗнччӗ, чӑн калаҫҫӗ-ши?..» «Мӗн калаҫҫӗ?» «Чӑн калаҫҫӗ-ши, эпӗ ун хӗрӗ пек тесе?» «Суяҫҫӗ, вӑл сан ҫумӑнта ие чӑмланӑ ҫын пек ҫеҫ», — тенӗ Алекҫей. «Ах, улпут, ҫылӑх пулать сана ҫапла калаҫнӑшӑн: пирӗн улпут хӗрӗ ҫав тери шурӑ сӑнлӑ тата лайӑх тумланса ҫӳрет. Ӑҫтан эпӗ унпа танлашма пултарам?» — тенӗ Лиза. Алексей Лизӑна, вӑл шурӑ сӑнлӑ хӗрсенчен темиҫе хут лайӑх тесе, тупа тусах ӗнентернӗ, ӑна пӗтӗмпех лӑплантарас тесе, улпут хӗрӗ ҫинчен кулӑшла майсемпе каласа кӑтартма тытӑннӑ; ӑна итлесе Лиза чунтанах ахӑлтатса кулнӑ. «Ҫапах та, — тенӗ вӑл тарӑн сывласа илсе, — улпут хӗрӗ кулӑшла пулсан та, эпӗ ун ҫумӗнче хутла пӗлмен ухмах ҫеҫ пулса тӑратӑп», — тенӗ. «Э-е-е, тупнӑ мӗншӗн пӑшӑрханмаллине? Эпӗ, тытӑнсан, сана часах вӗрентетӗп», — тенӗ Алексей. «Чӑнах та тытӑнса пӑхас мар-и?» — тенӗ Лиза. «Юрӗ, чунӑм, халь тесен халех те пуҫлама пултаратпӑр», — тенӗ Алексей. Вӗсем сак ҫине ларнӑ. Алексей кӗсйинчен кӑранташпа вак-тӗвексем ҫырмалли кӗнекине кӑларнӑ, вара Акулина саспаллисене тӗлӗнмелле час вӗренсе ҫитнӗ. Алексей вӑл ытах та ҫӑмӑл ӑнланма пултарнинчен тӗлӗнсе кайнӑ. Тепӗр кун ирхине Акулина ҫырма та вӗренесшӗн пулнӑ; малтанах ӑна кӑранташ итлемен, анчах та темиҫе минутранах вӑл сас паллисене аванах тӗрлеме тытӑннӑ. «Тӗлӗнмелле!» — тенӗ Алексей. «Эпӗр Ланкастер системипе вӗреннинчен те часрах вӗренетпӗр», — тенӗ. Чӑнах та, виҫҫӗмӗш урокра Акулина «Боярин хӗрӗ Наталие» татӑкӑн-татӑкӑн вулама пуҫланӑ, вуланӑ хушӑра хӑй чарӑна-чарӑна хӑйӗн шухӑшӗсене каласа пынӑ; Алексей кунтан чӑнах та тӗлӗнсе кайнӑ, вӑл повеҫри афоризмсене ҫырса пырса, пӗр листа хут лапӑртаса пӗтернӗ.

Эрне иртсен, вӗсем пӗр-пӗрин патне ҫыру ҫӳретме тытӑннӑ. Почта кантурӗ вӗсен ватӑ юман хӑвӑлӗнче пулнӑ. Настя вӗсен вӑрттӑн почтальонӗ пулнӑ. Юман хӑвӑлне Алексей шултӑра саспаллисемпе ҫырнӑ ҫырусем пыра-пыра хунӑ, унтах хӑйӗн савнин кӑвак хут ҫине кукӑрткаласа ҫырнӑ ҫырӑвӗсене тупнӑ. Акулина хӑйӗн шухӑшне лайӑхрах ҫавӑрса калама часах хӑнӑхса ҫитнӗ, унӑн ӑсӗ-тӑнӗ паллӑнах ӳссе ҫитӗнсе пынӑ.

Ҫав вӑхӑтрах Иван Петрович Берестовпа Григорий Иванович Муромски пӗр-пӗринпе курӑнса паллашни ҫирӗпленнӗҫемӗн ҫирӗпленсе пынӑ та, часах вӗсем туслашса та кайнӑ. Ку акӑ мӗнле майпа пулса тӑнӑ. Муромски час-часах ҫапла шухӑшланӑ: Иван Петрович вилсессӗн, унӑн мӗн пур пурлӑхӗ Алексей Иванович аллине куҫать; ҫапла вара Алексей Иванович пӗтӗм кӗпӗрнере чи пуян помещик пулса тӑрать; ҫавӑнпа унӑн Лизӑна качча илмелле мар сӑлтавсем ҫуках, тенӗ. Ватӑ Берестов та шухӑшланӑ; вӑл хӑй кӳрши ҫинчен хӑйне майлӑ ухмахланса (е, хӑй калашле, акӑлчанла ухмахланса) пурӑнакан ҫын тесе шухӑшланӑ пулин те, ҫапах та унӑн нумай лайӑх енӗсене, сӑмахран, вӑл ӗҫе питӗ те пӗлсе тунине шута илмесӗр хӑварма пултарайман. Григорий Иванович паллӑ тата вӑйлӑ ҫыннӑн Пронски графӑн ҫывӑх хурӑнташӗ пулнӑ; граф Алексее пит усӑллӑ пулма пултарнӑ, ҫавӑнпа Муромски хӑйӗн хӗрне аван ҫӗре хӗпӗртесех памалла пек туйӑннӑ (Иван Петрович ҫапла шухӑшланӑ). Стариксем ҫапла кашни хӑй тӗллӗн шухӑшласа пурӑннӑ хыҫҫӑн, юлашкинчен пӗр-пӗринпе ӗҫе майлаштарма сӑмах панӑ, вара кашни хӑй енчен ӗҫ ҫӳретме тытӑннӑ. Муромскин ӗҫӗсем ҫӑмӑлах пулман; унӑн хӑйӗн Бетсине хӑнара пулнӑранпа курман Алексейпе лайӑхрах паллашма килӗштермелле пулнӑ. Унӑн шухӑшӗпе вӗсем пӗр-пӗрин кӑмӑлне питех килмен пек туйӑннӑ; Алексей Прилучинона урӑхран пырса та ҫавӑрӑнман; Лиза, Иван Петрович вӗсем патне пырсассӑнах, кашнинчех хӑй пӳлӗмне кайса пытаннӑ. Анчах, тесе шухӑшланӑ Григорий Иванович, Алексей ман пата кашни кун ҫӳре пуҫласан, Бетси ӑна юратмаллах, тенӗ. Пурӑнӑҫра ун пекки час-часах пулкалать. Вӑхӑт пурне те килӗштерет, тенӗ.

Иван Петрович хӑйӗн шухӑшӗсем ӗҫе кӗресси, кӗрес марри пирки питех иккӗленсе тӑман. Ҫав каҫах вӑл ывӑлне хӑй кабинетне чӗннӗ те, чӗлӗм туртса ярса, пӑртак чӗнмесӗр тӑнӑ хыҫҫӑн, ҫапла каланӑ: «Мӗнле-ха эсӗ, Алёша, ҫар служби ҫинчен калаҫми пултӑн? Е гусар мундирӗ сана текех илӗртмест-и ӗнтӗ?» — тенӗ. «Ҫук, атте, — хисеплесе ответленӗ Алексей, — эпӗ эсӗр мана гусара ярасшӑн маррине куратӑп: манӑн сирӗн сӑмахӑртан тухас пулмасть», — тенӗ. «Юрӗ, — ответленӗ Иван Петрович, — эпӗ эсӗ ашшӗне итлекен ывӑл иккенне куратӑп; ку мана савӑнтарать; манӑн сана ирӗксӗрлес килмест; эпӗ сана халех статски службӑна кӗме хистеместӗп; анчах халӗ эпӗ сана авлантарас тесе шухӑшлатӑп», — тенӗ.

— Кама илсе парасшӑн, атте? — тесе ыйтнӑ тӗлӗнсе кайса Алексей.

— Лизавета Григорьевна Муромскаяна, — тесе ответленӗ Иван Петрович, — хӗр питӗ лайӑх, ҫапла-и?

Атте, эпӗ авланасси ҫинчен шухӑшламан-ха.

— Эсӗ шухӑшламан пулсан, саншӑн эпӗ шухӑшланӑ, перре ҫеҫ мар, темиҫе те.

— Ирӗк сирӗн, анчах Лиза Муромская пӗрре те ман кӑмӑла килмест.

— Кайран кӑмӑлна килӗ. Пурӑнсан-пурӑнсан, юратӑн.

— Эпӗ ӑна телей кӳме пултараяс ҫук.

— Ун телейӗ сан хуйху мар. Мӗн? Аҫу сӑмахне эсӗ ҫапла итлетӗн-и-ха? Юрат!

— Хуть те мӗн тӑвӑр, манӑн авланас килмест, эпӗ авланмастӑп та.

— Е эсӗ авланатӑн, е эпӗ сана ылханатӑп, пурлӑха сутса салатса яратӑп, сан валли ҫур пус та хӑвармастӑп. Эпӗ сана шухӑшлама виҫӗ кун паратӑп, халӗ ман куҫ умне те ан курӑн, тенӗ — Иван Петрович.

Ашшӗ мӗн ҫинчен те пулин шухӑш тытсан, Тарас Скотинин калашле, ун шухӑшне пӑтапа та хирсе кӑларма ҫуккине Алексей лайӑх пӗлнӗ, анчах Алексей хӑй те ашшӗ пекех пулнӑ, ӑна та ҫавӑн пекех тавлашса парӑнтарма йывӑр пулнӑ. Вӑл хӑй пӳлӗмне кӗнӗ те шухӑша кайнӑ, вӑл ашшӗн ирӗкӗ ҫинчен, Лизавета Григорьевна ҫинчен, ашшӗ ӑна ыйткалакана хӑварма сӑмах пани ҫинчен, юлашкинчен Акулина ҫинчен шухӑшланӑ. Тинех вӑл хӑй Акулинӑна тем пекех юратнине туйса илнӗ; хресчен хӗрне илсе ӗҫпе пурӑнас романтикла шухӑш ун пуҫне пырса кӗнӗ, ун ҫинчен мӗн чул нумайрах шухӑшланӑ, ҫав шухӑш ҫавӑн чухлӗ юрӑхлӑ пек туйӑнса пынӑ. Юлашки вӑхӑтра вӗсен ращара курнӑҫасси ҫумӑрлӑ ҫанталӑк пирки чарӑннӑ пулнӑ. Вӑл Акулина патне чи уҫӑмлӑ почеркпа чи хӑрушӑ сӑмахсемпе ҫыру ҫырса хӑрушлӑх ҫинчен пӗлтернӗ, ҫавӑнтах ӑна хӑйне качча пыма сӗннӗ. Часах вӑл ҫыруне почта хӑвӑла леҫнӗ те, киле таврӑнса, питӗ кӑмӑллӑн ҫывӑрма выртнӑ.

Тепӗр кунне Алексей, ҫирӗп шухӑш тытса, ирхине ирех Муромски патне унпа уҫӑмлӑн калаҫса татӑлма кайнӑ. Вӑл ӑна ырӑ ҫын тесе хӗтӗртсе, хӑй енне ҫавӑрма шаннӑ. «Григорий Иванович килте-и?» — тесе ыйтнӑ вӑл, лашине Прилучино ҫурчӗн крыльци умне чарса.

— Ҫук, — тенӗ ӑна чура, — Григорий Иванович ирех кайрӗ, — тенӗ.

— Ак тата? — тесе шухӑшланӑ Алексей. — Апла пулсан хуть Лизавета Григорьевна та пулин килте мар-ши? — тесе ыйтнӑ.

— Килте, — тенӗ ӑна чура. Алексей лаши ҫинчен сиксе аннӑ та, чӗлпӗрне лакее тыттарса, хӑй ҫинчен пӗлтермесӗрех пӳлӗме кӗрсе кайнӑ.

«Паян пӗтӗм ӗҫ татӑлмалла, — тесе шухӑшланӑ вӑл, гостинӑй патнелле утнӑ май, — хӑйнех каласа парам», — тенӗ. Вӑл гостинӑя кӗнӗ те… хытса кайнӑ! Лиза… ҫук. Акулина, чипер те хура Акулина, сарафанпа мар, ирхи шурӑ кӗпепе, чӳрече умӗнче унӑн ҫыруне вуласа ларать; вӑл ытла тимлесе вуланипе Алексей кӗнине сисмен те. Алексей савӑнӑҫлӑ кӑшкӑрса ямасӑр чӑтса тӑрайман. Лиза кӑртах сикнӗ, пуҫне ҫӗклесе пӑхнӑ, кӑшкӑрса янӑ та тухса тарма тытӑннӑ. Алексей ӑна тытса чарма ыткӑннӑ. «Акулина, Акулинӑ!..» Лиза унран вӗҫерӗнсе кайма хӑтланнӑ… «Mais laissez donc, monsieur; mais êtes-vous fou?» — тенӗ вӑл унран пӑрӑнса. «Акулина! Тусӑм, Акулина!» — тенӗ Алексей ун аллисене чуптуса. Мисс Жаксон, ҫакна курса тӑрса, нимӗн шухӑшлама та пӗлмен. Ҫак самантра алӑк уҫӑлнӑ та, пӳлӗме Григорий Иванович кӗнӗ.

— Аха, — тенӗ Мурӑмски, — сирӗн ӗҫ пӗтӗмпех мая кайнӑ мӗн… — тенӗ.

Вулакансем мана ӗҫ малалла мӗнле майпа татӑлнине ҫырса кӑтартасран хӑтарӗҫ тесе шухӑшлатӑп эпӗ.

И. П. Белкин повеҫӗсен вӗҫӗ.

Сайт:

 

Статистика

...подробней